Gigavatting - Farmacotherapietoets
Dit is een samenvatting van de farmacotherapietoets-reader (versie september 2023) en van de
oefenvragen. Elk hoofdstuk heeft tabellen waarbij alle medicatie die je moet kennen voor de
eindtermen onder elkaar staan. Eerst zijn er medicatie-groep tabellen en daarna de gedetailleerde
tabellen (deze gebruiken informatie van de eindterm blokken, de rest van de Gigavatting gebruikt
informatie van de volledige reader). Ik raad aan om de farmacotherapie-reader nog steeds te
gebruiken als achtergrondinformatie.
Verder betekent een ‘’x’’ , dat het buiten de eindtermen valt.
Succes!
Hoofdstukken
1. Pijnmedicatie p2
2. Antistolling p11
3. Cardiovasculaire middelen p24
4. Antidiabetica p42
5. Antidepressiva p51
6. Benzodiazepinen p57
7. Antibiotica p60
8. Farmacokinetiek p72
9. Geneesmiddelenallergie p76
10. Wet en regelgeving p79
11. Goed geneesmiddelengebruik p82
12. Zwangerschap en lactatie p85
13. Woordenboek der farmacotherapietoets p87
Versie 0.8
, Afko’s
§1. Pijmedicatie Ver = Verkeersdeelnemer (zie hs10)
Zw: Zwangerschap (zie hs12)
Stappenplan Lac: Lactatie (zie hs12)
1. Paracetamol
2. NSAID (naproxen, ibuprofen diclofenac)
3. Zwakwerkend Opioïd (tramadol)
4. Sterkwerkend Opioïd (morfine tablet (MGA) of fentanylpleister).
a. Wordt gecombineerd met middel uit stap 1 of 2.
5. Sterkwerkend Opioïd subcutaan of iv (buiten eindtermen)
Niet opioïden
Paracetamol
- Paracetamol heeft een analgetische en
antipyretische (niet anti-inflammatoire)
o Veilig bij lactatie en zwangerschap.
o Grijpt aan op centrale pijncentrum in
hersenen.
- Leverbeschadiging
o Bij >150mg/kg per dag.
o Risicofactoren:
▪ Alcoholisme: Inductie CYP2E1 die
PCM omzet naar
leverbeschadigende metaboliet
NAPQI. Normaal wordt NAPQI geconjugeerd door gluthation. Echter bij
alcoholisme te veel NAPQI.
▪ Slechte voedingstoestand: hebben minder gluthation in lever.
▪ Pre-existente leverbeschadiging: maakt sneller hepatotoxische metabolieten
- Dosis verlagen bij: gebruik >1 maand of aanwezigheid risicofactoren (2 pcm per dag in plaats
van 4g).
- Intox: N-acetylcysteïne
Prostaglandinesynthetaseremmers/NSAIDS
- Analgetisch, antipyretisch en anti-
inflammatoir (niet anti-pyogeen)
o Grijpen aan bij de noiceptoren.
- NSAID’s Worden onderscheden in klassieke COX-1 en COX 2 remmers (naproxen, ibuprofen
en diclofenac) en de selectieve COX-2 remmers (celecoxib).
o COX-2 remmers: minder gastro-intestinale bijwerkingen. Eerdere variant van de
markt gehaald i.v.m. cardiovasculaire bijwerkingen.
- Cycloxygenase (COX) zet arachidonzuur om naar prostaglandine H2. Verdeeld in 2 isomeren
(COX-1 en COX-2)
o COX-1: onderhouden renale perfussie, gastroprotectie en trombocytenaggregratie
o COX-2: autoregulatie renale perfusie, inflammatie, ovulatie, sluiting d. Botalli in
neonaten en diverse functies CZS (koortsinductie, pijnwaarneming, cognitieve
functies).
- Bijwerkingen: bloedneigingen, gastro-intestinaal, renaal en cardiovasculair.
2
,o Bloedingneiging: door remming thrombocytenaggregratie kan bloedingstijd
toenemen. Is dosiafhankelijk, kortdurend en reversibel (behalve bij acetylsalicylzuur
(ascal)).
o Gastro-intestinaal: komen vaakst voor. Prostaglandinen zorgen voor bescherming
maagslijmvlies, bij remming gaat dit verloren.
▪ Kan leiden tot
• 1. Ulcus pepticum (belangrijkste)
• 2. Maagperforatie.
▪ Risicofactoren: ze stijgen cumulatief en bij aanwezigheid van een risicofactor
omeprazol (PPI) of misoprostol (prostaglandineagonist).
