2023-2024 Jessica Van de Weerd
Taal tussen Natuur en Cultuur
Vragen bij de syllabus
Deel 1.1. Naar een definitie : wat is menselijke natuurlijke taal ?
1. Welke kenmerken onderscheiden natuurlijke talen van kunstmatige talen? Geef voor de
verschillende soorten kunstmatige talen aan voor welke kenmerken ze precies van
natuurlijke talen verschillen.
Natuurlijke talen verschillen van kunstmatige talen in het feit dat 1) natuurlijke talen in een bepaalde
gemeenschap gebruikt worden voor algemene communicatiedoeleinden, dus niet enkel voor een
bepaald domein, 2) natuurlijke taal kent een lange traditie, ze is niet bewust door mensen gecreëerd
en het precies ontstaansmoment ervan is moeilijk te bepalen, 3) een natuurlijke taal wordt door
kinderen spontaan aangeleerd en verworven, zonder dat er anderen hen die taal bewust aanleren.
Er bestaan twee soorten kunstmatige talen: kunsttalen, zoals het Esperanto en wetenschappelijke
talen, zoals de Characteristica Universalis. Een aantal kunsttalen vertonen na verloop van tijd wel
kenmerken van 1) en 3), maar werden in het begin wel bewust gecreëerd en voldoet dus niet aan
kenmerk 2). Wetenschappelijke talen hebben geen enkele van deze kenmerken.
2. Waarom is geschreven taal voor de taalkunde secundair t.o.v. gesproken taal ?
Gesproken taal staat centraal in de taalkunde omdat mensen deze spontaan leren zonder formeel
onderwijs, in tegenstelling tot geschreven taal. Bovendien bestaat er geen levende menselijke
natuurlijke taal die uitsluitend geschreven is en niet gesproken wordt (uitzondering zijn enkele
kunsttalen). Daarom vinden taalkundigen de studie van gesproken taal interessanter en relevanter
dan die van gesproken taal.
3. In welke zin is de context waarin gesproken en geschreven taal worden gebruikt
verschillend? Welke gevolgen heeft dat voor de vorm van de gebruikte taal? Illustreer je
antwoord aan de hand van volgend voorbeeld (van Tannen 2006: 175-176):
Gesproken tekst:
Gina : Have you ever smelled a magnolia blossom?
Sue: Mmhmm.
Gina: Absolutely gorgeous.
Sue: Yeah, they’re great.
Geschreven tekst:
On one particular morning this summer, there was a certain flagrance
that I recognized to be a glorious magnolia.
Gesproken taal wordt gebruikt in face-to-face interacties (die kunnen zowel fysiek als online zijn),
geschreven taal daarentegen vindt meestal plaats zonder dat de lezer fysiek in de nabijheid van de
schrijver hoeft te zijn (m.a.w. kunnen ze zich in ruimte en tijd dus verder van de schrijver bevinden)
en zonder dat zij dus meteen kunnen reageren op de wat geschreven staat.
Bijgevolg kan er in de gesproken taal rekening gehouden worden met de context, waardoor heel wat
elementen niet geëxpliciteerd hoeven te worden. In bovenstaand voorbeeld zien we dus dat de
informatie stukje per stukje wordt aangebracht en dat er beroep wordt gedaan op elementen in de
situationele context: om de ‘mmhm’ te begrijpen moet je ook rekening houden met haar
1
, 2023-2024 Jessica Van de Weerd
gelaatsuitdrukkingen en intonatie. Bovendien zijn beide deelnemers betrokken bij het gesprek en
reageren ze op elkaar om die geur op te roepen.
In geschreven taal dan is er tijd om de mogelijke interpretaties van wat geschreven wordt te
overdenken en ze eventueel aan te passen. Ze worden dus niet ‘on the spot’ gecreëerd, zoals bij
gesproken taal. In bovenstaand voorbeeld wordt dezelfde informatie dus verwerkt in een lange zin
i.p.v. een conversatie en moet ook info geëxpliciteerd worden, die in gesproken tekst niet
geëxpliciteerd wordt: Gina moet duidelijk aangeven wanneer en in welke situatie ze die bloeme
geroken heeft. Het gespreksverkeer gaat hier ook meer in een enkele richting, van de schrijver naar
de lezer.
