Samenvatting Sociale cognitie en groepsprocessen

Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin




Sociale cognitie en
groepsprocessen




Universiteit Gent 2019-2020
Verantwoordelijk lesgever: Arne Roets




1

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin




Table of Contents
SOCIALE COGNITIE EN GROEPSPROCESSEN..................................................................................................... 1

HOOFDSTUK 6: SOCIALE COGNITIE................................................................................................................. 7
1. SOCIALE COGNITIE; EEN INLEIDING (SCHEMA’S).........................................................................................................7
1.1 De sociaalcognitieve benadering...............................................................................................................7
1.2 De geschiedenis van de sociale cognitie....................................................................................................8
1.3 Het schemabegrip......................................................................................................................................8
1.4 Effecten van schema’s op de informatieverwerking..................................................................................9
2. AUTOMATISCHE PROCESSEN...............................................................................................................................11
2.1 Geschiedenis van het onderzoek naar automatische processen.............................................................11
2.2 Kenmerken van automaticiteit.................................................................................................................12
2.3 Automaticiteit in evaluatie en affect.......................................................................................................13
2.3.1 Automatische evaluatie....................................................................................................................................13
2.3.2 Verschillen in verwerking van positieve en negatieve informatie.....................................................................14
2.4 Individuele verschillen in impliciete reacties............................................................................................14
2.4.1 IAT: combinaties v categorieën.........................................................................................................................15
2.4.2 Alternatieven voor IAT......................................................................................................................................15
2.5 De feilbare en de onbewuste beslisser.....................................................................................................15
2.5.1 De feilbare beslisser..........................................................................................................................................15
2.5.2 De onbewuste beslisser....................................................................................................................................15
3. HOT COGNITION: AFFECT, MOTIVATIE EN COGNITIE..................................................................................................16
3.1 Affect: emoties en stemmingen...............................................................................................................16
3.1.1 Emoties............................................................................................................................................................. 16
3.1.2 Stemmingen......................................................................................................................................................16
3.1.3 Individuele verschillen in positief en negatief effect.........................................................................................16
3.1.4 Indeling van emoties (Russel)...........................................................................................................................17
3.2 De invloed van cognitie op affect.............................................................................................................17
3.2.1 Betekenisgeving (Appraisal)..............................................................................................................................17
3.2.2 Contrafeitelijk denken......................................................................................................................................18
3.3 De invloed van affect op cognitie.............................................................................................................18
3.3.1 Affect-priming en affect als bron van informatie..............................................................................................18
3.3.2 Invloed van affect op informatieverwerking.....................................................................................................19
3.3.3 Affect-infusie....................................................................................................................................................19
3.3.4 Effecten van stemming versus emotie..............................................................................................................19
3.3.5 Effect van motivatie op cognitie.......................................................................................................................20

HOOFDSTUK 7: ATTITUDES........................................................................................................................... 20
1. ATTITUDES: BASISBEVINDINGEN...........................................................................................................................21
1.1 De drie componenten van attitudes.........................................................................................................21
1.1.1 De cognitieve component.................................................................................................................................21
1.1.2 De affectieve component..................................................................................................................................21
1.1.3 De gedragscomponent......................................................................................................................................22
1.1.4 Het relatieve belang van cognitie, affect en gedrag..........................................................................................22
1.2 Attitudesterkte.........................................................................................................................................23
1.3 Expliciete en impliciete attitudes..............................................................................................................23
1.3.1 Expliciete attitudes...........................................................................................................................................24
1.3.2 Impliciete attitudes...........................................................................................................................................24
1.4 Het verband tussen attitudes en gedrag..................................................................................................25
1.4.1 De voorspelling van spontaan gedrag...............................................................................................................25
1.4.2 De theorie van beredeneerd gedrag.................................................................................................................26
2. OVERREDING DOOR COMMUNICATIE.....................................................................................................................26
2.1 Twee wegen voor overreding...................................................................................................................27
2.1.1 De centrale weg................................................................................................................................................27
2.1.2 De perifere weg................................................................................................................................................28
2