• In de volgende situaties altijd voorschrijven
o 1. Ulcus in de voorgeschiedenis
o 2. >70 jaar
o 3. Helicobacter Pylori aanwezigheid
• In de volgende situaties overwegen (in toets ook voorschrijven, echter zachtere indicatie)
o 1. >60-70 jaar
o 2. Orale anticoagulantia gebruik (bijvoorbeeld ascal)
o 3. Corticosteroïden gebruik
o 4. SSRI gebruik
o 5. Hoge dosis NSAID
o 6. Ernstige reumatoïde artritis
o 7. Hartfalen
o 8. Diabetes
o Renale bijwerkingen: prostaglandines
zorgen voor dilatatie van afferente
nierarteriole. Bij remming leidt het tot
verminderede nierdoorbloeding en
vochtretentie (kan uiteindelijk
resulteren in acute nierinsufficiëntie).
▪ Risicofactoren acute
nierinsufficiëntie:
• 1. Verminderd
circulerend volume
(hartfalen, dehydratie,
sepsis)
• 2. RAS-remmers
(zorgen voor
vasodilatie efferent)
• 3. Pre-exsistent nierfalen (MDRD <30)
▪ Consequenties acute nierinsufficiëntie:
• Elektrolytenstoornissen (hyperkaliëmie)
• Geneesmiddelenintoxicatie bij medicatie met smalle therapeutische
index
o Sotalol
o Digoxine
o Lithium
o Nitrofurantoïne
o Metformine
3
, o Cardiovasculaire bijwerkingen: NSAID’s zorgen voor water- en zoutretentie wat leidt
tot perifeer oedeem en hypertensie.
▪ Hartfalen patiënten vermijden, kan verergeren.
- Zwangerschap en lactatie
o Diclofenac en ibuprofen: niet geven laatste trimester, zwangerschap en lactatie
waarschijnlijk veilig
o Ibuprofen: niet geven laatste trimester, zwangerschap waarschijnlijk veilig, lactatie
meest veilig.
- Acetylsalicylzuur (ascal): NSAID die met name gebruikt wordt vanwege remming op
thrombocytenaggregratie. Geeft in lage dosis geen nierfunctieverlies. Bloedingsneiging is niet
reversibel. (zie antistolling voor meer).
Opoïden
- Bezetten opiaatreceptoren waardoor ze prikkeloverdracht in de neuronen in het ruggenmerg
remmen. Krachtige opoïden bezetten met name de μ-receptoren.
o μ: (supraspinale)-analgesie, ademhalingdepressie, euforie, afhankelijkheid
o κ: analgesie, miosis, sedatie, dysforie, psychomimetische effecten
o δ: niet belangrijk voor eindtermen
o Ω: GABA-receptor (niet voor opiaten, maar voor benzodiazepinen)
- Opoïdrotatie: Als de pijnstilling onvoldoende is, bijwerkingen onacceptabel zijn of bij
tolerantie, kan je van morfinepreparaat wisselen (bijvoorbeeld fentanyl naar oxycodon). Zijn
omrekentabellen voor.
- Opiaten voor eindtermen
o Codëine (zwak-opiaat)
▪ Zwak analgetisch effect door lage affiniteit opoïdreceptor
▪ Wordt omgezet door CYP2D6 tot morfine.
▪ Regel van 10
• 10% van codeïne wordt omgezet naar morfine
• 1/10e analgetisch effect van morfine
• 10% van bevolking geen CYP2D6, dus kan niet omgezet worden.
▪ Sterk obstiperend effect
▪ Advies om middel niet te gebruiken.
▪ Lactatie: mogelijk risico (categorie 3)
o Tramadol (zwak-opiaat)
▪ Enige selectiviteit voor μ-receptor met remming heropname noradrenaline
en serotonine.
▪ Bij behandelen kort en intermitterend i.v.m. afhankelijkheid.
▪ Bij ouderen veel centrale bijwerkingen, verder ook misselijkheid, obstipatie
en duizeligheid.
▪ Formaliter stap 3 in pijnladder, echter wordt bij noiceptieve pijn bij kanker
overgeslagen i.v.m. bijwerkingen.
▪ Liever ‘’low-dose’’ opiaat gebruiken dan tramadol.
▪ Verkeersdeelname (categorie 3): mag na 2 weken zonder bijwerkingen
autorijden.
o Morfine (sterk-opiaat)
▪ Geen selectiviteit; μ-, κ- en δ-receptor worden geactiveerd. Echter
analgetische effect is met name door μ-receptor agonisme.
