CASUS 1: Biodiversiteit en klimaat
Morele verantwoordelijkheid in het antropoceen?
Deze casus gaat over hoe wij als mensen in deze tijd (het antropoceen) verantwoordelijk zijn voor de
natuur en het klimaat, en hoe we daar op een goede en eerlijke manier mee om moeten gaan.
Het Antropoceen
Het antropoceen is de voorgestelde naam van het tijdperk waarin het Aardse klimaat en de atmosfeer
de gevolgen ondervinden van menselijke activiteit – met andere woorden: Het Antropoceen verwijst
naar de periode waarin menselijke activiteiten een dominante kracht zijn geworden die de natuurlijke
systemen van de aarde beïnvloeden.
Het Antropoceen wordt gezien als de opvolger van het Holoceen, omdat mensen zoveel invloed
hebben gehad op de lucht, grond, natuur, ijs en oceanen dat we nu in een nieuw tijdperk leven.
Term uit de ecologie (ideologisch en politiek niet neutraal). De term wordt niet gebruikt in de officiële
tijdschaal zoals gebruikt binnen de geologie.
Klimaat- en milieuvervuiling: uitdaging voor het utilitarisme
Het utilitarisme stelt dat een handeling moreel juist is als ze het grootste geluk voor het grootste aantal
mensen oplevert. Bij milieuproblemen, zoals het vervuilen van rivieren, ontstaat echter een moeilijk moreel
dilemma.
1. Korte termijn geluk door economische groei
Vervuiling kan economische groei mogelijk maken. Dit zorgt vaak voor meer werkgelegenheid, hogere
inkomens en meer comfort voor veel mensen. Vanuit utilitaristisch oogpunt lijkt dit dus bij te dragen aan het
‘algemeen menselijk geluk’ — op de korte termijn.
2. Lange termijn schade door milieuvervuiling
Tegelijkertijd heeft vervuiling nadelige gevolgen voor het milieu en voor de gezondheid van mensen. Denk
aan de vervuiling van drinkwater, schade aan ecosystemen en gezondheidsproblemen. Deze negatieve
gevolgen worden vaak pas op de lange termijn zichtbaar of treffen vooral toekomstige generaties.
3. De uitdaging voor het utilitarisme
Utilitarisme moet hier dus een afweging maken:
Wegen de voordelen van economische groei op tegen de nadelen van vervuiling?
Hoe zwaar moeten we de belangen van toekomstige generaties meewegen?
Hoe berekenen we het ‘geluk’ en de ‘schade’ eerlijk voor alle betrokkenen?
4. Kritische vraag en dilemma
Is het moreel dan juist om rivieren te vervuilen als dat het huidige algemene geluk vergroot? Of is het
belangrijker om het milieu schoon te houden, omdat dit op de lange termijn meer geluk oplevert?
Conclusie
Dit alles maakt duidelijk dat milieuproblemen een uitdaging vormen voor het utilitarisme. Het dwingt ons om
verder te kijken dan directe voordelen en het geluk op lange termijn en voor toekomstige generaties mee te
wegen.
De visie van Paul Kingsnorth
,Kingsnorth stelt dat hedendaagse milieubescherming niet voortkomt uit echte zorg voor de natuur zelf, maar
vooral gericht is op het behouden van onze eigen comfortabele levensstijl (“sustainability”).
We hebben geen emotionele band meer met de natuur; we beschermen het milieu omdat het ons helpt te
blijven leven zoals we gewend zijn.
Zo wordt milieubewustzijn een vorm van eigenbelang, verpakt als zorg voor de planeet.
Dierenrechten: uitdaging voor de Kantiaanse ethiek
1. Kantiaanse ethiek in het kort
De ethiek van Kant is gebaseerd op het idee dat morele rechten en plichten voortkomen uit de rede en
autonomie van mensen. Volgens Kant kunnen alleen wezens met rationele vermogens (zoals zelfbewustzijn
en moreel besef) rechtspersonen zijn — dat wil zeggen: dragers van rechten en plichten.
2. Het probleem met dierenrechten in de Kantiaanse ethiek
Omdat dieren volgens Kant niet beschikken over deze geestelijke vermogens (geen rede, geen moreel
besef), kunnen ze geen morele rechten hebben zoals mensen. In Kantiaanse termen zijn dieren dus geen
morele actoren, en kunnen zij ook geen rechtspersonen zijn.
