DEEL I : Van Diest
H1 Inleiding: Wat is psychologie?
A. Wat is psychologie?
Psycho-praat ≠ wetenschap (moet wetensch onderbouwd zijn)
Psychologie = wetenschap waarbij gedrag bestudeerd & gebruikt wordt om interne processen te
begrijpen (die aan de basis liggen van gedrag)
Ä Concreter: er zijn omstandigheden die gedrag kunnen beïnvloeden à testen dmv observaties,
openbaar maken, toetsbare theorieën (= falsifieerbaar)
B. Voorlopers van de psychologie
© PLATO: geheugen & tabula rasa (onbeschreven blad)
© SOCRATES: geheugen als vogelkooi à opslagruimte beperkt
Intuïtieve manier: rede belangrijker dan observatie
Duurde lang à complexiteit van fenomeen (mens = uniek & niet aards!)
Psychologie werd mogelijk door:
B1 Toenemend belang van wetenschap id maatschappij
© Kerk = centale rol in onderwijs tot reformatie in 16e E (ziel is niet aards want geloofwaarden
primeerden)
© Wetenschappelijke revolutie gelijk met reformatie
o COPERNICUS: Geocentrisme (mens & aarde = centrum van heelal) naar Heliocentrisme
(zon = centrum van heelal) à mens niet langer centrum à nu dus ook onderhevig aan
natuurwetten à mag voorwerp van studie zijn
o Groei wetenschap vanaf 18e E
B2 Ontwikkelingen in de filosofie
© Vroeger dualisme : lichaam & geest gescheiden
© DECARTES
o Rationalisme: waarheid afleiden via rede à door nadenken, observatie is onnodig
o Nativisme: sommige kennis = aangeboren
o Dualistisch interactionisme: geest & lichaam interageren (in Pijnappelklier) (lichaam ≠ slaag
van geest)
o Menselijk lichaam = machine à kan wetensch bestudeerd worden
© Nadien Empirisme (ßà rationalisme) à observatie is noodzakelijk ; kennis komt van ervaring &
observatie à kennis ≠ aangeboren (tabula rasa) à geest kan ook bestudeerd worden
o Grondlegger = HOBBES & verspreider = LOCKE
o Principe Empirisme: Associationisme: hogere orde kennis komt tot stand via associatie tss
eenvoudige ideeën of dingen (bv hond & beet, dokter & verpleegster)
o Lichaam & geest = machines à volgen natuurwetten
1
,B3 DARWIN (1809-1882) en de evolutietheorie
© The origin of species: zelfde soort vogel naar versch gebieden met versch voedselbronnen à
sommige afstammelingen hebben aangeboren afwijking aan snavel die toevallig voordelig is om
voedsel te verzamelen à vogels krijgen andere snavels
© Mens afkomstig ui vroegere levensvormen (dieren)
o Belang toevallige omstandigheden
o Genetische variatie & natuurlijke selectie
o Survival of the fittest à best aangepaste overleeft
© Mensen ontstaan uit dieren = start comparatieve psychologie: gedrag van dieren & mensen
bestuderen à mens onderhevig aan natuurwetten
C. De eerste scholen van de psychologie
Europa
Structuralisme & WUNDT
© Onderzoek naar elementen van bewustzijn: elk proces reduceren tot combi van
elementaire componenten
© 1ste psychologisch labo in Leipzig (Titcher = student van Wundt)
© Dmv analytische introspectie (zelfreflectie)
© Kritiek: tijdrovend + onbetrouwbaar à naar achtergrond vanaf 1920
BINET & toegepaste psychologie
© Intelligentietest: hebben kinderen extra onderwijs nodig?
o Binet-Simon test
o Eerst: schedelafmetingen à geen succes
o Later: gedicht lezen & opnieuw schrijven
© Binet = toegepast onderzoek : oplossingen zoeken voor praktisch probleem
o ßà fundamenteel onderzoek : fenomeen begrijpen & theorie ontwerpen
FREUD & het onbewuste
© Psychoanalyse: gedrag & bewustzijn = oppervlakkige fenomenen à onbewuste =
belangrijker
© Psychologische problemen in volwassenheid gaan terug op problematische ervaringen
die verdrongen zijn à onbewuste onderzoeken (bv analyse van vergissingen,
droomduiding, …)
© Kritiek: vaag (niet echt toetsbaar) / onsystematische gegevensverzameling
Verenigde Staten
Functionalisme & JAMES
© Hoe functioneert iets?
