Rechtspsychologie
Prof. dr. Lore Mergaerts
KU Leuven – Master in de rechten (2024-2025)
, Rechtspsychologie: Inhoudstafel
INLEIDING
1. Praktisch
2. Introductie
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
Hoofdstuk 1: Een schets van de (rechts)psychologie
1. Oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines
3. Doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
4. Context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
Hoofdstuk 2: De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
1. Rechtspsychologie als empirische wetenschap
2. Rechtspsychologie: Een overwegend kwantitatief experimentele traditie
3. Beperkingen van bestaand rechtspsychologische onderzoek
3.1 Ecologische validiteit van het academisch rechtspsychologisch onderzoek
3.2 Beperkte scope en toepassing van de rechtspsychologie
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST PRACTICES
Hoofdstuk 1: Waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid
Hoofdstuk 2: Gerechtelijke dwalingen
1. Concept
2. Prevalentie wereldwijd
3. Afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België
4. Oorzaken van gerechtelijke dwalingen
4.1 Foutieve ooggetuigenherkenningen
4.2 Foutieve toepassing van forensische wetenschap
4.3 Wangedrag door overheidsactoren
4.4 Oneerlijke informanten
4.5 Slechte juridische bijstand
4.6 Valse bekentenissen
5. Voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen
Hooofdstuk 3: Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen
1. Relevantie van internationale en Europese mensenrechten
1
,2. Risico op schending van het recht op een eerlijk proces
3. Impact op andere fundamentele rechten
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE
Hoofdstuk 1: Achtergrond – Enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en geheugen
1. Werking van het geheugen
2. Invloeden op het geheugen
2.1 Schema’s
2.2 Suggestie
2.3 Sociale beïnvloeding
2.4 Vergeten
3. Pseudoherinneringen
4. Verdringing en hervonden herinneringen
5. Geheugenverlies voor een delict (?)
5.1 Organische amnesie
5.2 Dissociatieve amnesie
5.3 Gesimuleerde amnesie
Hoofdstuk 2: Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s
1. Alternatieve scenario’s
2. Een alibi als startpunt van een alternatief scenario
3. Beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een alibi
3.1 Reconstructiefase: Generatie
3.2 Validatiefase
3.3 Beoordelingsfase
3.3.1 Evaluatie
3.3.2 Discriminatie
4. Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van alibi’s
4.1 Beoordeling van alibi’s in het licht van verschillende rechtssystemen
4.2 Beoordeling van alibi’s door verschillende doelgroepen
Hoofdstuk 3: Het (ver)horen van betrokkenen
1. De centrale rol van verklaringen in procedures
2. Verschillende verhoorstijlen en hun impact
2.1 Verschillende soorten vragen en basiscommunicatie
2.2 Beschuldigende & informatieverzamelende verhoorstijl
2.3 Mendez Principles: Oorsprong, uitgangspunten en principes
2.4 Specifieke verhoorprotocollen
2
, 3. Noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en opleiding
3.1 Belang van investigative interviewing in het licht van de bescherming van fundamentele rechten
3.2 Hindernissen bij de adequate implementatie van procedurele waarborgen in het kader van het
verhoor: Drie toepassingen
3.2.1 Complexiteit van het begrijpen van juridische begrippen en informatie
3.2.2 Optreden van de raadsman: Van een passieve naar actieve en gepaste rol
3.2.3 Inschatting van een geïnformeerde en weloverwogen afstand
3.3 Evidence based opleidingen in België: Twee voorbeelden
3.3.1 Voorbeeld 1: Bijkomende opleiding voor strafrechtsadvocaten
3.3.2 Voorbeeld 2: Investigative interviewing voor reguliere politiediensten, bijzondere
inspectiediensten en magistraten
Hoofdstuk 4: Kwetsbare personen
1. Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: What’s in a name?
