1e SEMESTER SAMENVATTING:
ARCHEOLOGIE VAN
GRIEKENLAND
Prof. Docter
ArcheoStudent04
2E BACHELOR ARCHEOLOGIE
,
,Inhoud
PALEO- T.E.M. NEOLITHICUM & VROEGE BRONSTIJD (VROEG HELLADISCHE PERIODE) ............. 1
1 Paleolithicum in de Egeïsche wereld ............................................................................. 1
1.1 Vroegpaleolithicum .................................................................................................. 1
1.1.1 Openluchtsites .................................................................................................. 1
1.1.2 Grotten .............................................................................................................. 3
1.2 Middenpaleolithicum ............................................................................................... 3
1.3 Laatpaleolithicum .................................................................................................... 4
1.4 Belangrijkste kenmerken v/h Paleolithicum in Griekenland –
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................... 5
2 Mesolithicum in de Egeïsche wereld ............................................................................. 5
2.1 Vindplaatsen ............................................................................................................ 5
2.2 Belangrijkste kenmerken van het Mesolithicum in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................... 8
3 Neolithicum in de Egeïsche wereld ................................................................................ 8
3.1 Modellen .................................................................................................................. 8
3.2 Neolithische pakket .................................................................................................. 8
3.3 Chronologie.............................................................................................................. 9
3.4 Belangrijke vindplaatsen .......................................................................................... 9
3.5 Belangrijkste kenmerken van het Neolithicum in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................. 11
4 De Vroege Bronstijd in de Egeïsche Zee ..................................................................... 12
4.1 Introductie .............................................................................................................. 12
4.2 Vroeg Helladische periode ..................................................................................... 13
4.2.1 Eutresis CUL/EH I.......................................................................................... 13
4.2.2 Korakou CUL/EH II ....................................................................................... 13
4.2.3 Lefkandi I CUL/late EH II.............................................................................. 15
4.2.4 Tiryns CUL/EH III ......................................................................................... 15
4.2.5 Belangrijkste kenmerken van de Vroege Helladische periode in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ......................................................................................... 16
4.3 Vroeg-Cycladische periode .................................................................................... 16
4.3.1 Grotta-Pelos CUL/EC I .................................................................................. 16
4.3.2 Kampos fase/overgang EC I & II ................................................................... 17
4.3.3 Keros-Syros CUL/ EC II A ............................................................................ 17
4.3.4 Kastri groep/EC II B (of III A?) ..................................................................... 18
4.3.5 Phylakopi CUL/EC III (B?) ............................................................................ 19
i
, 4.4 De Bronstijd op Kreta ............................................................................................ 19
4.4.1 Vroeg-Minoïsch .............................................................................................. 19
4.4.2 Midden-Minoïsch ........................................................................................... 20
4.4.2.1 Graven ....................................................................................................... 20
4.4.2.2 Bouw v/d 1e Minoïsche paleizen ............................................................... 21
4.4.3 Laat Minoïsch ................................................................................................. 24
4.5 Griekse vasteland/Middle – Late Helladic ............................................................. 27
4.5.1 Vroeg-Myceense periode ................................................................................ 28
4.5.2 Myceense periode ........................................................................................... 29
ARCHAÏSCH & KLASSIEK GRIEKENLAND .................................................................................. 30
