Sociale en politieke wijsbegeerte
DEEL 1: DE POLITIEKE ORDE
VRAAG: WAAROP IS DE LEGITIMITEIT VAN DE POLITIEKE ORDE EIGENLIJK GEBASSEERD?
- Belangrijke vraag aan begin van de moderne tijd: 16de eeuw
• Politieke orde in oudheid en middeleeuwen: onderdeel van de grotere natuurlijke of
kosmische orde
o Zeker in middeleeuwen: een goddelijke schepping
o Legitimeren van de politieke orde: wil van God/ de natuur
• Moderne tijd: opkomst van wetenschap en protestantisme
o Wetenschap: natuur geeft geen normatieve boodschappen
o Protestantisme: niet langer een algemeen geloof in 1 god
HOOFDSTUK 1: HET SOCIAAL CONTRACT
1. Het probleem van de maatschappelijke orde
PREMODERNE SAMENLEVING (OUDHEID EN MIDDELEEUWEN)
- Aristotelische-thomistisch teleologisch wereldbeeld: samengaan van descriptieve en normatieve
orde
• De wereld beschouwd als schepping van God; iedereen heeft hierin een door God
bepaalde essentie
o Deze essentie verwijst niet alleen naar de wezenskenmerken van het zijnde (wat
het ‘is’: het descriptieve), maar ook naar hoe het zijnde zich moet ontwikkelen
(de telos, of doeloorzaak)
§ DUS: bepaalt het ‘moet’ doen (het normatieve)
o TOEGEPAST op het zijnde ‘mens’: de natuurlijke eigenschappen van de mens
bepalen hoe deze zich hoort te gedragen
§ Elke mens heeft een specifieke rol te vervullen, die al bij de geboorte
vastligt
- Duidelijke rollenpatronen en taakverdelingen
• Taakverdeling tussen zij die van nature zwak zijn (en ‘geleid moeten worden) en zij die
sterk zijn en dus voorbestemd zijn om leiding te geven
• => het feodaal systeem: onderscheid tussen adel en rest van de bevolking weerspiegelt
het onderscheid tussen de sterken en de zwakken dat we in de natuur terugvinden
o DUS: politieke en maatschappelijke orde is legitiem (omdat de macht van de
adel, met aan het hoofd de koning) uiteindelijk gegrondvest is in de autoriteit van
God, die het gewild heeft
- Dominant: het religieus-metafysische wereldbeeld
• Ook de politieke orde als ‘natuurlijke’ orde, ondersteunend door een gedeeld religieus
wereldbeeld
- God staat garant voor de legitimiteit van de politieke machtsuitoefening
- In middeleeuwen: feodale orde
1
,3 BELANGRIJKSTE VERANDERINGEN VANAF DE ZESTIENDE EEUW
- Mechanisering van het wereldbeeld
• Opkomst van de moderne, mechanistische wetenschap (zonder ‘doeloorzaken’)
• Onttovering van de wereld (idee Max Weber)
o Geen natuurlijke of goddelijke betekenissen te vinden in de natuur
o => DUS geen rolverdelingen die vastliggen in de natuur
• Kloof tussen descriptieve en normatieve (is-ought fallacy) (David Hume)
o Uit wat is (is) kan nooit afgeleid worden wat zou moeten zijn (ought)
o Van het descriptieve kan men niet overgaan naar het normatieve: we kunnen
vanuit een beschrijving van de natuur geen lessen leren over de
maatschappelijke orde
o Natuur is niet langer een bron van legitimiteit van de politieke orde
- Religieus pluralisme
• West-Europa in de middeleeuwen: relatief homogeen => opkomst van het
protestantisme = ontstaan van een religieus pluralisme dat nooit zal verdwijnen
• Opkomst van het protestantisme
o Grote verdeeldheid op religieus vlak in de westerse wereld
o Religie als bron van legitimering komt onder druk te staan (niet langer
eensgezindheid over wie God is en wat Hij van de mensen zou willen)
§ Mogelijkheid om de politieke
• Godsdienstoorlogen
o Door de religieuze verschillen tussen katholieken en protestanten (pas
beëindigd halverwege de 17de eeuw)
o Zie Dertigjarige en Tachtigjarige oorlog (tot 1648)
- De mens als autonoom individu
• Renaissance (einde middeleeuwen): opkomst van meer humanistische denkbeelden
met belang aan vrijheid en individualiteit van de mens
o Moderne wetenschap en nieuw mechanistisch wereldbeeld => ontwikkeling
wordt verder versterkt
• Kloof tussen het eigenbelang en het algemeen belang
o Meer en meer beginnen individuele mensen hun eigen vrijheid op te eisen (willen
eigen leven vorm geven en eigen waarden en doelen kiezen)
o Idee dat wij ons als mens moeten schikken aan de maatschappelijke orde staat
onder druk => individuele belangen kunnen verschillen van maatschappelijke
belangen
IMPACT OP DE FILOSOFIE
- Verschuiving van de centrale vragen in de politieke filosofie naar de politieke orde
• Wie oefent de macht uit in onze samenleving?