1.1 Kwetsbaarheid in de rechtspraak van het EHRM
1.1.1 Verdachten
1.1.2 Slachtoffers
1.2 Kwetsbaarheid in EU-instrumenten
1.2.1 Verdachten
1.2.2 Slachtoffers
1.3 Kwetsbaarheid in academisch onderzoek
1.3.1 Verdachten
1.3.2 Slachtoffers en getuigen
1.4 Enkele reflecties m.b.t. juridische en academische aandacht voor kwetsbaarheid
2. Kwetsbaarheid van verdachten
2.1 Naar een omvattende omschrijving van kwetsbaarheid van verdachten
2.1.1 Uitoefening van de procedurele rechten als centrale problematiek
2.1.2 Interactieve en dynamische karakter van kwetsbaarheid
2.1.3 Situationele risicofactoren
2.1.4 Individuele risicofactoren
2.2 Specifieke waarborgen voor kwetsbare verdachten
2.2.1 Aandacht voor specifieke behoeften bij implementatie van regelgeving
2.2.2 Onverwijlde vaststelling van kwetsbaarheid
2.2.3 Recht op informatie: Aangepaste bewoordingen
2.2.4 Recht op toegang tot een raadsman: Geen afstand
2.2.5 Opname van het verhoor
2.2.6 Bijstand door een geschikte volwassene / vertrouwenspersoon
2.3 Uitdagingen bij vaststelling van kwetsbaarheid
3
Prof. dr. Lore Mergaerts
KU Leuven – Master in de rechten (2024-2025)
, Rechtspsychologie: Inhoudstafel
INLEIDING
1. Praktisch
2. Introductie
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
Hoofdstuk 1: Een schets van de (rechts)psychologie
1. Oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines
3. Doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
4. Context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
Hoofdstuk 2: De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
1. Rechtspsychologie als empirische wetenschap
2. Rechtspsychologie: Een overwegend kwantitatief experimentele traditie
3. Beperkingen van bestaand rechtspsychologische onderzoek
3.1 Ecologische validiteit van het academisch rechtspsychologisch onderzoek
3.2 Beperkte scope en toepassing van de rechtspsychologie
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST PRACTICES
Hoofdstuk 1: Waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid
Hoofdstuk 2: Gerechtelijke dwalingen
1. Concept
2. Prevalentie wereldwijd
3. Afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België
4. Oorzaken van gerechtelijke dwalingen
4.1 Foutieve ooggetuigenherkenningen
4.2 Foutieve toepassing van forensische wetenschap
4.3 Wangedrag door overheidsactoren
4.4 Oneerlijke informanten
4.5 Slechte juridische bijstand
4.6 Valse bekentenissen
5. Voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen
Hooofdstuk 3: Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen
1. Relevantie van internationale en Europese mensenrechten
1
,2. Risico op schending van het recht op een eerlijk proces
3. Impact op andere fundamentele rechten
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE
Hoofdstuk 1: Achtergrond – Enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en geheugen
1. Werking van het geheugen
2. Invloeden op het geheugen
2.1 Schema’s
2.2 Suggestie
2.3 Sociale beïnvloeding
2.4 Vergeten
3. Pseudoherinneringen
4. Verdringing en hervonden herinneringen
5. Geheugenverlies voor een delict (?)
5.1 Organische amnesie
5.2 Dissociatieve amnesie
5.3 Gesimuleerde amnesie
Hoofdstuk 2: Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s
1. Alternatieve scenario’s
2. Een alibi als startpunt van een alternatief scenario
3. Beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een alibi
3.1 Reconstructiefase: Generatie
3.2 Validatiefase
3.3 Beoordelingsfase
3.3.1 Evaluatie
3.3.2 Discriminatie
4. Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van alibi’s
4.1 Beoordeling van alibi’s in het licht van verschillende rechtssystemen
4.2 Beoordeling van alibi’s door verschillende doelgroepen
Hoofdstuk 3: Het (ver)horen van betrokkenen
1. De centrale rol van verklaringen in procedures
2. Verschillende verhoorstijlen en hun impact
2.1 Verschillende soorten vragen en basiscommunicatie
2.2 Beschuldigende & informatieverzamelende verhoorstijl
2.3 Mendez Principles: Oorsprong, uitgangspunten en principes
2.4 Specifieke verhoorprotocollen
2
, 3. Noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en opleiding
3.1 Belang van investigative interviewing in het licht van de bescherming van fundamentele rechten
3.2 Hindernissen bij de adequate implementatie van procedurele waarborgen in het kader van het
verhoor: Drie toepassingen
3.2.1 Complexiteit van het begrijpen van juridische begrippen en informatie
3.2.2 Optreden van de raadsman: Van een passieve naar actieve en gepaste rol
3.2.3 Inschatting van een geïnformeerde en weloverwogen afstand
3.3 Evidence based opleidingen in België: Twee voorbeelden
3.3.1 Voorbeeld 1: Bijkomende opleiding voor strafrechtsadvocaten
3.3.2 Voorbeeld 2: Investigative interviewing voor reguliere politiediensten, bijzondere
inspectiediensten en magistraten
Hoofdstuk 4: Kwetsbare personen
1. Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: What’s in a name?
1.1 Kwetsbaarheid in de rechtspraak van het EHRM
1.1.1 Verdachten
1.1.2 Slachtoffers
1.2 Kwetsbaarheid in EU-instrumenten
1.2.1 Verdachten
1.2.2 Slachtoffers
1.3 Kwetsbaarheid in academisch onderzoek
1.3.1 Verdachten
1.3.2 Slachtoffers en getuigen
1.4 Enkele reflecties m.b.t. juridische en academische aandacht voor kwetsbaarheid
2. Kwetsbaarheid van verdachten
2.1 Naar een omvattende omschrijving van kwetsbaarheid van verdachten
2.1.1 Uitoefening van de procedurele rechten als centrale problematiek
2.1.2 Interactieve en dynamische karakter van kwetsbaarheid
2.1.3 Situationele risicofactoren
2.1.4 Individuele risicofactoren
2.2 Specifieke waarborgen voor kwetsbare verdachten
2.2.1 Aandacht voor specifieke behoeften bij implementatie van regelgeving
2.2.2 Onverwijlde vaststelling van kwetsbaarheid
2.2.3 Recht op informatie: Aangepaste bewoordingen
2.2.4 Recht op toegang tot een raadsman: Geen afstand
2.2.5 Opname van het verhoor
2.2.6 Bijstand door een geschikte volwassene / vertrouwenspersoon
2.3 Uitdagingen bij vaststelling van kwetsbaarheid
3