1 Funeraire archeologie ................................................................................................... 30
1.1 Inleiding ................................................................................................................. 30
1.2 “Oorlogshelden” .................................................................................................... 31
1.2.1 Kennis van Homeros ...................................................................................... 31
1.2.2 Archeologische overblijfselen ........................................................................ 31
1.3 Grieks dodenceremonieel....................................................................................... 32
1.3.1 Sterfdag ........................................................................................................... 32
1.3.2 2e dag: prothesis ............................................................................................. 33
1.3.3 3e dag: ekphora, begraving & perideipnon .................................................... 33
1.3.4 9e dag: ta enata ............................................................................................... 34
1.3.5 Na 30 dagen: ta nomizomena.......................................................................... 34
1.4 Griekse dodenherdenkingen ................................................................................... 34
1.4.1 Chytroi ............................................................................................................ 34
1.4.2 Genesia ........................................................................................................... 35
1.5 Necropolen als onmetelijk archief ......................................................................... 35
1.5.1 Algemeen ........................................................................................................ 35
1.5.2 Probleemstelling in het ‘nieuwe’ onderzoek .................................................. 36
1.5.3 CASUS: Kerameikos-begraafplaats, Athene .................................................. 37
1.5.4 CASUS – Rich Athenean Lady, ca. 850 v. Chr. ............................................. 39
1.5.5 CASUS – A Social Outcast in Early Iron Age Athens, Little & Papadopoulos
39
2 Huisarchitectuur ........................................................................................................... 40
2.1 Inleiding – Huis in Thorikos .................................................................................. 40
2.2 Bouwmateriaal ....................................................................................................... 40
2.3 Woningen uit specifieke nederzettingen ................................................................ 41
ii
, 2.3.1 Smyrna: dubbel-apsidaal huis – 9e-8e E v. Chr............................................... 41
2.3.2 Eretria ............................................................................................................. 42
2.3.3 Pithekoussai (Ischia) – Boerderij Punta Chiarito ........................................... 42
2.3.4 Andros – Zagora – eind 10e E – ca. 700 v. Chr. ............................................. 42
2.3.5 Azoria – ca. 600 – vroege 5e E v. Chr. ........................................................... 42
2.3.6 Thorikos .......................................................................................................... 43
2.3.7 Athene ............................................................................................................. 44
INTERLUDIUM: Greek houses as a source of evidence for social relations – Lisa Nevett
...................................................................................................................................... 44
3 Stadsplanning & -architectuur ...................................................................................... 46
3.1 Algemeen ............................................................................................................... 46
3.2 Piraeus: stadsindeling + prostas-huis..................................................................... 46
3.3 Olynthos: stadsindeling + pastas-huis ................................................................... 47
3.4 Type-huis: peristilium-huis .................................................................................... 47
4 Chronologie .................................................................................................................. 48
4.1 Greek Dark Ages t.e.m. Bronstijd .......................................................................... 48
4.1.1 Faraolijsten ..................................................................................................... 48
4.2 IJzertijd .................................................................................................................. 49
4.2.1 Chronologie o.b.v. Korinthisch aardewerk ..................................................... 49