• Welke zijn de regels op basis waarvan we de samenleving moeten inrichten?
• En hoe kunnen we die machtsverdeling en die regels rechtvaardigen?
- Het probleem van de maatschappelijke orde
• Volgens welke regels moeten mensen met verschillende waarden en visies op het goede
leven samenleven?
2
, • Hoe rechtvaardigen we die regels zonder beroep te doen op de natuur en zonder
gedeelde religie?
- Drie grote antwoorden in de vroegmoderne politieke filosofie op de vraag naar het fundament van
de politieke legitimiteit
• Thomas Hobbes: macht is legitiem voor zover ze het eigenbelang van de burgers dient
• John Locke: macht is legitiem voor zover ze de individuele natuurrechten van de burgers
garandeert
• Jean-Jacques Rousseau: macht is legitiem voor zover ze gebaseerd is op de wil van het
volk
• Deze 3 grote antwoorden op het probleem van de politieke orde blijven tot de dag van
vandaag belangrijk in de politieke filosofische discussies
- De 3 filosofen vertrekken vanuit een ander mensbeeld over het politiek subject
• Hobbes: de mens is egoïstisch (zeer negatief)
• Locke: de mens is een vrij en gelijk wezen (zeer individualistisch)
• Rousseau: de mens is een gemeenschapswezen
2. Hobbes over het eigenbelang
HISTORISCHE CONTEXT
- Weleens beschouwd als de grondlegger van de moderne politieke filosofie
- Zoon van Engelse dominee
- In dienst van graaf van Devonshire
- Contacten met o.a. Galileo en Descartes
- Vlucht naar Frankrijk tijdens de Engelse burgeroorlog (1642-1651)
• Engeland zelfs tijdje zonder Koning (Koning Charles I wordt geëxecuteerd) => 10 tot 15
jaar chaos en conflict
• Hobbes vlucht naar Frankrijk (1640-1651)
o Schrijft hier zijn bekendste werk, de Leviathan, dat vlak na zijn terugkomst werd
gepubliceerd
• In zijn filosofie is het daarom ook zeer belangrijk om dit soort chaos te vermijden
- Keert terug tijdens het protectoraat van Cromwell (1653-1658)
- Verdediger van de absolute macht van de ‘soeverein’ als enige garantie tegen chaos en
instabiliteit
• Theorie van Hobbes verdedigt de absolute macht van de Koning
o Alleen een sterke leider, die beschikt over de absolute soevereine macht, kan
politieke stabiliteit brengen en de permanente dreiging van chaos en anarchie
afhouden
• 17de en 18de eeuw: tijd van het vorstelijk absolutisme
o Hiervoor deelde de Koning zijn macht nog met lagere adel (in de middeleeuwen
is de Koning eerder een primus inter pares) => adel veel reële macht en Koning
moet dus macht delen
o Gedurende deze periode trekt de Koning zo goed als alle macht naar zich toe
- Verdacht van atheïsme
GROTE LIJNEN
- Hobbes heeft een louter materialistische ontologie
• Verwerpen van dualisme tussen lichaam en geest van Descartes
3
, • Geloof dat enkel de lichamelijke werkelijkheid bestaat en dat al onze menselijke
‘mentale’ kwaliteiten terug te voeren zijn tot louter materiële processen en
eigenschappen
- Hij verwerpt het teleologische wereldbeeld
• De mens en de wereld werken volgens mechanistische principes
• De mens heeft geen ‘telos’, maar streeft naar zelfbehoud (eigenbelang)
o Zeer ander mensbeeld, dan wat dominant was in de middeleeuwen en oudheid
o Principe, de wet van inertie, werd door Galileo in de fysica geponeerd, maar kan
volgens Hobbes ook doorgetrokken worden naar de mens zelf => de mens wordt
enkel gedreven door eigenbelang
• Moraliteit zit niet ingebakken in de menselijke natuur