4. Waarom beschouwt men gebarentalen als natuurlijke talen?
Op basis van vier argumenten heeft men beslist dat gebaren talen meetellen als natuurlijke talen
1) Dove kinderen verwerven gebarentaal spontaan, doordat ze opgroeien tussen gebruikers van
gebarentaal en deze dus als het ware ‘automatisch’ oppikken. Dove kinderen doorlopen dezelfde
stadia die gelijken op de stadia die horende kinderen moeten doorlopen om gesproken taal te
verwerven.
2) Gebarentalen zijn niet op een bewust moment door iemand gecreëerd, maar ontstaan vanzelf.
Doof geboren mensen ontwikkelen spontaan een gebarentaal (wnr deze niet voorhanden is), wnr ze
een gemeenschap vormen. Voorbeelden hiervan zijn de Al- Sayyid Bedoeïen of Homesign: dove
kinderen die een eigen gebarensysteem ontwikkelen wanneer hun ouders zelf niet doof zijn.
3) Net als dialecten in gesproken taal, bestaan er ook verschillende regionale varianten van
gebarentaal.
4) Gebarentalen vertonen de belangrijkste structurele kenmerken die ook in gesproken talen terug te
vinden zijn:
Meeste tekens zijn niet iconisch, maar arbitrair
Tekens bestaan in eerste instantie uit onderdelen die zelf geen betekenis meer hebben
Er bestaat ook een soort congruentie tussen onderwerp en ww: gebaren die acties
uitdrukken verschillen naar gelang de persoon die de actie uitvoert
Tekens in gebarentaal vormen combinaties met ongeveer dezelfde structuur als gesproken
taal: tekenorde, onderschikking enz.
Zoals intonatie in gesproken taal, gebruiken dove mensen gelaatsuitdrukkingen om de
aandacht te trekken enz.
5. Stel bondig de resultaten voor van de poging om taal aan te leren aan de bonobo
Kanzi. Welke verschillen zijn er tussen de tekenproducties van Kanzi en menselijke
taal en meer in het algemeen tussen menselijke taal en dierlijke
communicatiesystemen?
Kanzi begreep complexe commando's, maar vertoonde beperkingen in zijn taalbegrip. Hij
herkende patronen, maar keerde vaak symbolen om zonder de betekenis te veranderen en
begreep geen grammaticale woordjes zoals "and" of "or." Menselijke taal is uniek,
productiever, creatiever en flexibeler door complexe structuren met een hiërarchische en
structuurafhankelijke aard. In tegenstelling tot Kanzi, die taal spontaan leerde zonder formele
instructie, hebben mensen een aangeboren behoefte om zich uit te drukken.
Extra: Kanzi begreep het verschil tussen complexe bevelen als: make the doggie bite the snake vs
make the snake bite the doggie. Hij hoorde en herkende dus patronen: maar toch keerde hij ook vaak
de volgorde van symbolen om zonder de betekenis te veranderen en hij begreep typische
2
, 2023-2024 Jessica Van de Weerd
grammaticale woordjes niet (bv. and, or,...).
Menselijke taal is dus productiever en creatiever door de ingewikkelde structuren waaruit die bestaat:
zinnen zijn altijd opgebouwd uit gekende eenheden (= betekenen hetzelfde ongeacht de context) en
we kunnen de betekenis van een zin achterhalen door te kijken naar de syntactische structuur van die
zin: het principe van compositionaliteit. Zinnen in menselijke taal hebben een hiërarchische structuur
en hun betekenis is daarom structuurafhankelijk (bv. Peter lokt de hond met de tennisbal.). Door deze
structuur kunnen we oneindig veel combinaties maken, wat bij een dierentaal niet mogelijk is.
Dit zien we eveneens bij Kanzi en zijn lexigrammen: grammaticale concepten begreep hij niet en er
was geen sprake van dubbele articulatie of flexibiliteit, terwijl dit bij menselijke taal wel zo is.
6. Wat bedoelt Hockett wanneer hij zegt dat taalvormen een semantische waarde
hebben? Leg uit wat in dat opzicht het verschil is tussen menselijke natuurlijke taal
en het communicatiesysteem van de blauwapen dat uit alarmkreten bestaat (stel
dat communicatiesysteem ook bondig voor).
Hockett stelt dat menselijke taal betekenisvolle taalvormen bevat, waarmee naar externe
zaken verwezen wordt. Dit kenmerk vertoont ook het alarmgedrag van blauwapen, waar
verschillende waarschuwingssignalen naar specifieke dreigingen verwijzen.
Echter, twee problemen doen zich voor: de exacte verwijzing van signalen is niet altijd
duidelijk, en de symbolische waarde verschilt aanzienlijk van menselijke taal. Blauwapen
gebruikt gesloten repertoria, waarbij signalen alleen in de aanwezigheid van het gevaar in de
context worden gebruikt, in tegenstelling tot de open en uitbreidbare aard van menselijke taal.