INTERLUDIUM: Absolute Chronology and Corinthian Pottery – Cornelis Willem Neeft
...................................................................................................................................... 49
4.2.2 Wat is een archeologische datering/chronologie? .......................................... 52
4.2.3 Korinthische aryballoi .................................................................................... 53
5 Archeologie van de handel ........................................................................................... 56
5.1 Debatten tussen modernisten & primitivisten (20e E)............................................ 56
5.2 Archeologisch onderzoek naar de GR handel ........................................................ 57
5.3 Hoe verplaatsen voorwerpen zich van punt A naar punt B? .................................. 58
5.3.1 10 manieren volgens Colin Renfrew .............................................................. 58
5.3.2 Voorbeelden .................................................................................................... 58
6 De bijdrage van de onderwaterarcheologie .................................................................. 60
6.1 Inleiding – Kythera scheepswrak ........................................................................... 60
6.2 Ontwikkeling van de onderwaterarcheologie ........................................................ 61
6.2.1 Jacque Cousteau (1910-1977) ........................................................................ 61
6.2.2 Scheepswrakken uit de Bronstijd ................................................................... 62
6.2.3 Ashkelon scheepswrakken (8e E v. Chr.) ....................................................... 64
iii
, 6.2.4 De toekomst van scheepswrakken als bronnen voor kennis v/d scheepsbouw:
de Zwarte Zee ............................................................................................................... 64
7 (Post)koloniale archeologie – Griekse kolonisatie ....................................................... 65
7.1 Algemeen ............................................................................................................... 65
7.2 GR volksverhuizingen ........................................................................................... 67
7.2.1 Pre-koloniale fase: nog niet echt door GR bewoond ...................................... 68
7.2.2 CASUS v/e GR kolonie: Himera .................................................................... 71
7.2.2.1 Situering in plaats & tijd ............................................................................ 71
7.2.2.2 Himera – De stad zelf ................................................................................ 73
7.2.3 CASUS v/e GR stad: Thorikos ....................................................................... 77
7.2.3.1 Huis 1 ......................................................................................................... 77
7.2.3.2 Huis 2 & Hal P........................................................................................... 80
7.2.4 Theater ............................................................................................................ 82
iv
, P ALEO - T . E . M . N EOLITHICUM & V ROEGE B RONSTIJD (V ROEG
H ELLADISCHE PERIODE )
1 Paleolithicum in de Egeïsche wereld
• Geologische periode: Pleistoceen:
o Algemene afkoeling vanaf minder dan 1 mya & meer uitgesproken tijdens
laatste 450 ka
o Toename in amplitude van klimaatschommelingen → belang:
▪ Makkelijker transport tijdens glacialen → te voet tussen eilanden
▪ Interglacialen: populaties gescheiden door stijgen zeespiegel
=> Afwisseling glacialen & interglacialen
• Paleolithicum:
o Indeling o.b.v. menselijke soorten & technologieën
o Vanaf jaren ’90 betere inzichten & meer betrouwbare dateringen
o Toenemend bewijs i.v.m. vermogen van Neanderthalers & Homo Sapiens
om zich met zee bezig te houden + bewoning van sommige Cycladische &
Z-Egeïsche eilanden i/h Laat-Paleolithicum
1.1 Vroegpaleolithicum
• Weinig vindplaatsen met zekerheid te dateren
• Openluchtsites & grotten
1.1.1 Openluchtsites
• Marathousa 1:
o In een v/d bruinkoolmijnen van Megalopolis bekken (Peloponnesos)
o Systematische opgravingen vanaf 2013:
▪ Olifantresten (Elephas antiquus)
▪ Snijafdrukken door mensachtigen op deze & andere dierlijke resten
→ interpretatie: vlees verwijderen => exploitatie van (mega)fauna
door de vroege mens
▪ Radiolariete1 schilfer
▪ Lithisch assemblage:
▫ Schilfer(fragmenten)(s)
▫ Kernfragmenten
▫ Brokken
▫ Weinig geretoucheerde gereedschappen
o Datering:
▪ O.b.v. mollusk-sample: 414±42ka – 484±13 ka
▪ Algemene datering: ca. 500 – 400 ka BP
• Kyparissia 4:
o Megalopolis bekken
1
Radiolarite is a siliceous, comparatively hard, fine-grained, chert-like, and homogeneous sedimentary rock that
is composed predominantly of the microscopic remains of radiolarians (a single-celled aquatic animal that has a
spherical amoeba-like body with a spiny skeleton of silica. Their skeletons can accumulate as a slimy deposit on
the seabed).
