Volledige samenvatting Visuele Cultuur: Kunst in Historische Context

SAMENVATTING
VISUELE CULTUUR:
2E SEMESTER



KUNST IN HISTORISCHE
CONTEXT
Dr. Daems




ArcheoStudent04
1E BACHELOR ARCHEOLOGIE

,
,Inhoud
0 Inleiding: Van zwart vierkant tot caleidoscoop.......................................................................1
0.1 Een zwart vierkant............................................................................................................1
0.2 Caleidoscoop.....................................................................................................................2
1 Het product kunst.....................................................................................................................3
1.1 Inleiding............................................................................................................................3
1.2 Wedijver tussen stadstaten – Griekse oudheid..................................................................8
1.3 Massaproductie – Romeinse oudheid................................................................................9
1.4 Kunst voor Kerk en Staat – Middeleeuwen....................................................................10
1.5 Prille dynamiek – Renaissance........................................................................................14
1.6 Prenten – Renaissance.....................................................................................................18
1.7 Booming business – 16e E...............................................................................................18
1.8 Succesformules in de 17e E – Barok & Classicisme.......................................................23
1.9 Verzamelen – 16e E tot …...............................................................................................25
1.10 Overdaad – Rococo.......................................................................................................26
1.11 Een nieuwe moraal: Kunst voor het volk – Neo-classicisme........................................27
1.12 Verstikkend academisme, bevrijdend modernisme – Romantiek & Realisme.............29
1.13 Nieuwe technieken, nieuwe clientèle – Impressionisme...............................................30
2 Het idee kunst.........................................................................................................................31
2.1 Het denken over kunst in de oudheid..............................................................................34
2.2 Mimemata – Grieks-Romeinse Oudheid (Hellenisme)...................................................34
2.3 Emotie en Expressie – Grieks-Romeinse Oudheid (Hellenisme)...................................36
2.4 “Gij zult u geen gesneden beeld maken” – Middeleeuwen.............................................36
2.5 Oude vragen, nieuwe premissen – Renaissance..............................................................38
2.6 Beeldenstrijd – 16e E.......................................................................................................40
2.7 Buiten Italië – 16e E........................................................................................................42
2.8 Frankrijk, Spanje en Portugal – 16e E.............................................................................44
2.9 Ontdekking van de beschouwer – Barok & Classicisme................................................44
2.10 Edle Einfalt, Stille Grösse – Neoclassicisme................................................................46
2.11 Kunst als theorie – Impressionisme.............................................................................48
2.12 Moderne en Hedendaagse Kunst...................................................................................49
3 Kunst(en) en wetenschap.......................................................................................................50
3.1 Ideale verhouding – Grieks-Romeinse Oudheid.............................................................51


i

, 3.2 Analoge verbanden – Middeleeuwen..............................................................................51
3.3 Herdenken – Renaissance...............................................................................................52
3.4 Verbrede horizon – Renaissance.....................................................................................55
3.5 Nieuwe kennis, andere uitdagingen – 16e E....................................................................56
3.6 De ontdekking van Rede en Gevoel – Barok & Classicisme..........................................57
3.7 Pathos in een wereld van redelijkheid – Rococo............................................................60
3.8 Helderheid – Neoclassicisme..........................................................................................61
3.9 Van Euforie naar Wanhoop – 19e E................................................................................62
3.10 Kunst, WET & poëzie herdacht – Impressionisme.......................................................63
3.11 Kunst als katalysator van gevoel & kennis – Moderne & Hedendaagse Kunst............64
4 Kunst, macht en geloof..........................................................................................................65
4.1 Van Pericles tot Alexander de Grote – Grieks-Romeinse Oudheid................................66
4.2 Rome als wereldmacht – Grieks-Romeinse Oudheid.....................................................67
4.3 Zoeken naar nieuwe evenwichten – Middeleeuwen.......................................................68
4.4 Andere machtsverhoudingen, andere kunst – Renaissance.............................................69
4.5 Experimentele kunst i/e eeuw van machtsstrijd – 16e E.................................................70
4.6 Machtsvertoon – Barok & Classicisme...........................................................................72
4.7 De Hemel breekt open – Rococo....................................................................................76
4.8 Broze idealen – Neoclassicisme......................................................................................77
4.9 Revolutiedrang – Romantiek en Realisme......................................................................79
4.10 Vrijheid! – Impressionisme...........................................................................................81
5 Vorm en inhoud.....................................................................................................................82
5.1 Oudheid...........................................................................................................................86
5.2 Rome – Oudheid.............................................................................................................87
5.3 Vroege Middeleeuwen....................................................................................................87
5.4 Rinascimento en ars nova – Renaissance........................................................................89
5.5 De banden aangehaald – 16e E........................................................................................92
5.6 Barok & Classicisme.......................................................................................................96
5.7 Overdaad als leidraad – Rococo......................................................................................99
5.8 Herbronning – Neoclassicisme.....................................................................................100
5.9 Impressionisme & copernicaanse revolutie in de kunst................................................101