- En verdedigt een contracttheorie mbt de legitimiteit van politieke macht
• Gevolg van dit mensbeeld: als we geen staat zouden hebben dan zou de wereld
constante chaos zijn (natuurtoestand)
o DUS iedereen heeft er belang bij om een sociaal contract met elkaar af te sluiten
(worden regels afgesproken om deze situatie van constante oorlog tegen te
gaan)
• => Morele verplichtingen zijn het resultaat van een vrijwillig sociaal contract tussen
individuen die enkel hun eigenbelang nastreven
o Keuze is gebaseerd op een strikt rationele calculus die hen leert dat het contract
de keuze is die hun eigenbelang maximaliseert
• De keuze voor het contract is een keuze van de rede voor het minste kwaad
• Het contract moet afgedwongen worden door een almachtige soeverein, de ‘Leviathan’
o Om zeker te kunnen zijn dat iedereen zich aan deze regels houdt, spreken wij
allemaal af om een Leviathan aan te duiden die dit sociaal contract afdwingt
o DUS we hebben een Leviathan uit eigenbelang
- Theorie van Hobbes kan beschouwd worden als een rechtvaardiging van het vorstelijk
absolutisme
• Laat in zijn theorie wel de mogelijkheid open dat de Leviathan een (verkozen) parlement
zou zijn, MAAR in de praktijk is dit eerder een legitimering van de absolute macht van de
allee heersende vorst
• MAAR Hobbes blijft wel voor zijn tijd een radicale denker
o Strikt seculiere argumentatie van Hobbes
o <=> in die tijd vaak nog een premoderne, religieuze legitimering van de absolute
vorst
§ De vorst is een bemiddelaar tussen God en het volk en heeft zijn
politieke macht en autoriteit te danken aan de wil van het volk
DE NATUURTOESTAND
- Menselijke natuur
• Egoïstisch en enkel gericht op eigen overleven en eigen belangen
• Mensen hebben elk een eigen visie op het goede leven (subjectivisme)
o Mensen kiezen zelf hun eigen belangen, en van een spontane harmonie tussen
deze verschillende belangen kan geen sprake zijn
- De natuurtoestand als gedachtenexperiment
• Verwijst niet noodzakelijk naar een historische toestand waarin men ooit geleefd heeft,
maar is eerder een gedachtenexperiment (“Wat als er geen staat zou zijn?”)
4
DEEL 1: DE POLITIEKE ORDE
VRAAG: WAAROP IS DE LEGITIMITEIT VAN DE POLITIEKE ORDE EIGENLIJK GEBASSEERD?
- Belangrijke vraag aan begin van de moderne tijd: 16de eeuw
• Politieke orde in oudheid en middeleeuwen: onderdeel van de grotere natuurlijke of
kosmische orde
o Zeker in middeleeuwen: een goddelijke schepping
o Legitimeren van de politieke orde: wil van God/ de natuur
• Moderne tijd: opkomst van wetenschap en protestantisme
o Wetenschap: natuur geeft geen normatieve boodschappen
o Protestantisme: niet langer een algemeen geloof in 1 god
HOOFDSTUK 1: HET SOCIAAL CONTRACT
1. Het probleem van de maatschappelijke orde
PREMODERNE SAMENLEVING (OUDHEID EN MIDDELEEUWEN)
- Aristotelische-thomistisch teleologisch wereldbeeld: samengaan van descriptieve en normatieve
orde
• De wereld beschouwd als schepping van God; iedereen heeft hierin een door God
bepaalde essentie
o Deze essentie verwijst niet alleen naar de wezenskenmerken van het zijnde (wat
het ‘is’: het descriptieve), maar ook naar hoe het zijnde zich moet ontwikkelen
(de telos, of doeloorzaak)
§ DUS: bepaalt het ‘moet’ doen (het normatieve)
o TOEGEPAST op het zijnde ‘mens’: de natuurlijke eigenschappen van de mens
bepalen hoe deze zich hoort te gedragen
