Meer dan Onderwijs (Alkema, Kuipers, et al., 2022)
Hoofdstuk 1. De pedagogische opdracht van het onderwijs
1.1 Inleiding
Lea Dasberg (1993): Zij gaat ervan uit dat het onderwijs de taak heeft mensen te helpen
bij menswording, dat wil zeggen om zowel meelopen als dwarsligger te worden. Het
onderwijs moet een leeromgeving bieden die ruimte biedt voor verschillende opvattingen
en individuele keuzes.
- Meeloper = Meelopen in de betekenis van kennismaken en meelopen met de
bestaande ontwikkelingen, kennis nemen van nieuwe inzichten, vaardigheden
leren om je in de samenleving goed te kunnen redden en daaraan constructief te
kunnen bijdragen. Meedoen, zouden we tegenwoordig zeggen.
- Dwarsliggen = In de betekenis van kritisch leren kijken naar de bestaande
ontwikkelingen en nieuwe inzichten in de huidige samenleving. Daarbij gaat het
om het vormen van een eigen mening, het ontwikkelen van het vermogen anders
te durven zijn. Het gaat zo, omdat je nee durft te zeggen tegen de heersende
opvattingen.
Micha de Winter (2000): Houdt zich bezig met onderwijs en onderzoeken op het gebied
van jeugdbeleid, jeugdzorg en maatschappelijk opvoedingsprocessen
- Maatschappelijk opvoeden: dit betekent dat de samenleving een
gemeenschappelijke verantwoordelijkheid heeft voor het grootbrengen van de
nieuwe generatie. Kinderen moeten leren omgaan met een spanning tussen het
eigenbelang en de belangen van anderen en zich medeverantwoordelijk voelen
voor het samenleven.
- Pedagogiek individueel en sociaal gericht: opvoeden is niet alleen de individuele
ontwikkeling of het individuele belang van het kind, maar het gaat ook om de
verbondenheid met de samenleving en een sociaal of gemeenschappelijk belang.
- Sociale verbondenheid: het onderwijs zou ook een leer- en leefomgeving moeten
realiseren waar kinderen leren om samen te werken aan gemeenschappelijke
doelen en waarin sociale verbondenheid tot stand komt.
Biesta: Het gaat er in het onderwijs niet om dat leerlingen leren, maar dat ze iets leren,
dat ze iets waardevols leren en dat ze het van iemand leren: inhoud + doel + relatie.
1.2 De pedagogische opdracht van de basisschool
Pedagogische opdracht = De pedagogische kwaliteit van de school: waartoe willen wij
kinderen opvoeden? Het is de vraag naar de doelen van de opvoeding.
- Bildung = de vormende waarde van de school; de rol van de school bij de
opvoeding van een kind.
- Realistische vorming: het ideaal van maatschappelijke bruikbaarheid en
nuttigheid; socialisatie, beroepsvoorbereiding en het leren gedragen
volgens maatschappelijke normen.
- Humanistische vorming: het verlichtingsideaal van individuele
vervolmaking en menselijkheid; autonomie door het ontwikkelen van de
ratio, het accent ligt op het individu, de maatschappij houdt afstand en laat
het individu zelf ontplooien.
1.3 Mensen op weg
Wezenskenmerken van het mens zijn:
1
, - creator, scheppend bezig zijn = een mens heeft het vermogen om zelf nieuwe
dingen te bedenken en te maken wat essentieel is voor de ontwikkeling en
verandering van hemzelf en de wereld;
- keuzevrijheid = het maken van eigen keuzes en doelen bepalen;
- Verantwoordelijkheid, verantwoordelijk zijn voor wat je zegt en doet;
- betekenissen geven aan de wereld om je heen;
- zin zoeken en geven aan je bestaan.
1.4 De mens en maatschappijbeelden
Mensbeelden zijn opvattingen over de mens, waarbij antwoord gegeven wordt op de
vraag ‘Wie of wat is de mens?’ Het mensbeeld is een bepaalde kijk op mensen die in de
loop der jaren zijn opgebouwd: een mensbeeld wordt geleefd.
Identiteit betekent eenheid van zijn. Elk mens is op zoek naar een eigen identiteit en hij
heeft behoefte aan normen en waarden.