ii

,0 Inleiding: Van zwart vierkant tot caleidoscoop
0.1 Een zwart vierkant
 Kunstwerk te bekijken vanuit 4 invalshoeken → kunst als:
o Product
o Idee
o In relatie tot WET
o Onderdeel v/d geldende/nieuwe macht:
 Consolideren
 Legitimeren
 Bestaande macht omver te werpen
=> Als alle 4 samenkomen = meesterwerk
 Kijken naar stijl + vorm + betekenis
 Zwart Vierkant, Kazimir Malevitsj, 1915, Rusland:
o Beschouwd als meesterwerk & hoogtepunt v/d EU kunst
o Schilder- & materiaaltechnisch niet bijzonder → diepere
betekenislagen/context belangrijk:
 Russische avant-garde:
▫ FR term
▫ < militaire context (frontlinies)
▫ 2 opties als je probeert: mislukking of heldenstatus
 Wieg van nieuwe stijl: suprematisme:
▫ Stroming ontstaan tijdens RUS Rev. (1917)
▫ Kubisme + futurisme
▫ Alle beeldende middelen tot het absolute minimum
gereduceerd
o 1 v/d 1 non-figuratieve kunstwerken uit de W kunstGE:
e

 Symbool voor verandering in manier waarop naar kunst wordt
gekeken → canoniek werk
 Stelt eeuwen kunstgeschiedenis ter discussie:
▫ Technische vaardigheden?
▫ Kunst zonder illusionisme/figuratie?
▫ Kunst zonder onderwerp?
o Afzetting tegen oude opvattingen over kunst
 Opvattingen over kunst doorheen de tijd:
o Vanaf renaissance:
 Manieren om de natuur & leven na te bootsen
 Herontdekte kunsttheorie van GR-ROM oudheid:
▫ Centrale rol: mimesis = imitatie v/d werkelijkheid
 Perfecte nabootsing → eeuwenlang beschouwd als hoogste goed in de
kunst
o Ontdekking fotografie in 19e E:
 Mimesis onder druk
 Nut van mimesis in kunst?

1

, o Kunst als overtreffende trap van kunde:
 Goede kunst: heeft intellectueel gegeven i/h maken ervan
 Goede kunstenaar: onderscheidt zich v/e vorige generatie
 Ambachtelijke vaardigheden + grootste vakkennis & bedrevenheid =
grootste kunstenaars
 Al in de oudheid + opnieuw in renaissance: belang v/h intellectueel
component:
▫ Doryphoros, Polykleitos → WI: verhoudingen & evenwichten
▫ Michelangelo → disegno:
- Tekening & ontwerp
- Idee/concept/mentale beeld = kern v/e kunstwerk
 Kunstbiograaf Giorgio Vasari → kunstenaar Giotto:
▫ Als 1e echte renaissancekunstenaar
▫ Tekende met vrije hand een perfecte ○ → als bewijs van zijn
kunde
▫ Stichter v/d Florentijnse schilderschool → Michelangelo als
hoogtepunt
 Rubens: tekende ook ○ + voegde middelpunt toe:
▫ Intellectueel stelling: ‘God is alles in het middelpunt van het
veld’
▫ Tekening werd metafoor van zijn neoplatoonse levensvisie
 Rauschenberg:
▫ ‘Patricide’ (vadermoord): verder bouwen & verbeteren van
voorgangers
▫ Denkt na over kunstenaarschap → wil iets anders gaan doen:
- In ‘50s maakt de Kooning populaire werken
- de Kooning geeft tekening aan Rauschenberg
- Rauschenberg gumt die tekening uit & presenteert het
als nieuw werk → lef (onderscheidt goede kunstenaars
van anderen)
▫ Na WO II, NY: belang: abstract expressionisme