1
, o Ca. 700 ka oud → oudst gedateerde openluchtvindplaats van GR & heel
ZO-EU
o Vondsten:
▪ Stenen artefacten
▪ Overblijfselen van uitgestorven diersoorten → reuzenhert, -nijlpaard,
-neushoorn, -olifant & tand van uitgestorven makaak-soort
• Rodafnidia:
o Lesbos
o Datering: 164±33 – 258±48 ka BP → bevestiging van Vroeg-/Midden-
Paleolithische datering
o Moment van daling zeeniveau → ijstijd
o Lithisch vondstenassemblage uit Vroeg- & Midden-Paleo. → sterke
overeenkomst met VP assemblages uit Turkije, Levant & AFR
• Kokkinopilos:
o Red-bed site = was ooit moeras
o Radiometrische datering van lithisch mat.: ouder dan 170-200 ka => Vroeg-
of Midden-Paleo.? → veel WET eerder VP
• Gavdos:
o Eiland ten Z van Kreta
o Midden- (mssn Vroeg-)Paleo. werktuigen gevonden
o Vroeger gedacht: pas bevolkt vanaf Neolithicum
• Plakias:
o Kreta
o Paleolithische artefacten → o.b.v. tech. kenmerken van lithisch materiaal: kan
zowel VP als MP zijn*
o 8 openluchtsites/opgeheven mariene terrassen (vroeger onderwater langzaam
bovenwater gekomen)
o Vondstenassemblage:
▪ Herziening v/h materiaal door specialisten → meeste gereedschappen
door vroege mensen gemaakt
▪ Verschilt sterk in typo-stilistische kenmerken*
▪ Radiometrische datering (ca. 114-130 ka): duidelijk vóór LP
o Mogelijks bewijs van seagoing in deze periode:
▪ Kreta in deze periode geen deel v/d landmasse → altijd eiland
geweest
▪ Algemene aanname: zee = barrière voor vroege hominiden die naar
EU kwamen (& reisden i/d plaats over land)
▪ Suggestie door deze vondsten: hominiden al heel vroeg reizend over
zee → zeker MP, mssn zelfs al VP
• Stelida:
o Naxos
o Doorlopende stratigrafische opeenvolging van Midden-Pleistoceen tot
vroege Holoceen (van Paleo- tot Mesolithicum)
o > 270.000 lithische gereedschappen gevonden
o Datering:
▪ Aanwezigheid van hominiden in 200 ka BP
2
, ▪ In het begin (200 ka BP): te voet bereikt tijdens ijstijd
▪ Latere aankomst op eiland: vervoer over zee nodig => cognitieve
vermogens nodig om transportmiddelen over water/open zee te
vervaardigen & navigeren!
1.1.2 Grotten
• Petralona grot:
o N-GR
o 350 – 200 kya oud
o Homo heidelbergensis → benadering van Neanderthaler, maar komt niet
helemaal overeen
o Weinig definitief bewijs
• Apidima grot:
o Centraal schiereiland in Z v/d Peloponnesos
o Eind jaren ’70: 2 hominide schedels gevonden: H. Sapiens & Neanderthaler
o Datering schedels ≠ vorming v/d geo. matrix:
▪ Geo. matrix: 150 ka geleden
▪ H. Sapiens-schedel hier ouder dan Neanderthaler-schedel (resp.: 210
ka & 170 ka)
▪ Vroegst gekende aanwezigheid van H. Sapiens in Eurazië
▪ Verschillende golven van verspreiding → resulteerden niet allemaal
in permanente bewoning: afwisseling tussen vroege moderne
mensen & Neanderthalers (in deze regio)
1.2 Middenpaleolithicum
• In totaal 240 vindplaatsen → 90% openlucht, MAAR: noodopgravingen & weinig
absolute data
• Belangrijkste/nuttigste materiaal uit grotten
• Apsrochilako rotsschuilplaats:
o Levallois materiaal → 100 ka BP
o Geen data voor Mousteriaan (pre-Levallois) beschikbaar → niet geweten
wanneer precies rotsschuilplaats in gebruik genomen
• Klissoura grot:
o Alle niveaus: lage Levallois-index → datering op MP (afgezet materiaal in
grot: 130-53 ka)
o Sterk gereduceerde kernen & werktuigen& losse stukken van kleine
fragmenten
• Theopetra grot:
o 4 menselijke voetafdrukken
o Wss van kinderen tussen 2-4 j. → droegen soort voetbedekking
o Vermoedelijk Neanderthalers
o MP datering: 128 -131 ka
• Kalamakia grot:
o Bewoning: ten vroegste 100 ka – ten laatste 39 ka
o Fossiele resten (tanden): min. 8 individuen, ID als Neanderthalers
o Lithisch materiaal: kleine losse stukken & kernen
3
ARCHEOLOGIE VAN
GRIEKENLAND
Prof. Docter
ArcheoStudent04
2E BACHELOR ARCHEOLOGIE
,
,Inhoud
PALEO- T.E.M. NEOLITHICUM & VROEGE BRONSTIJD (VROEG HELLADISCHE PERIODE) ............. 1
1 Paleolithicum in de Egeïsche wereld ............................................................................. 1
1.1 Vroegpaleolithicum .................................................................................................. 1
1.1.1 Openluchtsites .................................................................................................. 1
1.1.2 Grotten .............................................................................................................. 3
1.2 Middenpaleolithicum ............................................................................................... 3
1.3 Laatpaleolithicum .................................................................................................... 4
1.4 Belangrijkste kenmerken v/h Paleolithicum in Griekenland –
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................... 5