- Waarden zijn oordelen gebaseerd op een idee over wat goed en slecht is, ze
verwijzen naar concepten van het goede leven. Waarden zijn geen persoonlijke
voorkeuren.
Er zijn vier mensbeelden om te laten zien dat een mensbeeld invloed heeft op je
handelen in de dagelijkse praktijk:
- Een naturalistisch mensbeeld = de biologische aanleg van de mens (pedagogisch
pessimisme = kinderen hebben van nature een scheppend vermogen);
verhouding tussen mens en natuur. De mens wil zelfstandig worden (autonoom).
De mens is zich bewust van zijn plaats en rol in de wereld.
- Een cultuur-historisch mensbeeld: met behulp van zijn verstand de ratio kan de
mens de beste keuze maken (de mens is een rationeel wezen; pedagogisch
optimisme = kinderen hebben hulp nodig om zich verder te kunnen ontwikkelen).
Met behulp van zijn reden kan hij zich losmaken van de natuur en de menselijke
cultuur scheppen. Onder cultuur verstaan we alles wat door mensen tot stand is
gekomen.
- Deze stroming komt voort uit de tijd van de Verlichting (= filosofische
stroming in de 18e eeuw).
- Een religieus mensbeeld: In het religieuze mensbeeld gaat het erom dat de mens
vooral begrepen wordt vanuit zijn schepsel-zijn (= de mens kan nooit alleen uit
zichzelf worden verstaan). Hij is geschapen door God of Comfort uit het goddelijke
en is daardoor uniek.
- Een antropocentrisch mensbeeld: de betekenis van de mens ligt in dit mensbeeld
in zijn eigen bestaan. Omdat de mens zich bewust is van zijn bestaan, is hij erg
betrokken op zichzelf. Ieder mens is vrij om zijn eigen bestaan invulling te geven.
Hij is een vrij individu.
Dieptepsychologie: Het uitgangspunt van de dieptepsychologie is dat de menselijke
geest wordt gezien als een ijsberg, 1/10 deel van het menselijke geest ligt boven water (het
bewuste) en 9/10 deel ligt onder het water (het onbewuste).
Sigmund Freud (1856-1939) is de grondlegger van de stroming psychoanalyse (= de
mens is een driftwezen; de mens is niet vrij om zijn eigen gedrag te bepalen en de mens
is van nature geneigd tot agressie):
- Es (id): een onderbewust mechanisme dat op twee soorten energie (= driften)
werkt, Eros de seksuele energie en Thanatos de woede. Het ‘Es’ probeert deze twee
energie in bedwang te houden. Dit wordt het lustprincipe genoemd.
2
, - Ich (ego): het bewuste deel van de psyche dat leert de driften te beheersen door
zich aan te passen aan de verwachtingen van anderen, het Ich bemiddeld als het
ware tussen wat de Es wil en het Über-ich. Het ‘Ich’ wordt ook wel het ik genoemd.
- Uber-ich (superego): onderdeel van de psyche dat ervoor zorgt dat de beheerste
en aangepaste driften onderdeel van het innerlijk worden, ook wel geweten
genoemd. Het vormt zich onder invloed van de ouders doordat zij bijvoorbeeld
sociale regels hanteren. Dit wordt internalisering genoemd.
Ontwikkelingsfasen van een kind:
1. Orale fase: de orale fase is de eerste fase en speelt de eerste 21 maanden van het
leven van een kind. In deze fase is de relatie tussen kind en moeder belangrijk is,
de eerste levensfase is een kind vooral gericht op het krijgen van voedsel (=
levensdrift).
2. Anale fase: de anale fase is de tweede fase en duurt van ongeveer 15 maanden tot
3 jaar. Rond deze leeftijd begint de zindelijkheidstraining.
3. Fallische fase: de fallische fase duurt van ongeveer 3 tot 5 à 6 jaar. Kinderen zijn
nieuwsgierig naar hun eigen lichaam, dat van andere kinderen en ook dat van hun
ouders. Oedipuscomplex = een jongen ontwikkelt de sekse-identiteit door verliefd
te worden op zijn moeder.