3. Proclamatie van de rechten van het dier (1978)
De Internationale Liga voor Dierenrechten stelt daarentegen dat dieren wél rechten hebben:
Recht op een dierwaardig bestaan.
Recht op leven en natuurlijke groei.
Recht op bescherming tegen uitbuiting en massale doding.
Ze stellen zelfs dat het massaal doden van wilde dieren neerkomt op genocide — een misdaad tegen de
soort.
4. De uitdaging voor Kantianisme
Dit vormt een uitdaging voor de Kantiaanse ethiek. Hoe kunnen we de morele waarde van dieren erkennen
en hen beschermen als ze volgens Kant geen morele rechten kunnen hebben?
Kant vond wel dat we indirecte plichten hebben om goed voor dieren te zorgen — omdat wreedheid
tegen dieren mensen ongevoelig kan maken voor menselijk leed.
Maar dieren hebben in de Kantiaanse visie geen rechten op zichzelf.
Ethiek in het antropoceen
, 1. Antropocentrische ethiek
Zowel het utilitarisme als de deugdenethiek zijn filosofische stromingen die zich vooral richten op de
mens en menselijke belangen. Ze zijn dus antropocentrisch, wat betekent dat de mens centraal staat
in hun morele overwegingen.
2. Het dilemma van het Antropoceen
In het Antropoceen is juist het feit dat de mens centraal staat een groot probleem. Omdat menselijke
activiteiten grote schade toebrengen aan de natuur en het klimaat, roept dit de vraag op:
Hoe kunnen we juist handelen in een tijdperk waarin het centraal stellen van de mens juist
leidt tot wereldwijde problemen?
3. Morele verantwoordelijkheid uitbreiden
We moeten nadenken over onze verantwoordelijkheid niet alleen naar andere mensen, maar ook
naar:
Niet-menselijke dieren
Planten
Oceanen en rivieren
De aarde en atmosfeer
Toekomstige generaties mensen
4. Filosofische reflecties in deze context
In deze casus richten we ons op twee denkers:
Bruno Latour, die filosofisch nadenkt over het Antropoceen en wat dat betekent voor onze
ethiek en wereldbeeld.
Eva Meijer, die schrijft over het verdwijnen van de natuur, met bijzondere aandacht voor
hoe wij omgaan met dieren.
EVA MEIJER, ‘Dennen’ in Vuurduin, Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt, Lemniscaat, 2021.
Eva Meijer: Nederlandse filosofe, schrijfster en columniste, doctoraat over de politieke stem van dieren,
gepubliceerd als When Animals Speak. Toward an Interspecies Democracy bij New York University Press
(2019).
Kernidee p.31 – Natuurcultuur
Het begrip ‘natuur’ is niet duidelijk en verandert per cultuur en tijd. Vaak denken we dat ‘natuur’ en ‘cultuur’
tegenover elkaar staan, maar dat klopt niet. Donna Haraway, een filosofe, zegt dat natuur en cultuur juist met
elkaar verweven zijn: wij bestaan uit biologische stoffen, maar onze biologie is ook beïnvloed door onze
sociale en culturele omgeving.
Gedomesticeerde dieren, zoals huisdieren en landbouwdieren, leven samen met mensen en beïnvloeden zo
ook onze cultuur. Ook planten zoals graan zijn door mensen veranderd en gebruiken we op een culturele
manier. Hierdoor beïnvloeden natuur en cultuur elkaar voortdurend; cultuur bepaalt deels wat natuur is, en
natuur helpt cultuur vorm te geven. Dit noemen we ‘natuurculturen’.
Ook het idee van wat ‘natuur’ is, is cultureel bepaald. Bijvoorbeeld, in sommige culturen worden vrouwen als
‘natuurlijker’ en emotioneler gezien dan mannen. In de westerse cultuur is er vaak een tegenstelling tussen
emotie en rede, of lichaam en geest, waarbij rede en geest hoger worden gewaardeerd. Kant’s ethiek, die
het vermogen tot rede centraal stelt voor autonomie en morele rechten, heeft daardoor negatieve gevolgen
gehad voor hoe vrouwen en dieren worden behandeld, omdat zij volgens deze opvatting minder ‘rede’
hebben.