2 Mesolithicum in de Egeïsche wereld ............................................................................. 5
2.1 Vindplaatsen ............................................................................................................ 5
2.2 Belangrijkste kenmerken van het Mesolithicum in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................... 8
3 Neolithicum in de Egeïsche wereld ................................................................................ 8
3.1 Modellen .................................................................................................................. 8
3.2 Neolithische pakket .................................................................................................. 8
3.3 Chronologie.............................................................................................................. 9
3.4 Belangrijke vindplaatsen .......................................................................................... 9
3.5 Belangrijkste kenmerken van het Neolithicum in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ............................................................................................. 11
4 De Vroege Bronstijd in de Egeïsche Zee ..................................................................... 12
4.1 Introductie .............................................................................................................. 12
4.2 Vroeg Helladische periode ..................................................................................... 13
4.2.1 Eutresis CUL/EH I.......................................................................................... 13
4.2.2 Korakou CUL/EH II ....................................................................................... 13
4.2.3 Lefkandi I CUL/late EH II.............................................................................. 15
4.2.4 Tiryns CUL/EH III ......................................................................................... 15
4.2.5 Belangrijkste kenmerken van de Vroege Helladische periode in Griekenland -
OVERZICHT/SAMENVATTING ......................................................................................... 16
4.3 Vroeg-Cycladische periode .................................................................................... 16
4.3.1 Grotta-Pelos CUL/EC I .................................................................................. 16
4.3.2 Kampos fase/overgang EC I & II ................................................................... 17
4.3.3 Keros-Syros CUL/ EC II A ............................................................................ 17
4.3.4 Kastri groep/EC II B (of III A?) ..................................................................... 18
4.3.5 Phylakopi CUL/EC III (B?) ............................................................................ 19
i
, 4.4 De Bronstijd op Kreta ............................................................................................ 19
4.4.1 Vroeg-Minoïsch .............................................................................................. 19
4.4.2 Midden-Minoïsch ........................................................................................... 20
4.4.2.1 Graven ....................................................................................................... 20
4.4.2.2 Bouw v/d 1e Minoïsche paleizen ............................................................... 21
4.4.3 Laat Minoïsch ................................................................................................. 24
4.5 Griekse vasteland/Middle – Late Helladic ............................................................. 27
4.5.1 Vroeg-Myceense periode ................................................................................ 28
4.5.2 Myceense periode ........................................................................................... 29
ARCHAÏSCH & KLASSIEK GRIEKENLAND .................................................................................. 30
1 Funeraire archeologie ................................................................................................... 30
1.1 Inleiding ................................................................................................................. 30
1.2 “Oorlogshelden” .................................................................................................... 31
1.2.1 Kennis van Homeros ...................................................................................... 31
1.2.2 Archeologische overblijfselen ........................................................................ 31