4. Latentie fase: de latentie fase begint rond het 6e levensjaar en duurt tot 11 à 12 jaar.
Dus seksuele en agressieve driften zijn naar de achtergrond geschoven. Hierdoor
kan het kind energie vrijmaken om een aantal complexe culturele en sociale
vaardigheden te verwerven.
5. Genitale fase: de genitale fase ontwikkelt zich rond de 11 à 12 levensjaar en duurt
tot de volwassenheid. Deze fase kan beschreven worden als de ontwikkeling van
de geslachtsdrift.
Sublimatie = het meest gelukkige proces van bevrediging.
Neurosen = vormen van hysterie, dwangneuroses tot zelfs verlamming.
Fehlleistungen = onbewuste vergissingen.
Carl Gustav Jung (1875-1961): leerling van Freud; ‘collectief onbewuste’; De droom is
volgens Jung de kleine verborgen deur in het diepste en intiemste gebied van de ziel die
toegang geeft tot de komende oermacht. De ziel was er lang voordat er een ik-bewustzijn
bestond en blijft verheven boven datgene wat een ik-bewustzijn zal kunnen bereiken.
Jung gaat er ook vanuit dat er onderscheid is tussen het bewuste (datgene wat het mens
kent) en onbewuste, maar hij maakt in het onbewuste ook onderscheid tussen het
persoonlijk (individueel) en collectief onbewuste (analytische psychologie).
- Individualisatie: Het bewustzijn van het kind groeit elke dag door het oefenen met
de mentale functies denken, voelen, gewaarworden en intuïtie.
- Persoonlijk onbewuste = bestaat uit het onbewuste inhouden die je persoonlijk
hebt meegemaakt. Het is de individuele levensgeschiedenis van de mens, welke
bewust kan worden door het ophalen van herinneringen.
- Collectieve onbewuste = wordt gevormd door beelden die de mens door de
generaties heen heeft geërfd van voorouders. Collectief verwijst naar datgene wat
wij als menselijke soort in ons dragen. Deze beelden van het collectief onbewuste
worden archetype genoemd.
- Persona = de persona is het beeld dat de mens naar buiten uitdraagt of laat zien.
- Anima of animus = de anima of animus is het vrouwelijke of mannelijke tegendeel
in de persona zelf. Het is het vrouwelijke in de man of mannelijke in de vrouw. Jung
spreekt over de anima van de man en de animus van de vrouw. Zo zouden
vrouwen zoeken naar een partner die verwant is aan hun eigen animus en
mannen zoeken naar een partner die verwant aan de eigen anima.
- Schaduw van het Zelf = de schaduw van het Zelf noemt Jung ook wel het
inferieure deel van de persoonlijkheid. De figuur van de schaduw personifieert alles
wat het subject (de persoon) verloochent en wat zich toch steeds weer aan de
persoon opdringt, zoals minderwaardige karaktereigenschappen en andere
3
, onverenigbare neigingen. Het Zelf is het centrale archetype, het archetype van de
orde, de totaliteit van de mens.
Jung scheidt vier psychologische mentale functies: denken en voelen (rationeel),
gewaarwording en intuïtie (irrationeel). Deze combineert hij met twee fundamentele
houdingen van de mens: een introverte of extraverte houding. In het zogenoemde
‘functiekruis’ staan denken en voelen tegenover elkaar even als gewaarworden en
intuïtie.
Er is sprake van toenemende secularisatie, individualisering en emancipatie.
Secularisatie, wat verwereldlijking betekent: Steeds minder mensen zijn godsdienstig en
ontlenen hun opvattingen over zichzelf en de samenleving aan de godsdienst. Nadruk op
het belang van de mens lijkt tot in de federalisering en emancipatie. Dit betekent dat het
belang van de gemeenschap en de solidariteit vaak op de tweede plaats komen.
Globalisering: Door de groei in communicatiemogelijkheden en de beschikking van
informatie lijkt de wereld kleiner te worden en denken en handelen we mondialer.
Liberalisme = een sterker nadruk op de vrijheid van het individu; ‘ik’.
Socialisme = de nadruk ligt op de samenleving; ‘wij’.