© Vooral in onderwijs & bevordering productie
© Nadruk meer op gedrag (ook nog introspectie) + verruiming vd studiepopulatie (dieren,
mentaal gehandicapten, …) = invloed van Darwin
© Succes psychologie afh van mate waarin dat het oplossingen bied vr praktische
problemen
2
, Behaviorisme & WATSON
© Vooral (aangepast) gedrag is belangrijk (verband met evolutieleer)
© Gedrag = observeerbaar
© Afzetten tegen structuralisme : tegen introspectie
© Afzetten tegen functionalisme: studie vd geest = onmogelijk
o Agressie ≠ te bestuderen à aantal gevechten waarin persoon terecht komt wel
© Veel leeronderzoeken: S(timulus) – R(espons) onderzoeken, hoe kan een stimuli gedrag
uitloggen & hoe kan dit beïnvloed worden? (SKINNER)
© Bestaat nig steeds (beperkter & verruimd)
Cognitieve psychologie
© Gedachtegang voor computertijdperk: Homunculus = personificatie vh bewustzijn: klein
mannetje in hersenen die vrije wil heeft (geest id machine)
© Computertijdperk à inzicht dat zo’n mannetje niet nodig is (bv thermostaat, niet
computergestuurd = zonder homunculus, maar met feedbackmechanisme)
© Geest begrijpen door het met computer te vergelijken à mens als informatieverwerker
Psychologie vandaag? = biopsychosociaal model
Psychologisch aspect
© Emotie op ervaring (bv bedreiging, frustratie)
© Leergeschiedenis (Beloon in verleden (ervaring),
leren door observatie)
© Verkeerde perceptie
© Oplossingsvaardigheden
Biologische aspect
Bv agressie: erfelijkheid, testosteron,
signaaloverdracht in limbische hersenstructuren
Sociaal-cultureel aspect
© Mensen worden beïnvloed door hun omgeving (door groep & cultuur)
o Wat wel & niet tolereerbaar is
o Conformisme (aanpassen van zichzelf aan groep)
o Sociale vergelijking
© Mensen zoeken bepaalde sociale omgeving op (gangs)
© Bv agressie: van generatie op generatie (door observeren)
© Sociale invloeden hebben sterke invloed bij biologische kwetsbare personen
D. Onderzoeksmethoden in de psychologie
D1 Beschrijvend onderzoek
Naturalistische observatie
Systematische observatie van gedrag in natuurlijke context
© Bv invloed van klasgrootte op gedrag: wat is de ideale klasgrootte?
© Nut = adviezen die op evidentie gebaseerd zijn (+ levendig beeld)
! Gevaar = mensen passen hun gedrag aan vanaf ze doorhebben dat ze worden geobserveerd à
streven naar niet-reactieve observaties (dmv camouflage of integratie id groep)
Vragenlijsten
Gevaar = resultaat afhankelijk van ondervraagde à niet zeker weergave van realiteit
3
, Interviews
! Gevaren = vertekening door sociale wenselijkheid: antwoorden op manier die door anderen of
maatschappij gewaardeerd wordt
Opiniepeiling
Bevraging van meningen bij representatieve steekproef
! Gevaren = representativiteit en sociale wenselijkheid
Psychologische tests
Procedures liggen vast (gestandardiseerd)
Bv IQ test (WISC = wechsler intelligent scale for children), persoonlijkheidstest (Roschach test =
inktvlekkentest of Big five test = dmv vragenlijst 5 eigensch testen: extraversie, consciëntieusheid,
meegaandheid en openheid)
Gevalsstudie
Grondig onderzocht geval
D2 Correlatie-onderzoek
© Beschrijvend onderzoek geeft statisch beeld + is weinig informatief
© Fenomenen echt begrijpen à verband tss 2 variabelen bepalen
© Variabele = kenmerk dat kan veranderen & gemeten kan worden (lengte, IQ, …)
© Correlatie geeft verband weer tss 2 variabelen (correlatie-coëniciënt)
! Gevaren: stel negatieve correlatie tss huwelijkstevredenheid & # kinderen à is A oorzaak van B, B
oorzaak van A? Is er een derde factor?
D3 Experimenteel onderzoek
© Nodig om causaliteit te bepalen
© Essentie = manipuleer 1 factor & hou de rest constant à enect?
© Controlegroep!
© Onafhankelijke variabele = wat verschilt tss de 2 groepen (wat gemanipuleerd wordt)
© Afhankelijke variabele = wat je meet
! Kritiek:
o Interne validiteit: was er geen storende variabele?
o Externe validiteit: kunnen de bevindingen gegeneraliseerd worden
o Goede interne validiteit vraagt om zo weinig mogelijke storende variabelen, terwijl je
deze in buitenwereld juist wel vindt dus verlaagt de externa validiteit
E. Psychotherapeutische oriëntaties
E1 Psychoanalysis and psychodynamic therapy
© FREUD
© First organized therapy
© Structural model
o Id à pleasure-driven (unconsious)
o Ego à the mediator (semi-conscious)
o Superego à morals/judgment (semi-conscious)
4
H1 Inleiding: Wat is psychologie?