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


2.1.3 Twee routes tot overtuiging (Petty en Cacioppo).............................................................................................28
2.1.4 Selectie van een weg........................................................................................................................................28
2.2 De Bron.....................................................................................................................................................29
2.2.1 Geloofwaardigheid...........................................................................................................................................29
2.2.2 Gunstigheid.......................................................................................................................................................30
2.2.3 Het slapend effect.............................................................................................................................................31
2.3 De boodschap...........................................................................................................................................31
2.3.1 Informationele strategieën...............................................................................................................................31
2.3.2 Discrepantie......................................................................................................................................................32
2.3.3 Negatieve emoties............................................................................................................................................32
2.3.4 Positieve emoties..............................................................................................................................................32
2.4 Het publiek...............................................................................................................................................32
2.4.1 Verwittigen en weerstand.................................................................................................................................33
3. OVERTUIGEN DOOR HET EIGEN GEDRAG.................................................................................................................34
3.1 Cognitieve dissonantietheorie..................................................................................................................35
3.1.1 Dissonantie reduceren......................................................................................................................................35
3.1.2 Justificatie van attitudediscrepant gedrag: doen is geloven..............................................................................35
3.2 Toepassingen van de dissonantie-theorie: justificatie en inspanning.....................................................36
3.3 Randcondities van dissonantietheorie.....................................................................................................37
3.4 Alternatieve wegen tot zelfovertuiging....................................................................................................37
3.4.1 Zelfperceptietheorie (Bem)...............................................................................................................................37
3.4.2 Impressiemanagementtheorie..........................................................................................................................38
3.4.3 Zelfbevestigingstheorie.....................................................................................................................................38
4. RECLAME EN VOORLICHTING................................................................................................................................38
4.1 Subliminale boodschappen......................................................................................................................39
4.1.1 Korte vs lange termijn.......................................................................................................................................39
4.1.2 Rol van motivatie..............................................................................................................................................39
4.2 Stereotypen in reclame............................................................................................................................40
4.2.1 Face-ism............................................................................................................................................................ 40
4.2.2 Evoluties in de reclame en media.....................................................................................................................40
4.3 Culturele verschillen.................................................................................................................................41
HOOFDSTUK 13: STEREOTYPEN, VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE..........................................................42
1. DE TENTAKELS VAN VOOROORDELEN.....................................................................................................................42
1.1 Subtiele en grove vooroordelen...............................................................................................................43
1.2 Impliciete vooroordelen...........................................................................................................................44
1.2.1 Impliciete associatietest...................................................................................................................................44
1.2.2 Divergentie tussen expliciete en impliciete attitudes.......................................................................................44
1.2.3 Impliciet racisme...............................................................................................................................................44
1.3 Wederzijdse vooroordelen.......................................................................................................................45
1.4 Individuele verschillen in vooroordelen....................................................................................................45
1.4.1 Autoritarisme....................................................................................................................................................45
1.4.2 Sociale dominantie oriëntatie...........................................................................................................................46
1.4.3 RWA en SDO.....................................................................................................................................................46
1.4.5 De bevooroordeelde persoonlijkheid...............................................................................................................46
2. DE WORTELS VAN VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE..............................................................................................46
2.1 Competitie om schaarse middelen...........................................................................................................47
2.2 Minimale groepen en sociale identiteit....................................................................................................47
2.2.1 Discriminatie herstelt de zelfwaardering..........................................................................................................48
3 SOCIALE CATEGORISATIE EN STEREOTYPEN...............................................................................................................49
3.1 Sociale categorisatie................................................................................................................................49
3.1.1 Ingroup vs outgroup.........................................................................................................................................49
3.1.2 Essentialisme....................................................................................................................................................49
3.2 Stereotypen..............................................................................................................................................50
3.2.1 Denkbeeldige verbanden..................................................................................................................................50
3.2.3 Assimilatie en contrasteffecten........................................................................................................................50
3.2.4 Automatische processen...................................................................................................................................51
3.2.5 Suppressie van stereotypen..............................................................................................................................52
4. SEKSISME........................................................................................................................................................ 53
4.1 Geslacht is een fundamentele categorie..................................................................................................53