1.3 Grieks dodenceremonieel....................................................................................... 32
1.3.1 Sterfdag ........................................................................................................... 32
1.3.2 2e dag: prothesis ............................................................................................. 33
1.3.3 3e dag: ekphora, begraving & perideipnon .................................................... 33
1.3.4 9e dag: ta enata ............................................................................................... 34
1.3.5 Na 30 dagen: ta nomizomena.......................................................................... 34
1.4 Griekse dodenherdenkingen ................................................................................... 34
1.4.1 Chytroi ............................................................................................................ 34
1.4.2 Genesia ........................................................................................................... 35
1.5 Necropolen als onmetelijk archief ......................................................................... 35
1.5.1 Algemeen ........................................................................................................ 35
1.5.2 Probleemstelling in het ‘nieuwe’ onderzoek .................................................. 36
1.5.3 CASUS: Kerameikos-begraafplaats, Athene .................................................. 37
1.5.4 CASUS – Rich Athenean Lady, ca. 850 v. Chr. ............................................. 39
1.5.5 CASUS – A Social Outcast in Early Iron Age Athens, Little & Papadopoulos
39
2 Huisarchitectuur ........................................................................................................... 40
2.1 Inleiding – Huis in Thorikos .................................................................................. 40
2.2 Bouwmateriaal ....................................................................................................... 40
2.3 Woningen uit specifieke nederzettingen ................................................................ 41
ii
, 2.3.1 Smyrna: dubbel-apsidaal huis – 9e-8e E v. Chr............................................... 41
2.3.2 Eretria ............................................................................................................. 42
2.3.3 Pithekoussai (Ischia) – Boerderij Punta Chiarito ........................................... 42
2.3.4 Andros – Zagora – eind 10e E – ca. 700 v. Chr. ............................................. 42
2.3.5 Azoria – ca. 600 – vroege 5e E v. Chr. ........................................................... 42
2.3.6 Thorikos .......................................................................................................... 43
2.3.7 Athene ............................................................................................................. 44
INTERLUDIUM: Greek houses as a source of evidence for social relations – Lisa Nevett
...................................................................................................................................... 44
3 Stadsplanning & -architectuur ...................................................................................... 46
3.1 Algemeen ............................................................................................................... 46
3.2 Piraeus: stadsindeling + prostas-huis..................................................................... 46
3.3 Olynthos: stadsindeling + pastas-huis ................................................................... 47
3.4 Type-huis: peristilium-huis .................................................................................... 47
4 Chronologie .................................................................................................................. 48
4.1 Greek Dark Ages t.e.m. Bronstijd .......................................................................... 48
4.1.1 Faraolijsten ..................................................................................................... 48
4.2 IJzertijd .................................................................................................................. 49
4.2.1 Chronologie o.b.v. Korinthisch aardewerk ..................................................... 49
INTERLUDIUM: Absolute Chronology and Corinthian Pottery – Cornelis Willem Neeft
...................................................................................................................................... 49
4.2.2 Wat is een archeologische datering/chronologie? .......................................... 52