Vrije markt = de keuze voor een verantwoordelijke samenleving door middel van
marktwerking en participatie. De verzorgingsstaat leek daarmee zijn tijd gehad te hebben
(21e eeuw).
1.5 De mens in zijn wereld
Om de relatie tussen mens en wereld te bespreken onderscheiden we:
- De wereld is verdeeld in vier oriëntatievelden: de ander (= medemens), de natuur
(= gebonden aan de natuur en mens-zijn), de cultuur (= wat mensen tot stand
hebben gebracht) en de bovennatuur (= God, de hemel, geesten, etc.).
- De mens met zijn ontwikkelingsmogelijkheden: de psychomotoriek (=
verbondenheid tussen lichaam en geest), de cognitie (= de mogelijkheid om tot
kennis te komen; bijv. leren door waarnemingen door zintuigen) en de affectie (=
gevoelens).
- De vormsystemen als intermediair tussen de mens en de wereld: taal, klank,
beeld en beweging (= culturele instrumenten). We noemen deze middelen
vormsystemen omdat we hiermee vorm kunnen geven aan door ons opgedane
indrukken en aan gedachten die we hebben.
1.6 Over opvoeding gesproken
Op opvoeding aangewezen: We kunnen ons niet als volwaardig mens ontwikkelen als er
geen sprake is van opvoeding. De opvoeding is een gebeuren waarin de opvoeder, de
opvoeding en allerlei factoren op elkaar inspelen. Er is sprake van opvoeden wanneer de
opvoeder bewust met het oog op een doel een opvoedingsmiddel (= een middel dat
door de opvoeder bewust wordt gehanteerd met het oog op een doel) hanteert. Het
milieu, de omgeving, heeft ook invloed op de opvoeding. Opvoedingsfactoren horen bij
de omgang en het milieu; ze zijn dus niet door de opvoeder gekozen, maar hebben wel
invloed.
Gezag heeft in de opvoeding vooral te maken met ‘elkaar iets te zeggen hebben' maar
ook ‘iets te zeggen hebben over’. Gezag heb je niet, maar je moet het verwerven. Gezag
neemt af naarmate het kind ouder wordt en de eigen verantwoordelijkheid van het kind
toeneemt.
4
Hoofdstuk 1. De pedagogische opdracht van het onderwijs
1.1 Inleiding
Lea Dasberg (1993): Zij gaat ervan uit dat het onderwijs de taak heeft mensen te helpen
bij menswording, dat wil zeggen om zowel meelopen als dwarsligger te worden. Het
onderwijs moet een leeromgeving bieden die ruimte biedt voor verschillende opvattingen
en individuele keuzes.
- Meeloper = Meelopen in de betekenis van kennismaken en meelopen met de
bestaande ontwikkelingen, kennis nemen van nieuwe inzichten, vaardigheden
leren om je in de samenleving goed te kunnen redden en daaraan constructief te
kunnen bijdragen. Meedoen, zouden we tegenwoordig zeggen.
- Dwarsliggen = In de betekenis van kritisch leren kijken naar de bestaande
ontwikkelingen en nieuwe inzichten in de huidige samenleving. Daarbij gaat het
om het vormen van een eigen mening, het ontwikkelen van het vermogen anders
te durven zijn. Het gaat zo, omdat je nee durft te zeggen tegen de heersende
opvattingen.
Micha de Winter (2000): Houdt zich bezig met onderwijs en onderzoeken op het gebied
van jeugdbeleid, jeugdzorg en maatschappelijk opvoedingsprocessen
- Maatschappelijk opvoeden: dit betekent dat de samenleving een
gemeenschappelijke verantwoordelijkheid heeft voor het grootbrengen van de
nieuwe generatie. Kinderen moeten leren omgaan met een spanning tussen het
eigenbelang en de belangen van anderen en zich medeverantwoordelijk voelen
voor het samenleven.
- Pedagogiek individueel en sociaal gericht: opvoeden is niet alleen de individuele
ontwikkeling of het individuele belang van het kind, maar het gaat ook om de
verbondenheid met de samenleving en een sociaal of gemeenschappelijk belang.
- Sociale verbondenheid: het onderwijs zou ook een leer- en leefomgeving moeten
realiseren waar kinderen leren om samen te werken aan gemeenschappelijke
doelen en waarin sociale verbondenheid tot stand komt.
