samenvatting H9 de copernicaanse wending

Filosofie
Les 9: De copernicaanse wending, een rati onele ethiek en een nieuw
maatschappijmodel + verlichti ng (les)

Situering
 18de eeuw = eeuw van de rede = verlichting
 Verwijst naar culturele, intellectuele en politieke beweging die moderne mens-en
wereldbeeld vormgaf waarmee Europa de wereld zou overheersen
 Verlichting begon met het cogito, ergo sum van Descartes
 Wetenschap had gezag van de kerk ondermijnd -> resulteerde in geloof in de macht van het
verstand en de maakbaarheid van mens en samenleving
 Mensbeeld: de mens is autonoom handelend individu dat lot zelf in handen neemt en
geheimen van natuur en mens ontrafelt om betere maatschappij te bouwen, wars van
ellende en onrechtvaardigheid
 Politiek vlak: macht van kerk ging naar burgers



Emmanuel Kant
 Koningsbergen (1724-1804) = woonplaats die hij nooit verlaten
heeft
 Studeerde wiskunde, wetenschappen en filosofie
 Professor filosofie en natuurwetenschappen
 Stijf, verstrooid, weinig praktisch, soms wat lachwekkend
 Christen die tegen de atheïstische conclusies die sommige
Franse verlichtingsdenkers uit de wetenschappelijke inzichten
trokken
 Erg punctueel (=strikt, nauwkeurig)
 Opgeleid binnen rationalistische traditie tot hij wek van Hume
las -> deed hem ontwaken uit zijn ‘dogmatische slaap’: rede en ervaring zijn allebei
belangrijk
 Door confrontatie met sceptische conclusies van Hume schepte hij een nieuw filosofisch
kader waarin verstand overeind bleef
 Waar Descartes het ‘ik’(subject) als uitgangspunt nam, zet Hume het zelf, God en
categorieën buiten de ervaring
 Besefte dat Hume punt had en wou nieuw uitgangspunt binnen grenzen van menselijk
verstand -> eerst nodig om te onderzoeken wat verstand is en de limieten zijn
  Zo bouwt hij zijn kritiek op zuivere rede aan een nieuwe kijk op ervaring en onze
verhouding tot de wereld
 We ervaren wereld niet hoe hij is maar via instrument -> we moeten eerst begrijpen hoe het
instrument onze visie kleurt i.p.v. het te beschouwen als een reflectie
 Slaat hiermee de brug tussen rationalisme en empirisme
 Empiristen: beseffen dat alles begint bij ervaring
 Rationalisten: geven toe dat ervaring zonder denken niets oplevert
 3 kritieken - 3 vragen (les1)
 Wat kan ik kennen?
 Wat moet ik doen?
 Wat mag ik hopen?
Zuivere en praktische reden

, Kant’s Theorie van de Zuivere Rede

 Zuivere Rede
 Beweringen over de fysische wereld kunnen empirisch getoetst worden (haar
grenzen vallen samen met onze ervaring)
 Geen vrijheid, alles gebeurt noodzakelijk
 Het domein van zuivere rede betreft ervaring en wetenschap.
 Het draait om noodzakelijke, universele waarheden.
 De centrale vraag: Hoe kunnen we kennen?

Kernideeën

1. Kant’s Abstractie:
 Moeilijk te begrijpen door abstractheid en specifieke terminologie.
 Een metafoor die helpt: de gekleurde bril – onze waarneming is gevormd door een
‘bril’ die we onbewust dragen.
2. Ervaringsvormen:
 Twee soorten kennis:
 A posteriori: Gebaseerd op ervaring.
 A priori: Onafhankelijk van ervaring, zoals vormen van ruimte en tijd.
 Kant introduceert een derde domein: categorieën van het verstand, nodig om
ervaring te ordenen.
3. Ruimte, Tijd en Oorzakelijkheid:
 Ruimte en tijd zijn a priori vormen die elke ervaring mogelijk maken.
 Oorzakelijkheid is geen empirisch feit (zoals Hume stelt), maar een manier waarop
ons verstand werkt.
4. Fenomenale en Noumenale Wereld:
 Fenomenale wereld: Hoe de wereld aan ons verschijnt (via zintuigen en verstand).
 Noumenale wereld: De wereld zoals die op zichzelf is – onkenbaar.
5. Actieve Geest:
 Onze geest is geen passieve ontvanger, maar actief in het vormgeven van de
werkelijkheid.
 De werkelijkheid past zich aan aan hoe wij waarnemen en begrijpen.

Belangrijkste Inzicht

 We kennen de werkelijkheid niet zoals die is, maar zoals die verschijnt.
 Onze actieve geest vormt ervaringen en legt een structuur op aan de wereld.

Praktische rede
 Beweringen kunnen niet empirisch getoetst worden (domein buiten de ervaring)
 Domein vanuit metafysische vragen, vragen over God, over de onsterfelijkheid van de ziel,
over vrijheid en over morele plicht
 Hoe moeten we handelen?
 Vrijheid
 Thema’s: vrijheid, God, onsterfelijkheid (van de ziel), ethiek en morele plicht



De copernicaanse wending van Kant