0.2 Caleidoscoop
 Ontwikkeling van discipline ‘kunstgeschiedenis’:
o Steeds vaker gepoogd ontwikkelingen te verklaren vanuit nieuwe &
interdisciplinaire invalshoeken
o Focus:
 Receptie-esthetica = manier waarop een kunstwerk door de eeuwen
heen door het publiek wordt ontvangen
 Technische kunstgeschiedenis = onderzoek naar materiaaltechnische
eigenschappen van objecten
o Vernieuwde interesse in verschillende betekenislagen → systematisch
beroep op inzichten van andere WET disciplines
o Nadruk van kunst op manier waarop het als object & beeld functioneert
binnen een CUL & context

2

,  Kunst gaat over:
o Materialisatie van nieuwe technologieën
o Visualisatie van nieuwe maatschappelijke paradigma’s
o Financiële valorisatie v/e perceptie
o = uitzonderlijk krachtige vorm van communicatie

1 Het product kunst
1.1 Inleiding
 Waarde van kunst:
o Context/betekenis:
 Sterk band tussen betekenis v/e object & toeschouwer/bezitter →
versmelting betekenis & object → katalysator van emotie & ideeën
 Hoe sterker de cognitief-emotionele band, hoe sterker het effect
 Toegevoegde waarde = verhalen & emoties versmelten met een
object
 Goede kunst:
▫ Renoveert radicaal
▫ Durft risico’s nemen
▫ Durft zaken anders te gaan presenteren
▫ Kunstenaars moeten positie durven innemen
o EC waarde:
 Kunst in de markt proberen te steken
 Kunst presenteren/iets mee doen/mee naar buiten komen
 Waarde geven aan kunst → collecties, verzamelingen aanleggen:
▫ Spreken & schrijven over kunst
▫ Roem aan geven
 Doel: positie als kunstenaar/-kenner te legitimeren
 Is vaak voor elite → tonen dat ze rijk genoeg zijn om kunst te
veroorloven
 De kunstkamer, Cornelis van der Geest:
▫ Belangrijke kunstenaars afgebeeld
▫ Kunstcollectie aan landvoogden tonen → soort discussie tussen
landvoogden & kunstenaars
 De laatste futuristische tentoonstelling ‘0.10’, Malevitsj:
▫ Op korte tijd veel nieuwe werken gemaakt
▫ Tonen dat er iets nieuws aan bod komt
▫ Maakt tentoonstelling → maakt zelf buzz
▫ Nieuwe stroming (suprematisme) i/d verf zetten
 Jacob Camp Weyerman:
▫ Kunstkenner-satiricus
▫ Hoe elite aan ‘naam-fetisjisme’ doet → bekende naam alleen
al geeft (EC) waarde aan het werk
 Wat je betaalt = het idee → intrinsiek hebben veel kunstwerken geen enkele waarde
 Kunst = onderhevig aan vraag & aanbod:

3

, o Herhaling → nodig om initiële concept bekendheid te geven & markt te
creëren (cf. ‘De laatste futuristische tentoonstelling ‘0.10’’)
o Tegelijk bij iedere nieuwe versie: betekenis v/h idee afgezwakt → same idea,
different font
=> Productie = nodig om markt in beweging te brengen; overproductie
ondermijnt uniciteit, spanning & vraag
 3 factoren i/d studie v/d kunstmarkt:
o Vraag/behoefte v/d consument → opdrachtgevers & verzamelaars
o Markt waar handel kan plaatsvinden → handelaars
o Aanbod/productie → kunstenaars
 Voordat kunst een waarde kan krijgen/in handel kan worden ingezet → 3
belangrijke zaken:
o Productinnovatie = is het iets nieuws dat op de markt komt?
 Grote rol in het marktmechanisme rond kunst
 Werken die gecanoniseerd gaan worden
 Jan van Goyen:
▫ Initieel bijzonder succesvol in zijn tijd, landschapsschilder
▫ 17e E = Gouden Eeuw van NL → veel mensen hebben geld →
investeren in kunst
▫ Genretaferelen populair = scènes uit het dagelijkse leven,
landschappen
▫ EC inzicht: zo efficiënt & goedkoop mogelijk produceren +
verkopen voor zo hoog mogelijke prijs:
- Mono- of duochrome werken
- Soms in 1 dag hele werken gemaakt
- Creëert afzetmarkt, MAAR: markt raakt verzadigd (te
veel (gelijkaardige) werken op korte tijd) →
marktwaarde stort in => raakt in vergetelheid door
overproductie
o Procesinnovatie = werken met andere dragers, vernieuwing in het
makingsproces:
 Rafael in samenwerking met Raimondi:
▫ Rafael maakt design
▫ Raimondi maakt er gedetailleerde koperdruk van
▫ Koperdruk:
- Veel meer te verspreiden (goedkoper maar breder
publiek)
- Originelen van Rafael worden duurder + door
verspreiding wordt zijn naam bekend
▫ Door herverdeling v/d werktijd → ontstaan van specialisaties
binnen een atelier
o Innovaties in handel & branding = naamsbekendheid:
 Positioneren v/e kunstenaarsnaam als merknaam → naam-fetisjisme
 Gebeurt al in 16e E
 ‘Valsspelers’:

4

, ▫ Uitgevers: laten tekeningen in gravures omzetten
▫ Cock (uitgever): maakt gravures van tekeningen van Bruegel,
maar geeft ze uit onder de naam Bosch → i/d hoop meer geld
voor te kunnen vragen
 MarktEC omstandigheden scheppen modaliteiten waarin kunstenaars kunnen
werken (bv. werken in democratie vs. onder absoluut vorstendom, werken in 16e E vs.
nu, werken in Gent vs. Rome,…) => marktomstandigheden erg verschillend o.b.v.
(gilde)regels, SOC diversiteit, …
 2 voorbeelden van naam-fetisjisme vandaag:
o Salvator Mundi, (wss) Da Vinci:
 2005: handelaar in ‘oude meesters’ koopt dit schilderij → wist dat er
*een* Salvator Mundi van Da Vinci bestaat & ging ervan uit dat het
dit was (eigenlijke werk was verloren)
 Spreekt experten aan om (al dan niet) te bevestigen:
▫ Sommigen zeggen ven wel, anderen niet
▫ Restaurateurs aangesteld → restaureren i/d stijl van Da Vinci
(maar is nog niet bevestigd of hij het is) → gaat dus (nog meer)
op een Da Vinci lijken
 2017: geveild voor €450 miljoen
 Probleem: waarde opgepompt door toewijzing aan grote naam (→
waarde kan dus nog stijgen na dood v/d maker)
o Liggend naakt, Amedeo Modigliani:
 Werkt in begin 20e E in Parijs met andere kunstenaars i/e atelier → ‘la
vie de bohémien’
 Ontstaan van eigen stijl: klassieke thema’s op nieuwe manier
weergeven → bv. vrouwenportretten: liggend naakt (gwne vrouw i.p.v.
Aphrodite/Venus)
 Is vroeg gestorven, met klein oeuvre in spec. stijl
 Na overlijden: werken op de markt gebracht → snelle waardestijging
door (pers)aandacht (want is nieuw)
 Veilinghuizen zetten op ↑ in → kopers bereid veel hogere prijs dan
nodig te betalen => 2018: verkocht voor $150 miljoen (→ ca. 20 –
25% commissie voor de veilinghuizen)
 Kunstenaars = ondernemers:
o ‘Kunstenaar’ = beroep → moet inkomsten genereren
o Samenwerking Rafael & Raimondi, 16e E:
 Rafael maakt ontwerp (disegno)→ Raimondi zet om in
gravures/prenten → makkelijk/goedkoop over EU verspreid →
Rafael makkelijk/goedkoop naamsbekendheid verkregen
 1e keer: kunst niet meer als uniek stuk
o Valore di fatica vs. valore di stima:
 Valore di fatica = waarde v/h ambachtelijke werk
 Valore di stima = waarde die men bereid is te betalen o.b.v.
waardering
 Adriaen Van der Werff:
▫ 1 v/d bestverkopende meesters in EU (17e – 18e E)

5