Biesta: Het gaat er in het onderwijs niet om dat leerlingen leren, maar dat ze iets leren,
dat ze iets waardevols leren en dat ze het van iemand leren: inhoud + doel + relatie.
1.2 De pedagogische opdracht van de basisschool
Pedagogische opdracht = De pedagogische kwaliteit van de school: waartoe willen wij
kinderen opvoeden? Het is de vraag naar de doelen van de opvoeding.
- Bildung = de vormende waarde van de school; de rol van de school bij de
opvoeding van een kind.
- Realistische vorming: het ideaal van maatschappelijke bruikbaarheid en
nuttigheid; socialisatie, beroepsvoorbereiding en het leren gedragen
volgens maatschappelijke normen.
- Humanistische vorming: het verlichtingsideaal van individuele
vervolmaking en menselijkheid; autonomie door het ontwikkelen van de
ratio, het accent ligt op het individu, de maatschappij houdt afstand en laat
het individu zelf ontplooien.
1.3 Mensen op weg
Wezenskenmerken van het mens zijn:
1
, - creator, scheppend bezig zijn = een mens heeft het vermogen om zelf nieuwe
dingen te bedenken en te maken wat essentieel is voor de ontwikkeling en
verandering van hemzelf en de wereld;
- keuzevrijheid = het maken van eigen keuzes en doelen bepalen;
- Verantwoordelijkheid, verantwoordelijk zijn voor wat je zegt en doet;
- betekenissen geven aan de wereld om je heen;
- zin zoeken en geven aan je bestaan.
1.4 De mens en maatschappijbeelden
Mensbeelden zijn opvattingen over de mens, waarbij antwoord gegeven wordt op de
vraag ‘Wie of wat is de mens?’ Het mensbeeld is een bepaalde kijk op mensen die in de
loop der jaren zijn opgebouwd: een mensbeeld wordt geleefd.
Identiteit betekent eenheid van zijn. Elk mens is op zoek naar een eigen identiteit en hij
heeft behoefte aan normen en waarden.
- Waarden zijn oordelen gebaseerd op een idee over wat goed en slecht is, ze
verwijzen naar concepten van het goede leven. Waarden zijn geen persoonlijke
voorkeuren.
Er zijn vier mensbeelden om te laten zien dat een mensbeeld invloed heeft op je
handelen in de dagelijkse praktijk:
- Een naturalistisch mensbeeld = de biologische aanleg van de mens (pedagogisch
pessimisme = kinderen hebben van nature een scheppend vermogen);
verhouding tussen mens en natuur. De mens wil zelfstandig worden (autonoom).
De mens is zich bewust van zijn plaats en rol in de wereld.
- Een cultuur-historisch mensbeeld: met behulp van zijn verstand de ratio kan de
mens de beste keuze maken (de mens is een rationeel wezen; pedagogisch
optimisme = kinderen hebben hulp nodig om zich verder te kunnen ontwikkelen).
Met behulp van zijn reden kan hij zich losmaken van de natuur en de menselijke
cultuur scheppen. Onder cultuur verstaan we alles wat door mensen tot stand is
gekomen.
- Deze stroming komt voort uit de tijd van de Verlichting (= filosofische
stroming in de 18e eeuw).
- Een religieus mensbeeld: In het religieuze mensbeeld gaat het erom dat de mens
vooral begrepen wordt vanuit zijn schepsel-zijn (= de mens kan nooit alleen uit
zichzelf worden verstaan). Hij is geschapen door God of Comfort uit het goddelijke
en is daardoor uniek.
- Een antropocentrisch mensbeeld: de betekenis van de mens ligt in dit mensbeeld
in zijn eigen bestaan. Omdat de mens zich bewust is van zijn bestaan, is hij erg
betrokken op zichzelf. Ieder mens is vrij om zijn eigen bestaan invulling te geven.
Hij is een vrij individu.
Dieptepsychologie: Het uitgangspunt van de dieptepsychologie is dat de menselijke
geest wordt gezien als een ijsberg, 1/10 deel van het menselijke geest ligt boven water (het
bewuste) en 9/10 deel ligt onder het water (het onbewuste).