3

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


4.2 Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan?.....................................................................................53
4.3 Geslachtsstereotypes: een dubbele moraal?...........................................................................................54
4.4 Ambivalent seksisme................................................................................................................................55
HOOFDSTUK 14: DE MULTICULTURELE SAMENLEVING..................................................................................56
1. DIVERSITEIT..................................................................................................................................................... 56
1.1 Is diversiteit het probleem?......................................................................................................................57
1.2 Hypersegregatie.......................................................................................................................................57
2. INTERETNISCH CONTACT VERMINDERT VOOROORDELEN............................................................................................57
2.1 De contact-hypothese..............................................................................................................................57
2.2 Schooldesegregatie in de VS: grootschalig contactexperiment...............................................................58
2.3 Langdurig contact en vriendschappen.....................................................................................................59
2.4 Cognitieve en affectieve gevolgen van contact........................................................................................59
2.4.1 Cognitieve gevolgen..........................................................................................................................................59
2.4.2 Affectieve gevolgen van contact.......................................................................................................................60
2.5 Diversiteit en contact: de twee zijden van het verhaal............................................................................60
3. PROBLEMEN MET INTER-ETHNISCH CONTACT..........................................................................................................61
3.1 Spontaan opzoeken van elkaar................................................................................................................61
3.2 Contactervaringen....................................................................................................................................61
3.3 De sollicitatiesetting.................................................................................................................................62
3.4 Na het contact..........................................................................................................................................62
3.5 Multiculturalisme.....................................................................................................................................63
3.5.1 Multiculturalisme vs assimilatie?......................................................................................................................63
3.5.2 Multiculturalisme vs polyculturalisme.............................................................................................................63
4. PUZZELKLAS EN AFFIRMATIEVE ACTIE.....................................................................................................................64
4.1 De ideale school (puzzelklas)....................................................................................................................64
4.2 Affirmatieve/Positieve actie.....................................................................................................................64
4.3 Aanvaarding van affirmatieve actie.........................................................................................................65
4.4 Tegenstanders van affirmatieve acties....................................................................................................65
4.5 Psychische dimensie van voorkeursbehandeling door quota..................................................................65
5. EFFECTEN VAN GOEDBEDOELDE MAATREGELEN, MEDIA, WETTEN EN REGELS.................................................................67
5.1 Educatie....................................................................................................................................................67
5.2 Media.......................................................................................................................................................67
5.3 Wetten en regels......................................................................................................................................67
5.4 Invloed van omgeving en sociale normen................................................................................................68
HOOFDSTUK 11: DE SOCIAALPSYCHOLOGISCHE BASIS VAN GROEPEN...........................................................69
1. KENMERKEN VAN GROEPEN.................................................................................................................................69
1.1 Basisfuncties van groepen........................................................................................................................69
1.2 De groep als veilige haven.......................................................................................................................69
1.3 Groepsgrootte..........................................................................................................................................70
1.4 Groepsterritorium....................................................................................................................................70
2. GROEPSSTRUCTUUR...........................................................................................................................................71
2.1 Normen en rollen......................................................................................................................................71
2.2 Affectieve structuur van de groep............................................................................................................72
2.3 De communicatiestructuur.......................................................................................................................73
2.4 Groepssamenstelling en diversiteit..........................................................................................................74
2.4.1 Taakgerichte diversiteit....................................................................................................................................74
2.4.2 Categoriale diversiteit.......................................................................................................................................74
3. MACHT EN LEIDERSCHAP....................................................................................................................................75
3.1 Macht.......................................................................................................................................................75
3.2 Klassieke benaderingen............................................................................................................................77
3.2.1 Studies naar leiderschap...................................................................................................................................77
3.3 Dynamische modellen van leiderschap....................................................................................................78
3.4 Toxisch leiderschap..................................................................................................................................79
3.5 Beslissingen van de leider........................................................................................................................80
3.5.1 Criteria van procedurele eerlijkheid.................................................................................................................80
3.5.2 Bevindingen van procedurele eerlijkheid..........................................................................................................80
4