A. Wat is psychologie?
Psycho-praat ≠ wetenschap (moet wetensch onderbouwd zijn)
Psychologie = wetenschap waarbij gedrag bestudeerd & gebruikt wordt om interne processen te
begrijpen (die aan de basis liggen van gedrag)
Ä Concreter: er zijn omstandigheden die gedrag kunnen beïnvloeden à testen dmv observaties,
openbaar maken, toetsbare theorieën (= falsifieerbaar)
B. Voorlopers van de psychologie
© PLATO: geheugen & tabula rasa (onbeschreven blad)
© SOCRATES: geheugen als vogelkooi à opslagruimte beperkt
Intuïtieve manier: rede belangrijker dan observatie
Duurde lang à complexiteit van fenomeen (mens = uniek & niet aards!)
Psychologie werd mogelijk door:
B1 Toenemend belang van wetenschap id maatschappij
© Kerk = centale rol in onderwijs tot reformatie in 16e E (ziel is niet aards want geloofwaarden
primeerden)
© Wetenschappelijke revolutie gelijk met reformatie
o COPERNICUS: Geocentrisme (mens & aarde = centrum van heelal) naar Heliocentrisme
(zon = centrum van heelal) à mens niet langer centrum à nu dus ook onderhevig aan
natuurwetten à mag voorwerp van studie zijn
o Groei wetenschap vanaf 18e E
B2 Ontwikkelingen in de filosofie
© Vroeger dualisme : lichaam & geest gescheiden
© DECARTES
o Rationalisme: waarheid afleiden via rede à door nadenken, observatie is onnodig
o Nativisme: sommige kennis = aangeboren
o Dualistisch interactionisme: geest & lichaam interageren (in Pijnappelklier) (lichaam ≠ slaag
van geest)
o Menselijk lichaam = machine à kan wetensch bestudeerd worden
© Nadien Empirisme (ßà rationalisme) à observatie is noodzakelijk ; kennis komt van ervaring &
observatie à kennis ≠ aangeboren (tabula rasa) à geest kan ook bestudeerd worden
o Grondlegger = HOBBES & verspreider = LOCKE
o Principe Empirisme: Associationisme: hogere orde kennis komt tot stand via associatie tss
eenvoudige ideeën of dingen (bv hond & beet, dokter & verpleegster)
o Lichaam & geest = machines à volgen natuurwetten
1
,B3 DARWIN (1809-1882) en de evolutietheorie
© The origin of species: zelfde soort vogel naar versch gebieden met versch voedselbronnen à
sommige afstammelingen hebben aangeboren afwijking aan snavel die toevallig voordelig is om
voedsel te verzamelen à vogels krijgen andere snavels
© Mens afkomstig ui vroegere levensvormen (dieren)
o Belang toevallige omstandigheden
o Genetische variatie & natuurlijke selectie
o Survival of the fittest à best aangepaste overleeft
© Mensen ontstaan uit dieren = start comparatieve psychologie: gedrag van dieren & mensen
bestuderen à mens onderhevig aan natuurwetten
C. De eerste scholen van de psychologie
Europa
Structuralisme & WUNDT
© Onderzoek naar elementen van bewustzijn: elk proces reduceren tot combi van
elementaire componenten
© 1ste psychologisch labo in Leipzig (Titcher = student van Wundt)
© Dmv analytische introspectie (zelfreflectie)
© Kritiek: tijdrovend + onbetrouwbaar à naar achtergrond vanaf 1920
BINET & toegepaste psychologie
© Intelligentietest: hebben kinderen extra onderwijs nodig?
o Binet-Simon test
o Eerst: schedelafmetingen à geen succes
o Later: gedicht lezen & opnieuw schrijven
© Binet = toegepast onderzoek : oplossingen zoeken voor praktisch probleem
o ßà fundamenteel onderzoek : fenomeen begrijpen & theorie ontwerpen
FREUD & het onbewuste
© Psychoanalyse: gedrag & bewustzijn = oppervlakkige fenomenen à onbewuste =
belangrijker
© Psychologische problemen in volwassenheid gaan terug op problematische ervaringen
die verdrongen zijn à onbewuste onderzoeken (bv analyse van vergissingen,
droomduiding, …)
© Kritiek: vaag (niet echt toetsbaar) / onsystematische gegevensverzameling
Verenigde Staten
Functionalisme & JAMES
© Hoe functioneert iets?