7. Wat bedoelt men in de taalkunde wanneer men zegt dat menselijke natuurlijke taal
een dubbele articulatie heeft?
Hiermee bedoelt men dat taal 2 niveaus kent: elk woord bestaat uit klanken (die op zichzelf geen
betekenis hebben), namelijk fonemen. Die fonemen kunnen samengevoegd worden tot
betekenisvolle eenheden, namelijk morfemen. Taal kent dus twee niveaus:
- De fonetiek & de fonologie: die de betekenisonderscheidende fonemen bevatten. In de
fonetiek bestudeert men hoe wij klanken produceren en wat de fysische eigenschappen van
die klanken zijn. In de fonologie bestudeert men het systeem van fonemen, voor zover die
linguïstisch relevant zijn.
- De morfologie: die de betekenisdragende morfemen (= kleinste eenheid van vorm en
betekenis in natuurlijke taal) bevat. In de morfologie bestudeert men de structuur en
vorming van woordvormen.
M.a.w. is dubbele articulatie een belangrijke eigenschap van menselijke taal, want ze maakt het
mogelijk een oneindig aantal woorden of andere betekenisdragers te produceren door een eindig
aantal fonemen te combineren. Daardoor is het niet nodig een afzonderlijk nieuw geluid (of teken) te
bedenken voor elk element in de wereld waarnaar we willen verwijzen.
8. Wat zijn wolfskinderen? Welke eigenschap van menselijke taal wordt door het
bestaan van wolfskinderen geïllustreerd ?
Wolfskinderen, die in hun jeugd geen contact hebben gehad met andere mensen, illustreren dat
menselijke taal deels aangeboren is maar ook sterk afhankelijk is van culturele overlevering. De
kritische periode voor taalverwerving, van de eerste levensjaren tot aan de puberteit, blijkt
essentieel, aangezien wolfskinderen niet in dezelfde mate in staat zijn een taal te leren na het
ontbreken van contact in hun jeugd. Dit duidt op de noodzaak van specifieke leermechanismen en
omgevingsstimulatie voor succesvolle menselijke taalverwerving.
3
Taal tussen Natuur en Cultuur
Vragen bij de syllabus
Deel 1.1. Naar een definitie : wat is menselijke natuurlijke taal ?
1. Welke kenmerken onderscheiden natuurlijke talen van kunstmatige talen? Geef voor de
verschillende soorten kunstmatige talen aan voor welke kenmerken ze precies van
natuurlijke talen verschillen.
Natuurlijke talen verschillen van kunstmatige talen in het feit dat 1) natuurlijke talen in een bepaalde
gemeenschap gebruikt worden voor algemene communicatiedoeleinden, dus niet enkel voor een
bepaald domein, 2) natuurlijke taal kent een lange traditie, ze is niet bewust door mensen gecreëerd
en het precies ontstaansmoment ervan is moeilijk te bepalen, 3) een natuurlijke taal wordt door
kinderen spontaan aangeleerd en verworven, zonder dat er anderen hen die taal bewust aanleren.
Er bestaan twee soorten kunstmatige talen: kunsttalen, zoals het Esperanto en wetenschappelijke
talen, zoals de Characteristica Universalis. Een aantal kunsttalen vertonen na verloop van tijd wel
kenmerken van 1) en 3), maar werden in het begin wel bewust gecreëerd en voldoet dus niet aan
kenmerk 2). Wetenschappelijke talen hebben geen enkele van deze kenmerken.
2. Waarom is geschreven taal voor de taalkunde secundair t.o.v. gesproken taal ?
Gesproken taal staat centraal in de taalkunde omdat mensen deze spontaan leren zonder formeel
onderwijs, in tegenstelling tot geschreven taal. Bovendien bestaat er geen levende menselijke
natuurlijke taal die uitsluitend geschreven is en niet gesproken wordt (uitzondering zijn enkele
kunsttalen). Daarom vinden taalkundigen de studie van gesproken taal interessanter en relevanter
dan die van gesproken taal.
3. In welke zin is de context waarin gesproken en geschreven taal worden gebruikt
verschillend? Welke gevolgen heeft dat voor de vorm van de gebruikte taal? Illustreer je
antwoord aan de hand van volgend voorbeeld (van Tannen 2006: 175-176):
Gesproken tekst:
Gina : Have you ever smelled a magnolia blossom?