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


4. DE AANWEZIGHEID VAN ANDERE GROEPEN.............................................................................................................81
4.1 Impact op groepsgedrag..........................................................................................................................81
4.2 Impact op leiderschap..............................................................................................................................81
4.3 Conflictescalatie.......................................................................................................................................82
4.3.1 Groepsdynamische factoren.............................................................................................................................82
4.3.2 Onvermogen tot complex denken, vertekende percepties...............................................................................82
4.3.3 Bedreigingscapaciteit........................................................................................................................................82
5. SLOTWOORD....................................................................................................................................................83
HOOFDSTUK 12: GROEPSPRESTATIES........................................................................................................... 84
1. COLLECTIEVE PROCESSEN....................................................................................................................................84
1.1 Sociale facilitatie......................................................................................................................................84
1.1.1 Drie hypothesen...............................................................................................................................................85
1.2 Sociale lijntrekken....................................................................................................................................85
1.2.1 Sociaal lijntrekken tegengaan...........................................................................................................................86
2. ONENIGHEID EN VERSCHILLENDE OPINIES...............................................................................................................86
2.1 Opiniedeviantie........................................................................................................................................86
2.2 Sociale beslissingsschema’s (SBS)............................................................................................................87
2.2.1 Impact van taakonzekerheid.............................................................................................................................87
2.2.2 Beoordelings- en probleemoplossingstaken.....................................................................................................88
2.2.3 Minder- en meerderheden...............................................................................................................................88
2.2.4 Toepassingen SBS: gerechtspsychologie...........................................................................................................88
2.3 Groepspolarisatie.....................................................................................................................................88
3. PRESTATIES IN KLEINE, TAAKGERICHTE GROEPEN......................................................................................................89
3.1 Groepsprestatie: zijn meer hoofden beter dan 1?...................................................................................89
3.1.1 Combinatieregels..............................................................................................................................................89
3.2 Brainstormen............................................................................................................................................90
3.2.1 Brainstormen: problemen................................................................................................................................90
3.2.2 Illusie van productiviteit...................................................................................................................................91
3.2.3 Voordelen elektronische brainstorming...........................................................................................................91
3.3 Vertekende steekproeftrekking................................................................................................................91
3.3.1 Hidden profile en enkele bevindingen..............................................................................................................91
3.3.2 Status en unieke informatie..............................................................................................................................92
3.4 Groepsgeheugen......................................................................................................................................92
3.5 Heuristieken.............................................................................................................................................92
3.6 Strategieën die groepsefficiëntie verhogen.............................................................................................93
3.6.1 Normen............................................................................................................................................................. 93
3.6.2 Duidelijke doelstellingen leiden tot een beter groepsprestatie en beloningen.................................................93
3.6.3 Planning............................................................................................................................................................ 93
4. GROEPSDENKEN................................................................................................................................................93
4.1 Het groepsdenken model.........................................................................................................................93
4.2 Empirische onderzoeken..........................................................................................................................94
4.3 Groepsdenken voorkomen.......................................................................................................................94
SLOTWOORD........................................................................................................................................................95
HOOFDSTUK 15: DUURZAAMHEID................................................................................................................ 96
1. EIGENBELANG OF REKENING HOUDEN MET ANDEREN?..............................................................................................96
1.1 Gevangenendilemma...............................................................................................................................96
1.2 Middelendilemma’s..................................................................................................................................96
1.3 Gereduceerde dilemma’s.........................................................................................................................97
1.4 Individuele verschillen in prosociale oriëntatie en vertrouwen................................................................98
1.4.1 Sociale waarden oriëntaties..............................................................................................................................98
1.4.2 Vertrouwen...................................................................................................................................................... 98
1.5 Sociale dilemma’s oplossen......................................................................................................................98
1.5.1 Anti-commons dilemma...................................................................................................................................99
2. ECOLOGISCH HANDELEN.....................................................................................................................................99
2.1 Psychische barrières.................................................................................................................................99
2.2 Gedrag aanpassen...................................................................................................................................99
2.2.1 Overtuigingen en gedrag................................................................................................................................100