Morele verantwoordelijkheid in het antropoceen?
Deze casus gaat over hoe wij als mensen in deze tijd (het antropoceen) verantwoordelijk zijn voor de
natuur en het klimaat, en hoe we daar op een goede en eerlijke manier mee om moeten gaan.
Het Antropoceen
Het antropoceen is de voorgestelde naam van het tijdperk waarin het Aardse klimaat en de atmosfeer
de gevolgen ondervinden van menselijke activiteit – met andere woorden: Het Antropoceen verwijst
naar de periode waarin menselijke activiteiten een dominante kracht zijn geworden die de natuurlijke
systemen van de aarde beïnvloeden.
Het Antropoceen wordt gezien als de opvolger van het Holoceen, omdat mensen zoveel invloed
hebben gehad op de lucht, grond, natuur, ijs en oceanen dat we nu in een nieuw tijdperk leven.
Term uit de ecologie (ideologisch en politiek niet neutraal). De term wordt niet gebruikt in de officiële
tijdschaal zoals gebruikt binnen de geologie.
Klimaat- en milieuvervuiling: uitdaging voor het utilitarisme
Het utilitarisme stelt dat een handeling moreel juist is als ze het grootste geluk voor het grootste aantal
mensen oplevert. Bij milieuproblemen, zoals het vervuilen van rivieren, ontstaat echter een moeilijk moreel
dilemma.
1. Korte termijn geluk door economische groei
Vervuiling kan economische groei mogelijk maken. Dit zorgt vaak voor meer werkgelegenheid, hogere
inkomens en meer comfort voor veel mensen. Vanuit utilitaristisch oogpunt lijkt dit dus bij te dragen aan het
‘algemeen menselijk geluk’ — op de korte termijn.
2. Lange termijn schade door milieuvervuiling
Tegelijkertijd heeft vervuiling nadelige gevolgen voor het milieu en voor de gezondheid van mensen. Denk
aan de vervuiling van drinkwater, schade aan ecosystemen en gezondheidsproblemen. Deze negatieve
gevolgen worden vaak pas op de lange termijn zichtbaar of treffen vooral toekomstige generaties.
3. De uitdaging voor het utilitarisme
Utilitarisme moet hier dus een afweging maken:
Wegen de voordelen van economische groei op tegen de nadelen van vervuiling?
Hoe zwaar moeten we de belangen van toekomstige generaties meewegen?
Hoe berekenen we het ‘geluk’ en de ‘schade’ eerlijk voor alle betrokkenen?
4. Kritische vraag en dilemma
Is het moreel dan juist om rivieren te vervuilen als dat het huidige algemene geluk vergroot? Of is het
belangrijker om het milieu schoon te houden, omdat dit op de lange termijn meer geluk oplevert?
Conclusie
Dit alles maakt duidelijk dat milieuproblemen een uitdaging vormen voor het utilitarisme. Het dwingt ons om
verder te kijken dan directe voordelen en het geluk op lange termijn en voor toekomstige generaties mee te
wegen.
De visie van Paul Kingsnorth
,Kingsnorth stelt dat hedendaagse milieubescherming niet voortkomt uit echte zorg voor de natuur zelf, maar
vooral gericht is op het behouden van onze eigen comfortabele levensstijl (“sustainability”).
We hebben geen emotionele band meer met de natuur; we beschermen het milieu omdat het ons helpt te
blijven leven zoals we gewend zijn.
Zo wordt milieubewustzijn een vorm van eigenbelang, verpakt als zorg voor de planeet.
Dierenrechten: uitdaging voor de Kantiaanse ethiek
1. Kantiaanse ethiek in het kort
De ethiek van Kant is gebaseerd op het idee dat morele rechten en plichten voortkomen uit de rede en
autonomie van mensen. Volgens Kant kunnen alleen wezens met rationele vermogens (zoals zelfbewustzijn
en moreel besef) rechtspersonen zijn — dat wil zeggen: dragers van rechten en plichten.
2. Het probleem met dierenrechten in de Kantiaanse ethiek
Omdat dieren volgens Kant niet beschikken over deze geestelijke vermogens (geen rede, geen moreel
besef), kunnen ze geen morele rechten hebben zoals mensen. In Kantiaanse termen zijn dieren dus geen
morele actoren, en kunnen zij ook geen rechtspersonen zijn.