4.2.3 Korinthische aryballoi .................................................................................... 53
5 Archeologie van de handel ........................................................................................... 56
5.1 Debatten tussen modernisten & primitivisten (20e E)............................................ 56
5.2 Archeologisch onderzoek naar de GR handel ........................................................ 57
5.3 Hoe verplaatsen voorwerpen zich van punt A naar punt B? .................................. 58
5.3.1 10 manieren volgens Colin Renfrew .............................................................. 58
5.3.2 Voorbeelden .................................................................................................... 58
6 De bijdrage van de onderwaterarcheologie .................................................................. 60
6.1 Inleiding – Kythera scheepswrak ........................................................................... 60
6.2 Ontwikkeling van de onderwaterarcheologie ........................................................ 61
6.2.1 Jacque Cousteau (1910-1977) ........................................................................ 61
6.2.2 Scheepswrakken uit de Bronstijd ................................................................... 62
6.2.3 Ashkelon scheepswrakken (8e E v. Chr.) ....................................................... 64
iii
, 6.2.4 De toekomst van scheepswrakken als bronnen voor kennis v/d scheepsbouw:
de Zwarte Zee ............................................................................................................... 64
7 (Post)koloniale archeologie – Griekse kolonisatie ....................................................... 65
7.1 Algemeen ............................................................................................................... 65
7.2 GR volksverhuizingen ........................................................................................... 67
7.2.1 Pre-koloniale fase: nog niet echt door GR bewoond ...................................... 68
7.2.2 CASUS v/e GR kolonie: Himera .................................................................... 71
7.2.2.1 Situering in plaats & tijd ............................................................................ 71
7.2.2.2 Himera – De stad zelf ................................................................................ 73
7.2.3 CASUS v/e GR stad: Thorikos ....................................................................... 77
7.2.3.1 Huis 1 ......................................................................................................... 77
7.2.3.2 Huis 2 & Hal P........................................................................................... 80
7.2.4 Theater ............................................................................................................ 82
iv
, P ALEO - T . E . M . N EOLITHICUM & V ROEGE B RONSTIJD (V ROEG
H ELLADISCHE PERIODE )
1 Paleolithicum in de Egeïsche wereld
• Geologische periode: Pleistoceen:
o Algemene afkoeling vanaf minder dan 1 mya & meer uitgesproken tijdens
laatste 450 ka
o Toename in amplitude van klimaatschommelingen → belang:
▪ Makkelijker transport tijdens glacialen → te voet tussen eilanden
▪ Interglacialen: populaties gescheiden door stijgen zeespiegel
=> Afwisseling glacialen & interglacialen
• Paleolithicum:
o Indeling o.b.v. menselijke soorten & technologieën
o Vanaf jaren ’90 betere inzichten & meer betrouwbare dateringen
o Toenemend bewijs i.v.m. vermogen van Neanderthalers & Homo Sapiens
om zich met zee bezig te houden + bewoning van sommige Cycladische &
Z-Egeïsche eilanden i/h Laat-Paleolithicum
1.1 Vroegpaleolithicum
• Weinig vindplaatsen met zekerheid te dateren
• Openluchtsites & grotten
1.1.1 Openluchtsites
• Marathousa 1:
o In een v/d bruinkoolmijnen van Megalopolis bekken (Peloponnesos)
o Systematische opgravingen vanaf 2013:
▪ Olifantresten (Elephas antiquus)
▪ Snijafdrukken door mensachtigen op deze & andere dierlijke resten
→ interpretatie: vlees verwijderen => exploitatie van (mega)fauna
door de vroege mens
▪ Radiolariete1 schilfer
▪ Lithisch assemblage:
▫ Schilfer(fragmenten)(s)
▫ Kernfragmenten
▫ Brokken
▫ Weinig geretoucheerde gereedschappen
o Datering:
▪ O.b.v. mollusk-sample: 414±42ka – 484±13 ka
▪ Algemene datering: ca. 500 – 400 ka BP
• Kyparissia 4:
o Megalopolis bekken
1
Radiolarite is a siliceous, comparatively hard, fine-grained, chert-like, and homogeneous sedimentary rock that
is composed predominantly of the microscopic remains of radiolarians (a single-celled aquatic animal that has a
spherical amoeba-like body with a spiny skeleton of silica. Their skeletons can accumulate as a slimy deposit on
the seabed).