Sue: Mmhmm.
Gina: Absolutely gorgeous.
Sue: Yeah, they’re great.
Geschreven tekst:
On one particular morning this summer, there was a certain flagrance
that I recognized to be a glorious magnolia.
Gesproken taal wordt gebruikt in face-to-face interacties (die kunnen zowel fysiek als online zijn),
geschreven taal daarentegen vindt meestal plaats zonder dat de lezer fysiek in de nabijheid van de
schrijver hoeft te zijn (m.a.w. kunnen ze zich in ruimte en tijd dus verder van de schrijver bevinden)
en zonder dat zij dus meteen kunnen reageren op de wat geschreven staat.
Bijgevolg kan er in de gesproken taal rekening gehouden worden met de context, waardoor heel wat
elementen niet geëxpliciteerd hoeven te worden. In bovenstaand voorbeeld zien we dus dat de
informatie stukje per stukje wordt aangebracht en dat er beroep wordt gedaan op elementen in de
situationele context: om de ‘mmhm’ te begrijpen moet je ook rekening houden met haar
1
, 2023-2024 Jessica Van de Weerd
gelaatsuitdrukkingen en intonatie. Bovendien zijn beide deelnemers betrokken bij het gesprek en
reageren ze op elkaar om die geur op te roepen.
In geschreven taal dan is er tijd om de mogelijke interpretaties van wat geschreven wordt te
overdenken en ze eventueel aan te passen. Ze worden dus niet ‘on the spot’ gecreëerd, zoals bij
gesproken taal. In bovenstaand voorbeeld wordt dezelfde informatie dus verwerkt in een lange zin
i.p.v. een conversatie en moet ook info geëxpliciteerd worden, die in gesproken tekst niet
geëxpliciteerd wordt: Gina moet duidelijk aangeven wanneer en in welke situatie ze die bloeme
geroken heeft. Het gespreksverkeer gaat hier ook meer in een enkele richting, van de schrijver naar
de lezer.
4. Waarom beschouwt men gebarentalen als natuurlijke talen?
Op basis van vier argumenten heeft men beslist dat gebaren talen meetellen als natuurlijke talen
1) Dove kinderen verwerven gebarentaal spontaan, doordat ze opgroeien tussen gebruikers van
gebarentaal en deze dus als het ware ‘automatisch’ oppikken. Dove kinderen doorlopen dezelfde
stadia die gelijken op de stadia die horende kinderen moeten doorlopen om gesproken taal te
verwerven.
2) Gebarentalen zijn niet op een bewust moment door iemand gecreëerd, maar ontstaan vanzelf.
Doof geboren mensen ontwikkelen spontaan een gebarentaal (wnr deze niet voorhanden is), wnr ze
een gemeenschap vormen. Voorbeelden hiervan zijn de Al- Sayyid Bedoeïen of Homesign: dove
kinderen die een eigen gebarensysteem ontwikkelen wanneer hun ouders zelf niet doof zijn.
3) Net als dialecten in gesproken taal, bestaan er ook verschillende regionale varianten van
gebarentaal.
4) Gebarentalen vertonen de belangrijkste structurele kenmerken die ook in gesproken talen terug te
vinden zijn:
Meeste tekens zijn niet iconisch, maar arbitrair
Tekens bestaan in eerste instantie uit onderdelen die zelf geen betekenis meer hebben
Er bestaat ook een soort congruentie tussen onderwerp en ww: gebaren die acties
uitdrukken verschillen naar gelang de persoon die de actie uitvoert
Tekens in gebarentaal vormen combinaties met ongeveer dezelfde structuur als gesproken
taal: tekenorde, onderschikking enz.
Zoals intonatie in gesproken taal, gebruiken dove mensen gelaatsuitdrukkingen om de
aandacht te trekken enz.
5. Stel bondig de resultaten voor van de poging om taal aan te leren aan de bonobo
Kanzi. Welke verschillen zijn er tussen de tekenproducties van Kanzi en menselijke
taal en meer in het algemeen tussen menselijke taal en dierlijke
communicatiesystemen?
Kanzi begreep complexe commando's, maar vertoonde beperkingen in zijn taalbegrip. Hij
herkende patronen, maar keerde vaak symbolen om zonder de betekenis te veranderen en
begreep geen grammaticale woordjes zoals "and" of "or." Menselijke taal is uniek,
productiever, creatiever en flexibeler door complexe structuren met een hiërarchische en
structuurafhankelijke aard. In tegenstelling tot Kanzi, die taal spontaan leerde zonder formele
instructie, hebben mensen een aangeboren behoefte om zich uit te drukken.
