Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
RECHTSGESCHIEDENIS
0. INHOUD CURSUS
• studiemateriaal
o Ppt uitgebreider -> te kennen
o Artikels -> te kennen
o Hoorcolleges – lesnotities
o Aanbevolen = louter helpen contextualiseren en duiden
• Tools
o Verdragen
• Recht en Crisis thema’s
o Sub thema
§ crisis in internationaal perspectief
§ noodtoestand
§ regionale crisissen
§ crisis in België
§ globale crisis
o Aspecten
§ de mogelijkheden en beperkingen van het recht
§ het recht als product van maatschappelijke verandering
§ het probleem van de codificatie als instrument voor de modernisering van het recht
§ het verband tussen grondwettelijk recht en privaatrecht
§ de instrumentaliteit van het recht als middel voor maatschappelijke verandering
• Planning
1
,Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
• Voorbereiding
o Verplichte lectuur en slides -> kennen
o Aanbevolen komt aanbod in slides
• Na hoorcolleges
o Enkel jaartal kennen
o Personen en tijden kunnen plaatsen in de tijd
o periodisering en data
§ enkel jaartal kennen (niet de dag of de maand) – geboorte- en sterfdata worden niet gevraagd
§ wel van belang om personen, gebeurtenissen en juridische documenten in hun tijd en context te
situeren
• Examen
o Mondeling
o Gesloten boek
o Open vragen
o Wat verwacht voor goede score ?
§ Dia 18 en 19 nakijken !!! (hoe leren)
§ Kritische mening kunnen vormen
1. CRISIS IN HET INTERNATIONAAL RECHT
1.1. INLEIDING
• Crisissen zijn van alle tijden
o rampen, zware ongevallen, terreuraanslagen, openbare
• Veranderingen aan rechtsstelsels = Effect op rechtsstelsels
o vaak verbonden aan het menselijk handelen
§ al dan niet rechtstreeks: oorlog, ordeverstoringen, politieke crisissen, militaire conflicten, maar
ook onrechtstreeks, zoals economische crisis, milieu)
• Milieu = gn acuute crisis
o ook los van menselijk handelen
§ bv. voedselcrisissen en hongersnood, epidemieën, natuurrampen zoals overstromingen
§ Kunnen enkelvoudig voorkomen maar kan meerdere samen
• Vb franse revolutie is politieke crisis en hongersnood
• Vb Belgische revolutie -> politieke crisis, religieuze kwesties, economische
o Willem 1 zuiden minder invloed geven
2
,Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
§ Harmonisatiebeleid lukt dan niet
• Crisissen hebben zich in het verleden voorgedaan, maar zullen zich in de toekomst ook voordoen
o rechtssystemen vallen daarom vaak terug op een brede verzameling wetten en regelingen gericht op
crisisbeheersing (organisatorisch, toewijzing bevoegdheden)
§ Kijken naar verleden voor toekomst -> wat wel of niet heeft gewerkt
o maar crisissen kunnen ook voor een complete omwenteling van een rechtssysteem zorgen: (
Omwenteling = geweld tegen de staat)
§ ofwel is het systeem weerbarstig en slaag het erin de crisis te bedwingen
§ ofwel wordt het rechtsstelsel aangepast
§ ofwel wordt het vervangen
• Klassieke definitie van ‘crisis’
o “bedreigingen van de organisatie of het functioneren van een sociaal systeem die gepaard gaan met
onzekerheid en die urgente maatregelen vergen” (bv. E.R. Muller, U. Rosenthal, I. Helsloot en E.R.G. van
Dijkman, 2009)
§ benadrukt tijdsdruk
§ wezenlijke dreigingen (voordoen / dreigen te materialiseren)
§ verstrekkende beslissingen
§ beslissingen moeten in onzekerheid genomen worden
§ à Afbakening bedreigingen is wel tricky -> kan verder gaan de crisis
o = Juridische benadering
• Typisch juridische benadering van ‘crisis’, gericht op de internrechtelijke werking van een staat
• Maar recht kan je benaderen vanuit verschillende rechtstakken en disciplines:
o laat analyse vanuit verschillende standpunten toe van de interactie tussen recht en crisis
o historische lens is daar één van
• Rechtsgeschiedenis
o recht functioneert niet in een vacuum
o recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn eigen
vigerend rechtssysteem
§ à rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