Sigmund Freud (1856-1939) is de grondlegger van de stroming psychoanalyse (= de
mens is een driftwezen; de mens is niet vrij om zijn eigen gedrag te bepalen en de mens
is van nature geneigd tot agressie):
- Es (id): een onderbewust mechanisme dat op twee soorten energie (= driften)
werkt, Eros de seksuele energie en Thanatos de woede. Het ‘Es’ probeert deze twee
energie in bedwang te houden. Dit wordt het lustprincipe genoemd.
2
, - Ich (ego): het bewuste deel van de psyche dat leert de driften te beheersen door
zich aan te passen aan de verwachtingen van anderen, het Ich bemiddeld als het
ware tussen wat de Es wil en het Über-ich. Het ‘Ich’ wordt ook wel het ik genoemd.
- Uber-ich (superego): onderdeel van de psyche dat ervoor zorgt dat de beheerste
en aangepaste driften onderdeel van het innerlijk worden, ook wel geweten
genoemd. Het vormt zich onder invloed van de ouders doordat zij bijvoorbeeld
sociale regels hanteren. Dit wordt internalisering genoemd.
Ontwikkelingsfasen van een kind:
1. Orale fase: de orale fase is de eerste fase en speelt de eerste 21 maanden van het
leven van een kind. In deze fase is de relatie tussen kind en moeder belangrijk is,
de eerste levensfase is een kind vooral gericht op het krijgen van voedsel (=
levensdrift).
2. Anale fase: de anale fase is de tweede fase en duurt van ongeveer 15 maanden tot
3 jaar. Rond deze leeftijd begint de zindelijkheidstraining.
3. Fallische fase: de fallische fase duurt van ongeveer 3 tot 5 à 6 jaar. Kinderen zijn
nieuwsgierig naar hun eigen lichaam, dat van andere kinderen en ook dat van hun
ouders. Oedipuscomplex = een jongen ontwikkelt de sekse-identiteit door verliefd
te worden op zijn moeder.
4. Latentie fase: de latentie fase begint rond het 6e levensjaar en duurt tot 11 à 12 jaar.
Dus seksuele en agressieve driften zijn naar de achtergrond geschoven. Hierdoor
kan het kind energie vrijmaken om een aantal complexe culturele en sociale
vaardigheden te verwerven.
5. Genitale fase: de genitale fase ontwikkelt zich rond de 11 à 12 levensjaar en duurt
tot de volwassenheid. Deze fase kan beschreven worden als de ontwikkeling van
de geslachtsdrift.
Sublimatie = het meest gelukkige proces van bevrediging.
Neurosen = vormen van hysterie, dwangneuroses tot zelfs verlamming.
Fehlleistungen = onbewuste vergissingen.
Carl Gustav Jung (1875-1961): leerling van Freud; ‘collectief onbewuste’; De droom is
volgens Jung de kleine verborgen deur in het diepste en intiemste gebied van de ziel die
toegang geeft tot de komende oermacht. De ziel was er lang voordat er een ik-bewustzijn
bestond en blijft verheven boven datgene wat een ik-bewustzijn zal kunnen bereiken.
Jung gaat er ook vanuit dat er onderscheid is tussen het bewuste (datgene wat het mens
kent) en onbewuste, maar hij maakt in het onbewuste ook onderscheid tussen het
persoonlijk (individueel) en collectief onbewuste (analytische psychologie).
- Individualisatie: Het bewustzijn van het kind groeit elke dag door het oefenen met
de mentale functies denken, voelen, gewaarworden en intuïtie.
- Persoonlijk onbewuste = bestaat uit het onbewuste inhouden die je persoonlijk
hebt meegemaakt. Het is de individuele levensgeschiedenis van de mens, welke
bewust kan worden door het ophalen van herinneringen.
- Collectieve onbewuste = wordt gevormd door beelden die de mens door de
generaties heen heeft geërfd van voorouders. Collectief verwijst naar datgene wat
wij als menselijke soort in ons dragen. Deze beelden van het collectief onbewuste
worden archetype genoemd.
- Persona = de persona is het beeld dat de mens naar buiten uitdraagt of laat zien.