5

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


2.2.2 Gedrag met weinig versus veel impact...........................................................................................................100
2.2.3 Verbruik beperken en kiezen voor efficiënte oplossingen..............................................................................100
2.3 Interventies.............................................................................................................................................100
3. CONFLICTEN OPLOSSEN....................................................................................................................................101
3.1 Niet-inzetten van dreigmiddelen en coöperatie.....................................................................................101
3.2 Conflictreductie......................................................................................................................................101
3.3 Onderhandelen.......................................................................................................................................102
3.3.1 De efficiënte onderhandelaar.........................................................................................................................102
3.3.2 Communicatie.................................................................................................................................................102
3.3.3 Culturele assumpties......................................................................................................................................103
4. HEBBEN OF ZIJN?............................................................................................................................................103
4.1 Geld en materieel bezit..........................................................................................................................103
4.2 Betekenisvolle relaties............................................................................................................................104
INTEGRATIESEMINARIE: ARTIKELS.............................................................................................................. 104
IMPACT OF CROSSGROUP FRIENDSHIPS IN SOUTH AFRICA: AFFECTIVE MEDIATORS AND MULTIGROUP COMPARISONS – DR. H.
SWART ET AL......................................................................................................................................................104
1) Introductie................................................................................................................................................104
2. Intergroup relations.................................................................................................................................105
2.1 Study 1............................................................................................................................................................... 105
2.2 Study 2............................................................................................................................................................... 105
2.3 Algemene conclusie...........................................................................................................................................105
OF MICE, MEN AND TROLLEYS: HYPOTHETICAL JUDGMENT VS. REAL-LIFE BEHAVIOR IN TROLLEY-STYLE MORAL DILEMMAS – DR.
D. BOSTYN ET AL................................................................................................................................................105
1. Intro: trolley-dilemma..............................................................................................................................105
2. Footbridge dilemma.................................................................................................................................106
2.1 Problemen, kritiek.............................................................................................................................................106
2.2 Resultaten experimenten met muizen...............................................................................................................106




6

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin




Hoofdstuk 6: Sociale Cognitie
1. Sociale cognitie; een inleiding (schema’s)
Sociale cognitie: een domein binnen de sociale psychologie dat de cognitieve basis van
sociaalpsychologische fenomenen onderzoekt en tracht te begrijpen.
 handelt over hoe mensen denken over en betekenis verlenen aan zichzelf, andere
personen en de situatie
 richt zich op de onderliggende mentale processen van ons sociaal gedrag en gaat in op
vragen zoals: hoe nemen mensen info waar? Hoe wordt info gepresenteerd? …
Schema’s: georganiseerde kennisstructuren die in ons geheugen zijn opgeslagen
 sturen onze percepties, interpretaties, herinneringen, oordelen en gedragingen in onze
sociale omgeving

1.1 De sociaalcognitieve benadering
- filmpje: “beyond the information given”
 men ziet in het eerste deel 2 fragmenten waarin een ‘skinhead’ weg rent richting een man. Er staat ook een
vrouw te kijken en er rijdt een auto langs, er staat ook een stelling langs de weg. De skinhead lijkt de man te
willen bestelen/aanvallen. In het tweede deel van het filmpje zie je hoe de ‘skinhead’ het leven red van de man
door hem weg te duwen van een vallende stelling.
 Onze schema’s veranderen beelden en nemen aan dat de skinhead de man zal aanvallen. Vaak nemen we
de vrouw, auto,… niet waar. We selecteren de info. We hebben de context nodig om onze schema’s aan te
passen