§ à hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
o à Recht is constant in ontwikkeling
o à Niet enkel de interne samenleving maar ook de internationale relaties (extern)
1.1.1. LITERATUUR: LES 1: CHIMNI
• geen rechtshistorische bijdrage
• maar weergave in welke mate rechtsgeschiedenis nuttig is om recht te analyseren in het licht van crisissen:
3
, Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
o ‘mainstream’ rechtsleer internationaal recht benadert crisis voor fenomenen en gebeurtenissen die
problemen en onaangepastheden weergeven in bepaalde domeinen van het internationaal recht
o maar er zijn andere benaderingen van de crisis in het internationaal recht, bv. gericht op Globale Zuiden
§ vestigen aandacht op andere vorm van crisis: meer fundamenteel en over langere periode
• als men wil evalueren hoe (internationaal) recht omgaat met crisis, moet men eerst de betekenis van het
o begrip ‘crisis’ kaderen
1.2. TYPOLOGIE VAN DE NOTIE ‘CRISIS’
1.2.1. MATERIËLE CRISIS
• 4 soorten crisissen te onderscheiden:
o 1) episodische crisis
o 2) regionale crisis
o 3) structurele crisis
o 4) originaire crisis
• Niet beperken tot episodische crisis
• Hoe bepaalde crisissen en recht bekeken worden
1.2.1.1. EPISODISCHE CRISIS
• = crisissen die op bepaald moment ontstaan
• Betreft schending van het internationaal recht:
o rechtsregels die algemeen aanvaard worden = geschonden
§ bv. de schending v.h. internationaal recht door de Amerikaanse en Britse inval in Irak in 2003 als
onderdeel van de War on Terror
§ bv. de bezetting van het Krim-schiereiland door Rusland in 2014
o veronderstelt de toepassing van het recht via de daartoe voorziene instellingen en rechtscolleges, maar
bemoeilijkt
à Politieke redenen bemoeilijken dit
1.2.1.2. REGIONALE CRISIS
• = gaat over een Rechtsgebied
• Crisis die betrekking heeft op een heel gebied van de rechtstak van het internationaal recht
o omdat men de normatieve basis van het recht en de instellingen ervan in vraag stelt
o de uitkomsten (in de toepassing van) dit recht wordt betwist (tussen Staten)
o à Bv: Rusland die EHRM niet meer erkent; V.S. die in 2025 uit zowat alle internationaalrechtelijke
instellingen stappen (WHO, Mensenrechtenraad V.N.)
§ Vb Rusland wet aangenomen gn rekening uitspraken EHRM
• Regionale (en episodische) crisissen algemeen beschouwd als katalysatoren voor de positieve ontwikkeling
internationaal recht
o wanneer deze crisissen ontstaan, probeert men ze te verhelpen door
§ na te gaan waar problemen in het internationaal recht zich bevinden
§ veranderingen aan te brengen: nieuwe normen, concepten en instellingen
4
RECHTSGESCHIEDENIS
0. INHOUD CURSUS
• studiemateriaal
o Ppt uitgebreider -> te kennen
o Artikels -> te kennen
o Hoorcolleges – lesnotities
o Aanbevolen = louter helpen contextualiseren en duiden
• Tools
o Verdragen
• Recht en Crisis thema’s
o Sub thema
§ crisis in internationaal perspectief
§ noodtoestand
§ regionale crisissen
§ crisis in België
§ globale crisis
o Aspecten
§ de mogelijkheden en beperkingen van het recht
§ het recht als product van maatschappelijke verandering
§ het probleem van de codificatie als instrument voor de modernisering van het recht
§ het verband tussen grondwettelijk recht en privaatrecht
§ de instrumentaliteit van het recht als middel voor maatschappelijke verandering
• Planning
1
,Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
• Voorbereiding
o Verplichte lectuur en slides -> kennen
o Aanbevolen komt aanbod in slides
• Na hoorcolleges
o Enkel jaartal kennen
o Personen en tijden kunnen plaatsen in de tijd
o periodisering en data
§ enkel jaartal kennen (niet de dag of de maand) – geboorte- en sterfdata worden niet gevraagd
§ wel van belang om personen, gebeurtenissen en juridische documenten in hun tijd en context te
situeren
• Examen
o Mondeling
o Gesloten boek
o Open vragen
o Wat verwacht voor goede score ?