- Anima of animus = de anima of animus is het vrouwelijke of mannelijke tegendeel
in de persona zelf. Het is het vrouwelijke in de man of mannelijke in de vrouw. Jung
spreekt over de anima van de man en de animus van de vrouw. Zo zouden
vrouwen zoeken naar een partner die verwant is aan hun eigen animus en
mannen zoeken naar een partner die verwant aan de eigen anima.
- Schaduw van het Zelf = de schaduw van het Zelf noemt Jung ook wel het
inferieure deel van de persoonlijkheid. De figuur van de schaduw personifieert alles
wat het subject (de persoon) verloochent en wat zich toch steeds weer aan de
persoon opdringt, zoals minderwaardige karaktereigenschappen en andere
3
, onverenigbare neigingen. Het Zelf is het centrale archetype, het archetype van de
orde, de totaliteit van de mens.
Jung scheidt vier psychologische mentale functies: denken en voelen (rationeel),
gewaarwording en intuïtie (irrationeel). Deze combineert hij met twee fundamentele
houdingen van de mens: een introverte of extraverte houding. In het zogenoemde
‘functiekruis’ staan denken en voelen tegenover elkaar even als gewaarworden en
intuïtie.
Er is sprake van toenemende secularisatie, individualisering en emancipatie.
Secularisatie, wat verwereldlijking betekent: Steeds minder mensen zijn godsdienstig en
ontlenen hun opvattingen over zichzelf en de samenleving aan de godsdienst. Nadruk op
het belang van de mens lijkt tot in de federalisering en emancipatie. Dit betekent dat het
belang van de gemeenschap en de solidariteit vaak op de tweede plaats komen.
Globalisering: Door de groei in communicatiemogelijkheden en de beschikking van
informatie lijkt de wereld kleiner te worden en denken en handelen we mondialer.
Liberalisme = een sterker nadruk op de vrijheid van het individu; ‘ik’.
Socialisme = de nadruk ligt op de samenleving; ‘wij’.
Vrije markt = de keuze voor een verantwoordelijke samenleving door middel van
marktwerking en participatie. De verzorgingsstaat leek daarmee zijn tijd gehad te hebben
(21e eeuw).
1.5 De mens in zijn wereld
Om de relatie tussen mens en wereld te bespreken onderscheiden we:
- De wereld is verdeeld in vier oriëntatievelden: de ander (= medemens), de natuur
(= gebonden aan de natuur en mens-zijn), de cultuur (= wat mensen tot stand
hebben gebracht) en de bovennatuur (= God, de hemel, geesten, etc.).
- De mens met zijn ontwikkelingsmogelijkheden: de psychomotoriek (=
verbondenheid tussen lichaam en geest), de cognitie (= de mogelijkheid om tot
kennis te komen; bijv. leren door waarnemingen door zintuigen) en de affectie (=
gevoelens).
- De vormsystemen als intermediair tussen de mens en de wereld: taal, klank,
beeld en beweging (= culturele instrumenten). We noemen deze middelen
vormsystemen omdat we hiermee vorm kunnen geven aan door ons opgedane
indrukken en aan gedachten die we hebben.
1.6 Over opvoeding gesproken
Op opvoeding aangewezen: We kunnen ons niet als volwaardig mens ontwikkelen als er
geen sprake is van opvoeding. De opvoeding is een gebeuren waarin de opvoeder, de
opvoeding en allerlei factoren op elkaar inspelen. Er is sprake van opvoeden wanneer de
opvoeder bewust met het oog op een doel een opvoedingsmiddel (= een middel dat
door de opvoeder bewust wordt gehanteerd met het oog op een doel) hanteert. Het
milieu, de omgeving, heeft ook invloed op de opvoeding. Opvoedingsfactoren horen bij
de omgang en het milieu; ze zijn dus niet door de opvoeder gekozen, maar hebben wel
invloed.
Gezag heeft in de opvoeding vooral te maken met ‘elkaar iets te zeggen hebben' maar
ook ‘iets te zeggen hebben over’. Gezag heb je niet, maar je moet het verwerven. Gezag
neemt af naarmate het kind ouder wordt en de eigen verantwoordelijkheid van het kind
toeneemt.
4