- Binnen de sociaalcognitieve benadering zijn er 2 belangrijke stellingen:
1) De actieve waarnemer: we nemen actief onze omgeving waar, maar de ene waarnemer zal andere
zaken eerder waarnemen dan de andere. Er zijn 2 begrippen die de waarneming beïnvloeden:
- aanvulling: extra informatie wordt bijgevoegd (als de prof voor zijn bureau staat, zie je zijn
benen niet, maar wij vullen het beeld aan en nemen aan dat hij benen heeft.)
- selectie: we nemen slechts een beperkt deel van stimulusinformatie waar (wanneer een de
prof zegt: bekijk de slide 5 minuten en later vraagt: wat was het nummer van de slide dan
weet je dit vaak niet omdat je selectief waarneemt.)
- Kennis die in het LTG opgeslagen is  schema’s, ze worden opgeroepen tijdens de waarneming
- Mentale representaties: de geselecteerde en aangevulde info: binnen de waarnemer voorgesteld
- Mensen selecteren en vullen informatie die ze krijgen aan, er wordt
een mentale representatie gevormd. Die mentale representatie
wordt dan in het geheugen van de waarnemer opgeslagen.
- De processen van aanvulling en selectie gebeuren niet op
toevallige wijze, maar worden gestuurd door kennis,
verwachtingen en doelstellingen.
- We hebben schema’s opgeslagen die we kunnen aanpassen wanneer we
nieuwe informatie krijgen. Het is een dynamisch geheel van
informatie. Verder hebben ze ook een poortfunctie, ze houden
bepaalde dingen tegen en andere niet. Ook hebben ze een aanvulfunctie, als een schema wordt
geactiveerd, wordt onze relevante kennis en ervaringen ook geactiveerd.




7

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


2) Cognities bepalen het gedrag: het gedrag van mensen wordt bepaald door onze cognities die ze
over hun omgeving hebben. De wijze van onze informatieverwerking heeft impact op ons gedrag.
- Lewin: sociaal gedrag kan beter worden begrepen vanuit de perceptie van de omgeving dan vanuit
de omgeving zelf
- S  infoverwerking  mentale representaties (cognities)  R (gedrag)
- de informatieverwerking en de mentale representatie zijn bepalend voor het gedrag; het is logisch
dat 1 stimulus tot ander gedrag kan leiden bij de mens
- Pygmalion-effect, zelfvervullende voorspelling
- Correl et al: Police officer’s dilemma
 in Amerika wordt er vaak een ongewapende, zwarte man neergeschoten door politie
 Correl et al deden een computertest waarbij mensen, blanken en zwarten moest
neerschieten als ze gewapend waren en moesten laten gaan wanneer ze ongewapend zijn
 conclusie: blanken maken meer fouten wanneer een zwarte man onschuldig is dan een
blanke man. Ook de reactiesnelheid is sneller wanneer blanken gewapende zwarten zien.
 test werd gerepliceerd bij zwarte mensen  zelfde conclusies

1.2 De geschiedenis van de sociale cognitie
- Behavioristische benadering: S  black box  gedrag (geen interesse in de processen tussen S-R)
- Sociaalcognitieve benadering: S  informatieverwerking  mentale representatie  gedrag
 grotere interesse in niet-observeerbare, mentale processen
- Sociaalcognitieve benadering bestaat sinds 1970 binnen de sociale psychologie (wil niet zeggen dat
er geen interesse was in de cognitieve aspecten van sociale fenomenen)
- Invloed van de cognitieve psychologie (functieleer)
 onvrede met de black-box benadering in het behaviorisme
 steeds duidelijker dat gedrag niet door S maar door perceptie ervan bepaald wordt
 cognitieve revolutie: toegenomen focus op de studie van cognities in de soc psychologie
 opkomst van de computer (reactietijdmetingen)