§ Elke mens heeft een specifieke rol te vervullen, die al bij de geboorte
vastligt
- Duidelijke rollenpatronen en taakverdelingen
• Taakverdeling tussen zij die van nature zwak zijn (en ‘geleid moeten worden) en zij die
sterk zijn en dus voorbestemd zijn om leiding te geven
• => het feodaal systeem: onderscheid tussen adel en rest van de bevolking weerspiegelt
het onderscheid tussen de sterken en de zwakken dat we in de natuur terugvinden
o DUS: politieke en maatschappelijke orde is legitiem (omdat de macht van de
adel, met aan het hoofd de koning) uiteindelijk gegrondvest is in de autoriteit van
God, die het gewild heeft
- Dominant: het religieus-metafysische wereldbeeld
• Ook de politieke orde als ‘natuurlijke’ orde, ondersteunend door een gedeeld religieus
wereldbeeld
- God staat garant voor de legitimiteit van de politieke machtsuitoefening
- In middeleeuwen: feodale orde
1
,3 BELANGRIJKSTE VERANDERINGEN VANAF DE ZESTIENDE EEUW
- Mechanisering van het wereldbeeld
• Opkomst van de moderne, mechanistische wetenschap (zonder ‘doeloorzaken’)
• Onttovering van de wereld (idee Max Weber)
o Geen natuurlijke of goddelijke betekenissen te vinden in de natuur
o => DUS geen rolverdelingen die vastliggen in de natuur
• Kloof tussen descriptieve en normatieve (is-ought fallacy) (David Hume)
o Uit wat is (is) kan nooit afgeleid worden wat zou moeten zijn (ought)
o Van het descriptieve kan men niet overgaan naar het normatieve: we kunnen
vanuit een beschrijving van de natuur geen lessen leren over de
maatschappelijke orde
o Natuur is niet langer een bron van legitimiteit van de politieke orde
- Religieus pluralisme
• West-Europa in de middeleeuwen: relatief homogeen => opkomst van het
protestantisme = ontstaan van een religieus pluralisme dat nooit zal verdwijnen
• Opkomst van het protestantisme
o Grote verdeeldheid op religieus vlak in de westerse wereld
o Religie als bron van legitimering komt onder druk te staan (niet langer
eensgezindheid over wie God is en wat Hij van de mensen zou willen)
§ Mogelijkheid om de politieke
• Godsdienstoorlogen
o Door de religieuze verschillen tussen katholieken en protestanten (pas
beëindigd halverwege de 17de eeuw)
o Zie Dertigjarige en Tachtigjarige oorlog (tot 1648)
- De mens als autonoom individu
• Renaissance (einde middeleeuwen): opkomst van meer humanistische denkbeelden
met belang aan vrijheid en individualiteit van de mens
o Moderne wetenschap en nieuw mechanistisch wereldbeeld => ontwikkeling
wordt verder versterkt
• Kloof tussen het eigenbelang en het algemeen belang
o Meer en meer beginnen individuele mensen hun eigen vrijheid op te eisen (willen
eigen leven vorm geven en eigen waarden en doelen kiezen)
o Idee dat wij ons als mens moeten schikken aan de maatschappelijke orde staat
onder druk => individuele belangen kunnen verschillen van maatschappelijke
belangen
IMPACT OP DE FILOSOFIE
- Verschuiving van de centrale vragen in de politieke filosofie naar de politieke orde
• Wie oefent de macht uit in onze samenleving?
• Welke zijn de regels op basis waarvan we de samenleving moeten inrichten?
• En hoe kunnen we die machtsverdeling en die regels rechtvaardigen?
- Het probleem van de maatschappelijke orde
• Volgens welke regels moeten mensen met verschillende waarden en visies op het goede
leven samenleven?
2
, • Hoe rechtvaardigen we die regels zonder beroep te doen op de natuur en zonder
gedeelde religie?