§ Dia 18 en 19 nakijken !!! (hoe leren)
§ Kritische mening kunnen vormen
1. CRISIS IN HET INTERNATIONAAL RECHT
1.1. INLEIDING
• Crisissen zijn van alle tijden
o rampen, zware ongevallen, terreuraanslagen, openbare
• Veranderingen aan rechtsstelsels = Effect op rechtsstelsels
o vaak verbonden aan het menselijk handelen
§ al dan niet rechtstreeks: oorlog, ordeverstoringen, politieke crisissen, militaire conflicten, maar
ook onrechtstreeks, zoals economische crisis, milieu)
• Milieu = gn acuute crisis
o ook los van menselijk handelen
§ bv. voedselcrisissen en hongersnood, epidemieën, natuurrampen zoals overstromingen
§ Kunnen enkelvoudig voorkomen maar kan meerdere samen
• Vb franse revolutie is politieke crisis en hongersnood
• Vb Belgische revolutie -> politieke crisis, religieuze kwesties, economische
o Willem 1 zuiden minder invloed geven
2
,Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
§ Harmonisatiebeleid lukt dan niet
• Crisissen hebben zich in het verleden voorgedaan, maar zullen zich in de toekomst ook voordoen
o rechtssystemen vallen daarom vaak terug op een brede verzameling wetten en regelingen gericht op
crisisbeheersing (organisatorisch, toewijzing bevoegdheden)
§ Kijken naar verleden voor toekomst -> wat wel of niet heeft gewerkt
o maar crisissen kunnen ook voor een complete omwenteling van een rechtssysteem zorgen: (
Omwenteling = geweld tegen de staat)
§ ofwel is het systeem weerbarstig en slaag het erin de crisis te bedwingen
§ ofwel wordt het rechtsstelsel aangepast
§ ofwel wordt het vervangen
• Klassieke definitie van ‘crisis’
o “bedreigingen van de organisatie of het functioneren van een sociaal systeem die gepaard gaan met
onzekerheid en die urgente maatregelen vergen” (bv. E.R. Muller, U. Rosenthal, I. Helsloot en E.R.G. van
Dijkman, 2009)
§ benadrukt tijdsdruk
§ wezenlijke dreigingen (voordoen / dreigen te materialiseren)
§ verstrekkende beslissingen
§ beslissingen moeten in onzekerheid genomen worden
§ à Afbakening bedreigingen is wel tricky -> kan verder gaan de crisis
o = Juridische benadering
• Typisch juridische benadering van ‘crisis’, gericht op de internrechtelijke werking van een staat
• Maar recht kan je benaderen vanuit verschillende rechtstakken en disciplines:
o laat analyse vanuit verschillende standpunten toe van de interactie tussen recht en crisis
o historische lens is daar één van
• Rechtsgeschiedenis
o recht functioneert niet in een vacuum
o recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn eigen
vigerend rechtssysteem
§ à rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
§ à hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
o à Recht is constant in ontwikkeling
o à Niet enkel de interne samenleving maar ook de internationale relaties (extern)
1.1.1. LITERATUUR: LES 1: CHIMNI
• geen rechtshistorische bijdrage
• maar weergave in welke mate rechtsgeschiedenis nuttig is om recht te analyseren in het licht van crisissen:
3
, Rechtsgeschiedenis Prof Christophe Maes 2024-2025
o ‘mainstream’ rechtsleer internationaal recht benadert crisis voor fenomenen en gebeurtenissen die
problemen en onaangepastheden weergeven in bepaalde domeinen van het internationaal recht
o maar er zijn andere benaderingen van de crisis in het internationaal recht, bv. gericht op Globale Zuiden
§ vestigen aandacht op andere vorm van crisis: meer fundamenteel en over langere periode
• als men wil evalueren hoe (internationaal) recht omgaat met crisis, moet men eerst de betekenis van het
o begrip ‘crisis’ kaderen
1.2. TYPOLOGIE VAN DE NOTIE ‘CRISIS’
1.2.1. MATERIËLE CRISIS
• 4 soorten crisissen te onderscheiden:
o 1) episodische crisis
o 2) regionale crisis
o 3) structurele crisis
o 4) originaire crisis
• Niet beperken tot episodische crisis
• Hoe bepaalde crisissen en recht bekeken worden
1.2.1.1. EPISODISCHE CRISIS
• = crisissen die op bepaald moment ontstaan
• Betreft schending van het internationaal recht:
o rechtsregels die algemeen aanvaard worden = geschonden
§ bv. de schending v.h. internationaal recht door de Amerikaanse en Britse inval in Irak in 2003 als
onderdeel van de War on Terror
§ bv. de bezetting van het Krim-schiereiland door Rusland in 2014
o veronderstelt de toepassing van het recht via de daartoe voorziene instellingen en rechtscolleges, maar
bemoeilijkt
à Politieke redenen bemoeilijken dit
1.2.1.2. REGIONALE CRISIS
• = gaat over een Rechtsgebied
• Crisis die betrekking heeft op een heel gebied van de rechtstak van het internationaal recht
o omdat men de normatieve basis van het recht en de instellingen ervan in vraag stelt
o de uitkomsten (in de toepassing van) dit recht wordt betwist (tussen Staten)
o à Bv: Rusland die EHRM niet meer erkent; V.S. die in 2025 uit zowat alle internationaalrechtelijke
instellingen stappen (WHO, Mensenrechtenraad V.N.)
§ Vb Rusland wet aangenomen gn rekening uitspraken EHRM
• Regionale (en episodische) crisissen algemeen beschouwd als katalysatoren voor de positieve ontwikkeling
internationaal recht
o wanneer deze crisissen ontstaan, probeert men ze te verhelpen door
§ na te gaan waar problemen in het internationaal recht zich bevinden
§ veranderingen aan te brengen: nieuwe normen, concepten en instellingen
4