1.3 Het schemabegrip
- Mensen maken gebruik van bestaande kennis en verwachtingen om betekenis te geven aan
datgene dat ze waarnemen, het wordt gebruikt om info te verwerken
- we hebben schema’s nodig om betekenis te geven
- de cognitieve structuren kunnen de werkelijkheid benaderen of verkeerd zijn
- schema van meubilair: bevat meerdere concepten, tafel is verbonden met stoel, maar ook met
blijdschap en ontspanning
- De verwerking van informatie met behulp van schema’s is top-down. De perceptie van de wereld
wordt mee bepaald door eerdere processen: bottom-up
- Kant: praatte over het Ding an sich dat ons onbekend is
 kennis ontstaat in de mens door diens interactie met de wereld
- 3 kenmerken van schema’s
1) Schema’s hebben een inhoudsdomein
- bevatten kenmerken van een bepaald domein van S, alsook exemplaren of voorbeelden vh domein
- schema’s kunnen wel of niet overeen komen met elkaar
- schema’s bevatten reeds concrete voorbeelden (bv prof Duyck, Roets, Gobelijn,…)
- ze kunnen rommelig zijn en elkaar overlappen
- ze fungeren als referentiepunt


2) Schema’s zijn georganiseerd
- De organisatie van schema’s hangt af van het soort schema
- Scripts hebben een sterke organisatie
8

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


 schema’s over gebeurtenissen, sequentieel
 op restaurant gaan: eerst zitten, je krijgt menu, je kiest, ober komt,… -> script
- Schema’s over personen zijn veel losser en bevatten clusters v trekken die bij elkaar kunnen horen,
maar soms ook niet (minder strikt georganiseerd)
 iemand die behulpzaam is, wordt vaak ook als eerlijk gezien; maar dat is niet altijd zo
 we vormen een prototype van een persoon (vb kleuterleider), het is echter een abstractie
die niet overal bestaat en hebben vaak vage grenzen (juf en trainer van rugbyploeg)
3) Schema’s zijn in bepaalde mate toegankelijk
- Ze zijn makkelijk of moeilijk in het geheugen terug te vinden
- Er zijn 2 principes die schema’s toegankelijker maken
Frequency principe: schema’s die worden opgeroepen zullen in de toekomst gemakkelijker
gehanteerd worden. Het vaak activeren zorgt ervoor dat het toegankelijker is
 zelfschema’s: constructen die voor een persoon belangrijk zijn
Recency principe: schema’s die vooraf geactiveerd zijn, hebben een grotere kans om gebruikt
te worden bij de verwerking van nieuwe informatie (denk aan priming)
 bepaalde stimuli klikken schema’s aan die reeds verhoogd toegankelijk waren,
waardoor ze een drempelwaarde overschrijden en in het bewustzijn komen
(vb. wit, wit, wit; wat drinkt een koe?)

1.4 Effecten van schema’s op de informatieverwerking

1) Richten van aandacht
- schema’s fungeren als schijnwerper op relevante info
- Zien wat we verwachten te zien (tikfouten; we zien ze na een tijdje niet meer omdat we weten wat
er moet staan in de plaats)
- informatie die sterk afwijkt, maar wel relevant, trekt nog meer de aandacht
- irrelevant < consistent < inconsistent
2) Encoderen
- schema’s beïnvloeden spontane categorisatie (op basis van categorieën zoals m/v)  automatisch
en directe categorisatie
- categorisatie: proces dat geen inspanning kost (meten door wie zegt wat methode)
 zes doelpersonen die aan een groepsdiscussie deelnemen. Ze krijgen stellingen te horen
door een man of vrouw en moeten achteraf vertellen wie wat zei
 weinig intercategorie (tussen) fouten tegenover intracategorie (binnen categorie)
 geslachtsschema niet gebruiken zullen meer intercategorie en minder intra
- Frable en Bem: tonen aan dat individuen die typisch mannelijke of vrouwelijke rollen vervullen,
geneigd zijn anderen te percipiëren door een geslachtsgekleurde bril
 veel intra categoriefouten en minder inter categoriefouten
 androgynen en ongediff gebruiken minder geslachtscategorie  meer inter en minder
intra
- Schema’s beïnvloeden spontane identificatie en gevolgtrekkingen van het gedrag
On-line oordeelsvorming: onmiddellijk oordeel vormen
Memory-based: achteraf herinneren, oordeel moet nog gevormd worden
 hoe korter de antwoordtijd, hoe waarschijnlijker het een on-line oordeel is
 de graad waarin een gevolgstrekking spontaan is, wordt nagegaan door
vergelijkingsstandaarden