4
Dit is een samenvatting van de farmacotherapietoets-reader (versie september 2023) en van de
oefenvragen. Elk hoofdstuk heeft tabellen waarbij alle medicatie die je moet kennen voor de
eindtermen onder elkaar staan. Eerst zijn er medicatie-groep tabellen en daarna de gedetailleerde
tabellen (deze gebruiken informatie van de eindterm blokken, de rest van de Gigavatting gebruikt
informatie van de volledige reader). Ik raad aan om de farmacotherapie-reader nog steeds te
gebruiken als achtergrondinformatie.
Verder betekent een ‘’x’’ , dat het buiten de eindtermen valt.
Succes!
Hoofdstukken
1. Pijnmedicatie p2
2. Antistolling p11
3. Cardiovasculaire middelen p24
4. Antidiabetica p42
5. Antidepressiva p51
6. Benzodiazepinen p57
7. Antibiotica p60
8. Farmacokinetiek p72
9. Geneesmiddelenallergie p76
10. Wet en regelgeving p79
11. Goed geneesmiddelengebruik p82
12. Zwangerschap en lactatie p85
13. Woordenboek der farmacotherapietoets p87
Versie 0.8
, Afko’s
§1. Pijmedicatie Ver = Verkeersdeelnemer (zie hs10)
Zw: Zwangerschap (zie hs12)
Stappenplan Lac: Lactatie (zie hs12)
1. Paracetamol
2. NSAID (naproxen, ibuprofen diclofenac)
3. Zwakwerkend Opioïd (tramadol)
4. Sterkwerkend Opioïd (morfine tablet (MGA) of fentanylpleister).
a. Wordt gecombineerd met middel uit stap 1 of 2.
5. Sterkwerkend Opioïd subcutaan of iv (buiten eindtermen)
Niet opioïden
Paracetamol
- Paracetamol heeft een analgetische en
antipyretische (niet anti-inflammatoire)
o Veilig bij lactatie en zwangerschap.
o Grijpt aan op centrale pijncentrum in
hersenen.
- Leverbeschadiging
o Bij >150mg/kg per dag.
o Risicofactoren:
▪ Alcoholisme: Inductie CYP2E1 die
PCM omzet naar
leverbeschadigende metaboliet
NAPQI. Normaal wordt NAPQI geconjugeerd door gluthation. Echter bij
alcoholisme te veel NAPQI.
▪ Slechte voedingstoestand: hebben minder gluthation in lever.
▪ Pre-existente leverbeschadiging: maakt sneller hepatotoxische metabolieten
- Dosis verlagen bij: gebruik >1 maand of aanwezigheid risicofactoren (2 pcm per dag in plaats
van 4g).
- Intox: N-acetylcysteïne
Prostaglandinesynthetaseremmers/NSAIDS
- Analgetisch, antipyretisch en anti-
inflammatoir (niet anti-pyogeen)
o Grijpen aan bij de noiceptoren.
- NSAID’s Worden onderscheden in klassieke COX-1 en COX 2 remmers (naproxen, ibuprofen
en diclofenac) en de selectieve COX-2 remmers (celecoxib).
o COX-2 remmers: minder gastro-intestinale bijwerkingen. Eerdere variant van de
markt gehaald i.v.m. cardiovasculaire bijwerkingen.
- Cycloxygenase (COX) zet arachidonzuur om naar prostaglandine H2. Verdeeld in 2 isomeren
(COX-1 en COX-2)
o COX-1: onderhouden renale perfussie, gastroprotectie en trombocytenaggregratie
o COX-2: autoregulatie renale perfusie, inflammatie, ovulatie, sluiting d. Botalli in
neonaten en diverse functies CZS (koortsinductie, pijnwaarneming, cognitieve
functies).
- Bijwerkingen: bloedneigingen, gastro-intestinaal, renaal en cardiovasculair.
2
,o Bloedingneiging: door remming thrombocytenaggregratie kan bloedingstijd
toenemen. Is dosiafhankelijk, kortdurend en reversibel (behalve bij acetylsalicylzuur
(ascal)).
o Gastro-intestinaal: komen vaakst voor. Prostaglandinen zorgen voor bescherming
maagslijmvlies, bij remming gaat dit verloren.
▪ Kan leiden tot
• 1. Ulcus pepticum (belangrijkste)
• 2. Maagperforatie.
▪ Risicofactoren: ze stijgen cumulatief en bij aanwezigheid van een risicofactor
omeprazol (PPI) of misoprostol (prostaglandineagonist).