1
, o Ca. 700 ka oud → oudst gedateerde openluchtvindplaats van GR & heel
ZO-EU
o Vondsten:
▪ Stenen artefacten
▪ Overblijfselen van uitgestorven diersoorten → reuzenhert, -nijlpaard,
-neushoorn, -olifant & tand van uitgestorven makaak-soort
• Rodafnidia:
o Lesbos
o Datering: 164±33 – 258±48 ka BP → bevestiging van Vroeg-/Midden-
Paleolithische datering
o Moment van daling zeeniveau → ijstijd
o Lithisch vondstenassemblage uit Vroeg- & Midden-Paleo. → sterke
overeenkomst met VP assemblages uit Turkije, Levant & AFR
• Kokkinopilos:
o Red-bed site = was ooit moeras
o Radiometrische datering van lithisch mat.: ouder dan 170-200 ka => Vroeg-
of Midden-Paleo.? → veel WET eerder VP
• Gavdos:
o Eiland ten Z van Kreta
o Midden- (mssn Vroeg-)Paleo. werktuigen gevonden
o Vroeger gedacht: pas bevolkt vanaf Neolithicum
• Plakias:
o Kreta
o Paleolithische artefacten → o.b.v. tech. kenmerken van lithisch materiaal: kan
zowel VP als MP zijn*
o 8 openluchtsites/opgeheven mariene terrassen (vroeger onderwater langzaam
bovenwater gekomen)
o Vondstenassemblage:
▪ Herziening v/h materiaal door specialisten → meeste gereedschappen
door vroege mensen gemaakt
▪ Verschilt sterk in typo-stilistische kenmerken*
▪ Radiometrische datering (ca. 114-130 ka): duidelijk vóór LP
o Mogelijks bewijs van seagoing in deze periode:
▪ Kreta in deze periode geen deel v/d landmasse → altijd eiland
geweest
▪ Algemene aanname: zee = barrière voor vroege hominiden die naar
EU kwamen (& reisden i/d plaats over land)
▪ Suggestie door deze vondsten: hominiden al heel vroeg reizend over
zee → zeker MP, mssn zelfs al VP
• Stelida:
o Naxos
o Doorlopende stratigrafische opeenvolging van Midden-Pleistoceen tot
vroege Holoceen (van Paleo- tot Mesolithicum)
o > 270.000 lithische gereedschappen gevonden
o Datering:
▪ Aanwezigheid van hominiden in 200 ka BP
2
, ▪ In het begin (200 ka BP): te voet bereikt tijdens ijstijd
▪ Latere aankomst op eiland: vervoer over zee nodig => cognitieve
vermogens nodig om transportmiddelen over water/open zee te
vervaardigen & navigeren!
1.1.2 Grotten
• Petralona grot:
o N-GR
o 350 – 200 kya oud
o Homo heidelbergensis → benadering van Neanderthaler, maar komt niet
helemaal overeen
o Weinig definitief bewijs
• Apidima grot:
o Centraal schiereiland in Z v/d Peloponnesos
o Eind jaren ’70: 2 hominide schedels gevonden: H. Sapiens & Neanderthaler
o Datering schedels ≠ vorming v/d geo. matrix:
▪ Geo. matrix: 150 ka geleden
▪ H. Sapiens-schedel hier ouder dan Neanderthaler-schedel (resp.: 210
ka & 170 ka)
▪ Vroegst gekende aanwezigheid van H. Sapiens in Eurazië
▪ Verschillende golven van verspreiding → resulteerden niet allemaal
in permanente bewoning: afwisseling tussen vroege moderne
mensen & Neanderthalers (in deze regio)
1.2 Middenpaleolithicum
• In totaal 240 vindplaatsen → 90% openlucht, MAAR: noodopgravingen & weinig
absolute data
• Belangrijkste/nuttigste materiaal uit grotten
• Apsrochilako rotsschuilplaats:
o Levallois materiaal → 100 ka BP
o Geen data voor Mousteriaan (pre-Levallois) beschikbaar → niet geweten
wanneer precies rotsschuilplaats in gebruik genomen
• Klissoura grot:
o Alle niveaus: lage Levallois-index → datering op MP (afgezet materiaal in
grot: 130-53 ka)
o Sterk gereduceerde kernen & werktuigen& losse stukken van kleine
fragmenten
• Theopetra grot:
o 4 menselijke voetafdrukken
o Wss van kinderen tussen 2-4 j. → droegen soort voetbedekking
o Vermoedelijk Neanderthalers
o MP datering: 128 -131 ka
• Kalamakia grot:
o Bewoning: ten vroegste 100 ka – ten laatste 39 ka
o Fossiele resten (tanden): min. 8 individuen, ID als Neanderthalers
o Lithisch materiaal: kleine losse stukken & kernen
3