9

, Universiteit Gent 2019-2020 | Enya Catelin


3) Elaboratie
- schema’s beïnvloeden de snelheid van informatieverwerking en het gemak waarmee dit gebeurt
 we kunnen snel en makkelijk info verwerken als we een schema hebben dat toepasbaar is
op de informatie. Als de info niet afwijkt van het schema, geen verdere aandacht aan wijden
- Macrae, Milne en Bodenhausen: deelnemers moeten een impressie vormen van een doelpersoon
tegelijk moesten ze ook op andere stimuli letten (beschrijving van een land)
conditie 1: geen info
conditie 2: man is een skinhead  presteren beter op herinnering van trekken en meer
aandacht schenken aan de beschrijving van het land
 door schema’s te gebruiken worden er gemakkelijker impressie gevormd over de doelpersoon, de
deelnemers: meer belang hechten aan de secundaire taak, er komen cognitieve hulpbronnen vrij
- attributies: wanneer het schema consistent gedrag is, is er geen elaboratie nodig. Het past in het
schema. Bij inconsistentie: attributie nodig die het schema in stand houdt
4) Geheugen
- Schema’s bevorderen het geheugen voor info (verband met script/schema  beter onthouden)
- info wordt beter onthouden als:
* meer aandacht aan werd besteed
* werd geëncodeerd dat ze verankerd is in reeds bestaande schema’s
* werd geëlaboreerd zodat associatieve verbinding worden gemaakt in het geheugen
4a) Herinnering

Recall: schema’s bevorderen de vrije herinnering van inconsistente info (trekt meeste aandacht en
elaboratie)
- Superior recall effect: beter herinnering van schema-inconsistente info bij vrije herinnering door
schema-effecten bij het verwerken van een stimulus. Hangt voor inconsistente info af van
 aard vh schema (sterker bij afwijking met minder variabiliteit)
 motivatie en capaciteit om info te verwerken
 individuele verschillen: behoefte een cognitie, zekerheid en afsluiting
- inconsistent > consistent > irrelevant
- voornamelijk aandacht en elaboratie effect
- mits voldoende motivatie en capaciteit
Recognition: herkenning, schema’s vullen achteraf gaten in het geheugen (retrieval effect)
- Invloed van schema’s op het geheugen na de waarneming (Snyder en Uranowitz)
 effectief voor het ophalen van schemaconsistente informatie vnl bij herkenningstaken
- consistent > inconsistent > irrelevant
Schema-gestuurd aanvullingen: schema’s dragen bij aan de transformatie van het verleden
- schema-gestuurde herorganisatie van elementen
- herhaling wordt reconstructie (vertellen van een verhaal vervormt een herinnering)
- Loftus en Palmer: gebeurtenissen uit het verleden worden aangepast aan de nieuwe informatie die
men slechts achteraf krijgt
 proefpersonen krijgen video te zien van auto ongeluk en horen het woord: smash,
collided, bumped en hit  ‘smash’ conditie: glas op de weg maar dat was niet zo
Extreme aanvullingen
- Het verkeerde informatie effect: info verkregen na de feiten wordt opgenomen in het schema over
de gebeurtenis  vervormt het geheugen en getuigenverklaring (Disneyland)
- Kinderen zijn hier heel gevoelig an (zie HS 16, p. 575-576)
- Mensen maken vaak zelf voorstellingen en schema’s die niet echt zijn


10