- Drie grote antwoorden in de vroegmoderne politieke filosofie op de vraag naar het fundament van
de politieke legitimiteit
• Thomas Hobbes: macht is legitiem voor zover ze het eigenbelang van de burgers dient
• John Locke: macht is legitiem voor zover ze de individuele natuurrechten van de burgers
garandeert
• Jean-Jacques Rousseau: macht is legitiem voor zover ze gebaseerd is op de wil van het
volk
• Deze 3 grote antwoorden op het probleem van de politieke orde blijven tot de dag van
vandaag belangrijk in de politieke filosofische discussies
- De 3 filosofen vertrekken vanuit een ander mensbeeld over het politiek subject
• Hobbes: de mens is egoïstisch (zeer negatief)
• Locke: de mens is een vrij en gelijk wezen (zeer individualistisch)
• Rousseau: de mens is een gemeenschapswezen
2. Hobbes over het eigenbelang
HISTORISCHE CONTEXT
- Weleens beschouwd als de grondlegger van de moderne politieke filosofie
- Zoon van Engelse dominee
- In dienst van graaf van Devonshire
- Contacten met o.a. Galileo en Descartes
- Vlucht naar Frankrijk tijdens de Engelse burgeroorlog (1642-1651)
• Engeland zelfs tijdje zonder Koning (Koning Charles I wordt geëxecuteerd) => 10 tot 15
jaar chaos en conflict
• Hobbes vlucht naar Frankrijk (1640-1651)
o Schrijft hier zijn bekendste werk, de Leviathan, dat vlak na zijn terugkomst werd
gepubliceerd
• In zijn filosofie is het daarom ook zeer belangrijk om dit soort chaos te vermijden
- Keert terug tijdens het protectoraat van Cromwell (1653-1658)
- Verdediger van de absolute macht van de ‘soeverein’ als enige garantie tegen chaos en
instabiliteit
• Theorie van Hobbes verdedigt de absolute macht van de Koning
o Alleen een sterke leider, die beschikt over de absolute soevereine macht, kan
politieke stabiliteit brengen en de permanente dreiging van chaos en anarchie
afhouden
• 17de en 18de eeuw: tijd van het vorstelijk absolutisme
o Hiervoor deelde de Koning zijn macht nog met lagere adel (in de middeleeuwen
is de Koning eerder een primus inter pares) => adel veel reële macht en Koning
moet dus macht delen
o Gedurende deze periode trekt de Koning zo goed als alle macht naar zich toe
- Verdacht van atheïsme
GROTE LIJNEN
- Hobbes heeft een louter materialistische ontologie
• Verwerpen van dualisme tussen lichaam en geest van Descartes
3
, • Geloof dat enkel de lichamelijke werkelijkheid bestaat en dat al onze menselijke
‘mentale’ kwaliteiten terug te voeren zijn tot louter materiële processen en
eigenschappen
- Hij verwerpt het teleologische wereldbeeld
• De mens en de wereld werken volgens mechanistische principes
• De mens heeft geen ‘telos’, maar streeft naar zelfbehoud (eigenbelang)
o Zeer ander mensbeeld, dan wat dominant was in de middeleeuwen en oudheid
o Principe, de wet van inertie, werd door Galileo in de fysica geponeerd, maar kan
volgens Hobbes ook doorgetrokken worden naar de mens zelf => de mens wordt
enkel gedreven door eigenbelang
• Moraliteit zit niet ingebakken in de menselijke natuur
- En verdedigt een contracttheorie mbt de legitimiteit van politieke macht
• Gevolg van dit mensbeeld: als we geen staat zouden hebben dan zou de wereld
constante chaos zijn (natuurtoestand)
o DUS iedereen heeft er belang bij om een sociaal contract met elkaar af te sluiten
(worden regels afgesproken om deze situatie van constante oorlog tegen te
gaan)
• => Morele verplichtingen zijn het resultaat van een vrijwillig sociaal contract tussen
individuen die enkel hun eigenbelang nastreven
o Keuze is gebaseerd op een strikt rationele calculus die hen leert dat het contract
de keuze is die hun eigenbelang maximaliseert
• De keuze voor het contract is een keuze van de rede voor het minste kwaad
• Het contract moet afgedwongen worden door een almachtige soeverein, de ‘Leviathan’
o Om zeker te kunnen zijn dat iedereen zich aan deze regels houdt, spreken wij
allemaal af om een Leviathan aan te duiden die dit sociaal contract afdwingt
o DUS we hebben een Leviathan uit eigenbelang
- Theorie van Hobbes kan beschouwd worden als een rechtvaardiging van het vorstelijk
absolutisme
• Laat in zijn theorie wel de mogelijkheid open dat de Leviathan een (verkozen) parlement
zou zijn, MAAR in de praktijk is dit eerder een legitimering van de absolute macht van de
allee heersende vorst
• MAAR Hobbes blijft wel voor zijn tijd een radicale denker
o Strikt seculiere argumentatie van Hobbes
o <=> in die tijd vaak nog een premoderne, religieuze legitimering van de absolute
vorst
§ De vorst is een bemiddelaar tussen God en het volk en heeft zijn
politieke macht en autoriteit te danken aan de wil van het volk
DE NATUURTOESTAND
- Menselijke natuur
• Egoïstisch en enkel gericht op eigen overleven en eigen belangen
• Mensen hebben elk een eigen visie op het goede leven (subjectivisme)
o Mensen kiezen zelf hun eigen belangen, en van een spontane harmonie tussen
deze verschillende belangen kan geen sprake zijn
- De natuurtoestand als gedachtenexperiment
• Verwijst niet noodzakelijk naar een historische toestand waarin men ooit geleefd heeft,
maar is eerder een gedachtenexperiment (“Wat als er geen staat zou zijn?”)
4