• In de volgende situaties altijd voorschrijven
o 1. Ulcus in de voorgeschiedenis
o 2. >70 jaar
o 3. Helicobacter Pylori aanwezigheid
• In de volgende situaties overwegen (in toets ook voorschrijven, echter zachtere indicatie)
o 1. >60-70 jaar
o 2. Orale anticoagulantia gebruik (bijvoorbeeld ascal)
o 3. Corticosteroïden gebruik
o 4. SSRI gebruik
o 5. Hoge dosis NSAID
o 6. Ernstige reumatoïde artritis
o 7. Hartfalen
o 8. Diabetes
o Renale bijwerkingen: prostaglandines
zorgen voor dilatatie van afferente
nierarteriole. Bij remming leidt het tot
verminderede nierdoorbloeding en
vochtretentie (kan uiteindelijk
resulteren in acute nierinsufficiëntie).
▪ Risicofactoren acute
nierinsufficiëntie:
• 1. Verminderd
circulerend volume
(hartfalen, dehydratie,
sepsis)
• 2. RAS-remmers
(zorgen voor
vasodilatie efferent)
• 3. Pre-exsistent nierfalen (MDRD <30)
▪ Consequenties acute nierinsufficiëntie:
• Elektrolytenstoornissen (hyperkaliëmie)
• Geneesmiddelenintoxicatie bij medicatie met smalle therapeutische
index
o Sotalol
o Digoxine
o Lithium
o Nitrofurantoïne
o Metformine
3
, o Cardiovasculaire bijwerkingen: NSAID’s zorgen voor water- en zoutretentie wat leidt
tot perifeer oedeem en hypertensie.
▪ Hartfalen patiënten vermijden, kan verergeren.
- Zwangerschap en lactatie
o Diclofenac en ibuprofen: niet geven laatste trimester, zwangerschap en lactatie
waarschijnlijk veilig
o Ibuprofen: niet geven laatste trimester, zwangerschap waarschijnlijk veilig, lactatie
meest veilig.
- Acetylsalicylzuur (ascal): NSAID die met name gebruikt wordt vanwege remming op
thrombocytenaggregratie. Geeft in lage dosis geen nierfunctieverlies. Bloedingsneiging is niet
reversibel. (zie antistolling voor meer).
Opoïden
- Bezetten opiaatreceptoren waardoor ze prikkeloverdracht in de neuronen in het ruggenmerg
remmen. Krachtige opoïden bezetten met name de μ-receptoren.
o μ: (supraspinale)-analgesie, ademhalingdepressie, euforie, afhankelijkheid
o κ: analgesie, miosis, sedatie, dysforie, psychomimetische effecten
o δ: niet belangrijk voor eindtermen
o Ω: GABA-receptor (niet voor opiaten, maar voor benzodiazepinen)
- Opoïdrotatie: Als de pijnstilling onvoldoende is, bijwerkingen onacceptabel zijn of bij
tolerantie, kan je van morfinepreparaat wisselen (bijvoorbeeld fentanyl naar oxycodon). Zijn
omrekentabellen voor.
- Opiaten voor eindtermen
o Codëine (zwak-opiaat)
▪ Zwak analgetisch effect door lage affiniteit opoïdreceptor
▪ Wordt omgezet door CYP2D6 tot morfine.
▪ Regel van 10
• 10% van codeïne wordt omgezet naar morfine
• 1/10e analgetisch effect van morfine
• 10% van bevolking geen CYP2D6, dus kan niet omgezet worden.
▪ Sterk obstiperend effect
▪ Advies om middel niet te gebruiken.
▪ Lactatie: mogelijk risico (categorie 3)
o Tramadol (zwak-opiaat)
▪ Enige selectiviteit voor μ-receptor met remming heropname noradrenaline
en serotonine.
▪ Bij behandelen kort en intermitterend i.v.m. afhankelijkheid.
▪ Bij ouderen veel centrale bijwerkingen, verder ook misselijkheid, obstipatie
en duizeligheid.
▪ Formaliter stap 3 in pijnladder, echter wordt bij noiceptieve pijn bij kanker
overgeslagen i.v.m. bijwerkingen.
▪ Liever ‘’low-dose’’ opiaat gebruiken dan tramadol.
▪ Verkeersdeelname (categorie 3): mag na 2 weken zonder bijwerkingen
autorijden.
o Morfine (sterk-opiaat)
▪ Geen selectiviteit; μ-, κ- en δ-receptor worden geactiveerd. Echter
analgetische effect is met name door μ-receptor agonisme.
4