3. Proclamatie van de rechten van het dier (1978)
De Internationale Liga voor Dierenrechten stelt daarentegen dat dieren wél rechten hebben:
Recht op een dierwaardig bestaan.
Recht op leven en natuurlijke groei.
Recht op bescherming tegen uitbuiting en massale doding.
Ze stellen zelfs dat het massaal doden van wilde dieren neerkomt op genocide — een misdaad tegen de
soort.
4. De uitdaging voor Kantianisme
Dit vormt een uitdaging voor de Kantiaanse ethiek. Hoe kunnen we de morele waarde van dieren erkennen
en hen beschermen als ze volgens Kant geen morele rechten kunnen hebben?
Kant vond wel dat we indirecte plichten hebben om goed voor dieren te zorgen — omdat wreedheid
tegen dieren mensen ongevoelig kan maken voor menselijk leed.
Maar dieren hebben in de Kantiaanse visie geen rechten op zichzelf.
Ethiek in het antropoceen
, 1. Antropocentrische ethiek
Zowel het utilitarisme als de deugdenethiek zijn filosofische stromingen die zich vooral richten op de
mens en menselijke belangen. Ze zijn dus antropocentrisch, wat betekent dat de mens centraal staat
in hun morele overwegingen.
2. Het dilemma van het Antropoceen
In het Antropoceen is juist het feit dat de mens centraal staat een groot probleem. Omdat menselijke
activiteiten grote schade toebrengen aan de natuur en het klimaat, roept dit de vraag op:
Hoe kunnen we juist handelen in een tijdperk waarin het centraal stellen van de mens juist
leidt tot wereldwijde problemen?
3. Morele verantwoordelijkheid uitbreiden
We moeten nadenken over onze verantwoordelijkheid niet alleen naar andere mensen, maar ook
naar:
Niet-menselijke dieren
Planten
Oceanen en rivieren
De aarde en atmosfeer
Toekomstige generaties mensen
4. Filosofische reflecties in deze context
In deze casus richten we ons op twee denkers:
Bruno Latour, die filosofisch nadenkt over het Antropoceen en wat dat betekent voor onze
ethiek en wereldbeeld.
Eva Meijer, die schrijft over het verdwijnen van de natuur, met bijzondere aandacht voor
hoe wij omgaan met dieren.
EVA MEIJER, ‘Dennen’ in Vuurduin, Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt, Lemniscaat, 2021.
Eva Meijer: Nederlandse filosofe, schrijfster en columniste, doctoraat over de politieke stem van dieren,
gepubliceerd als When Animals Speak. Toward an Interspecies Democracy bij New York University Press
(2019).
Kernidee p.31 – Natuurcultuur
Het begrip ‘natuur’ is niet duidelijk en verandert per cultuur en tijd. Vaak denken we dat ‘natuur’ en ‘cultuur’
tegenover elkaar staan, maar dat klopt niet. Donna Haraway, een filosofe, zegt dat natuur en cultuur juist met
elkaar verweven zijn: wij bestaan uit biologische stoffen, maar onze biologie is ook beïnvloed door onze
sociale en culturele omgeving.
Gedomesticeerde dieren, zoals huisdieren en landbouwdieren, leven samen met mensen en beïnvloeden zo
ook onze cultuur. Ook planten zoals graan zijn door mensen veranderd en gebruiken we op een culturele
manier. Hierdoor beïnvloeden natuur en cultuur elkaar voortdurend; cultuur bepaalt deels wat natuur is, en
natuur helpt cultuur vorm te geven. Dit noemen we ‘natuurculturen’.
Ook het idee van wat ‘natuur’ is, is cultureel bepaald. Bijvoorbeeld, in sommige culturen worden vrouwen als
‘natuurlijker’ en emotioneler gezien dan mannen. In de westerse cultuur is er vaak een tegenstelling tussen
emotie en rede, of lichaam en geest, waarbij rede en geest hoger worden gewaardeerd. Kant’s ethiek, die
het vermogen tot rede centraal stelt voor autonomie en morele rechten, heeft daardoor negatieve gevolgen
gehad voor hoe vrouwen en dieren worden behandeld, omdat zij volgens deze opvatting minder ‘rede’
hebben.