© Vooral in onderwijs & bevordering productie
© Nadruk meer op gedrag (ook nog introspectie) + verruiming vd studiepopulatie (dieren,
mentaal gehandicapten, …) = invloed van Darwin
© Succes psychologie afh van mate waarin dat het oplossingen bied vr praktische
problemen
2
, Behaviorisme & WATSON
© Vooral (aangepast) gedrag is belangrijk (verband met evolutieleer)
© Gedrag = observeerbaar
© Afzetten tegen structuralisme : tegen introspectie
© Afzetten tegen functionalisme: studie vd geest = onmogelijk
o Agressie ≠ te bestuderen à aantal gevechten waarin persoon terecht komt wel
© Veel leeronderzoeken: S(timulus) – R(espons) onderzoeken, hoe kan een stimuli gedrag
uitloggen & hoe kan dit beïnvloed worden? (SKINNER)
© Bestaat nig steeds (beperkter & verruimd)
Cognitieve psychologie
© Gedachtegang voor computertijdperk: Homunculus = personificatie vh bewustzijn: klein
mannetje in hersenen die vrije wil heeft (geest id machine)
© Computertijdperk à inzicht dat zo’n mannetje niet nodig is (bv thermostaat, niet
computergestuurd = zonder homunculus, maar met feedbackmechanisme)
© Geest begrijpen door het met computer te vergelijken à mens als informatieverwerker
Psychologie vandaag? = biopsychosociaal model
Psychologisch aspect
© Emotie op ervaring (bv bedreiging, frustratie)
© Leergeschiedenis (Beloon in verleden (ervaring),
leren door observatie)
© Verkeerde perceptie
© Oplossingsvaardigheden
Biologische aspect
Bv agressie: erfelijkheid, testosteron,
signaaloverdracht in limbische hersenstructuren
Sociaal-cultureel aspect
© Mensen worden beïnvloed door hun omgeving (door groep & cultuur)
o Wat wel & niet tolereerbaar is
o Conformisme (aanpassen van zichzelf aan groep)
o Sociale vergelijking
© Mensen zoeken bepaalde sociale omgeving op (gangs)
© Bv agressie: van generatie op generatie (door observeren)
© Sociale invloeden hebben sterke invloed bij biologische kwetsbare personen
D. Onderzoeksmethoden in de psychologie
D1 Beschrijvend onderzoek
Naturalistische observatie
Systematische observatie van gedrag in natuurlijke context
© Bv invloed van klasgrootte op gedrag: wat is de ideale klasgrootte?
© Nut = adviezen die op evidentie gebaseerd zijn (+ levendig beeld)
! Gevaar = mensen passen hun gedrag aan vanaf ze doorhebben dat ze worden geobserveerd à
streven naar niet-reactieve observaties (dmv camouflage of integratie id groep)
Vragenlijsten
Gevaar = resultaat afhankelijk van ondervraagde à niet zeker weergave van realiteit
3
, Interviews
! Gevaren = vertekening door sociale wenselijkheid: antwoorden op manier die door anderen of
maatschappij gewaardeerd wordt
Opiniepeiling
Bevraging van meningen bij representatieve steekproef
! Gevaren = representativiteit en sociale wenselijkheid
Psychologische tests
Procedures liggen vast (gestandardiseerd)
Bv IQ test (WISC = wechsler intelligent scale for children), persoonlijkheidstest (Roschach test =
inktvlekkentest of Big five test = dmv vragenlijst 5 eigensch testen: extraversie, consciëntieusheid,
meegaandheid en openheid)
Gevalsstudie
Grondig onderzocht geval
D2 Correlatie-onderzoek
© Beschrijvend onderzoek geeft statisch beeld + is weinig informatief
© Fenomenen echt begrijpen à verband tss 2 variabelen bepalen
© Variabele = kenmerk dat kan veranderen & gemeten kan worden (lengte, IQ, …)
© Correlatie geeft verband weer tss 2 variabelen (correlatie-coëniciënt)
! Gevaren: stel negatieve correlatie tss huwelijkstevredenheid & # kinderen à is A oorzaak van B, B
oorzaak van A? Is er een derde factor?
D3 Experimenteel onderzoek
© Nodig om causaliteit te bepalen
© Essentie = manipuleer 1 factor & hou de rest constant à enect?
© Controlegroep!
© Onafhankelijke variabele = wat verschilt tss de 2 groepen (wat gemanipuleerd wordt)
© Afhankelijke variabele = wat je meet
! Kritiek:
o Interne validiteit: was er geen storende variabele?
o Externe validiteit: kunnen de bevindingen gegeneraliseerd worden
o Goede interne validiteit vraagt om zo weinig mogelijke storende variabelen, terwijl je
deze in buitenwereld juist wel vindt dus verlaagt de externa validiteit
E. Psychotherapeutische oriëntaties
E1 Psychoanalysis and psychodynamic therapy
© FREUD
© First organized therapy
© Structural model
o Id à pleasure-driven (unconsious)
o Ego à the mediator (semi-conscious)
o Superego à morals/judgment (semi-conscious)
4