Extra: Kanzi begreep het verschil tussen complexe bevelen als: make the doggie bite the snake vs
make the snake bite the doggie. Hij hoorde en herkende dus patronen: maar toch keerde hij ook vaak
de volgorde van symbolen om zonder de betekenis te veranderen en hij begreep typische
2
, 2023-2024 Jessica Van de Weerd
grammaticale woordjes niet (bv. and, or,...).
Menselijke taal is dus productiever en creatiever door de ingewikkelde structuren waaruit die bestaat:
zinnen zijn altijd opgebouwd uit gekende eenheden (= betekenen hetzelfde ongeacht de context) en
we kunnen de betekenis van een zin achterhalen door te kijken naar de syntactische structuur van die
zin: het principe van compositionaliteit. Zinnen in menselijke taal hebben een hiërarchische structuur
en hun betekenis is daarom structuurafhankelijk (bv. Peter lokt de hond met de tennisbal.). Door deze
structuur kunnen we oneindig veel combinaties maken, wat bij een dierentaal niet mogelijk is.
Dit zien we eveneens bij Kanzi en zijn lexigrammen: grammaticale concepten begreep hij niet en er
was geen sprake van dubbele articulatie of flexibiliteit, terwijl dit bij menselijke taal wel zo is.
6. Wat bedoelt Hockett wanneer hij zegt dat taalvormen een semantische waarde
hebben? Leg uit wat in dat opzicht het verschil is tussen menselijke natuurlijke taal
en het communicatiesysteem van de blauwapen dat uit alarmkreten bestaat (stel
dat communicatiesysteem ook bondig voor).
Hockett stelt dat menselijke taal betekenisvolle taalvormen bevat, waarmee naar externe
zaken verwezen wordt. Dit kenmerk vertoont ook het alarmgedrag van blauwapen, waar
verschillende waarschuwingssignalen naar specifieke dreigingen verwijzen.
Echter, twee problemen doen zich voor: de exacte verwijzing van signalen is niet altijd
duidelijk, en de symbolische waarde verschilt aanzienlijk van menselijke taal. Blauwapen
gebruikt gesloten repertoria, waarbij signalen alleen in de aanwezigheid van het gevaar in de
context worden gebruikt, in tegenstelling tot de open en uitbreidbare aard van menselijke taal.
7. Wat bedoelt men in de taalkunde wanneer men zegt dat menselijke natuurlijke taal
een dubbele articulatie heeft?
Hiermee bedoelt men dat taal 2 niveaus kent: elk woord bestaat uit klanken (die op zichzelf geen
betekenis hebben), namelijk fonemen. Die fonemen kunnen samengevoegd worden tot
betekenisvolle eenheden, namelijk morfemen. Taal kent dus twee niveaus:
- De fonetiek & de fonologie: die de betekenisonderscheidende fonemen bevatten. In de
fonetiek bestudeert men hoe wij klanken produceren en wat de fysische eigenschappen van
die klanken zijn. In de fonologie bestudeert men het systeem van fonemen, voor zover die
linguïstisch relevant zijn.
- De morfologie: die de betekenisdragende morfemen (= kleinste eenheid van vorm en
betekenis in natuurlijke taal) bevat. In de morfologie bestudeert men de structuur en
vorming van woordvormen.
M.a.w. is dubbele articulatie een belangrijke eigenschap van menselijke taal, want ze maakt het
mogelijk een oneindig aantal woorden of andere betekenisdragers te produceren door een eindig
aantal fonemen te combineren. Daardoor is het niet nodig een afzonderlijk nieuw geluid (of teken) te
bedenken voor elk element in de wereld waarnaar we willen verwijzen.
8. Wat zijn wolfskinderen? Welke eigenschap van menselijke taal wordt door het
bestaan van wolfskinderen geïllustreerd ?
Wolfskinderen, die in hun jeugd geen contact hebben gehad met andere mensen, illustreren dat
menselijke taal deels aangeboren is maar ook sterk afhankelijk is van culturele overlevering. De
kritische periode voor taalverwerving, van de eerste levensjaren tot aan de puberteit, blijkt
essentieel, aangezien wolfskinderen niet in dezelfde mate in staat zijn een taal te leren na het
ontbreken van contact in hun jeugd. Dit duidt op de noodzaak van specifieke leermechanismen en
omgevingsstimulatie voor succesvolle menselijke taalverwerving.
3
