Mediawijsheid
Inhoudsopgave
Intro: 3 paradoxen en een digitale kloof ......................................................................................................... 4
3 paradoxen ........................................................................................................................................................ 4
Onderzoek 1: Apenstaartjaren ............................................................................................................................ 4
Conclusies ....................................................................................................................................................... 4
Onderzoek 2: Digimeter ...................................................................................................................................... 5
Conclusies ....................................................................................................................................................... 5
Onderzoek 3: Barometer digitale inclusie ........................................................................................................... 6
Conclusies ....................................................................................................................................................... 6
Digitale kloof ....................................................................................................................................................... 7
Media en mediatisering .................................................................................................................................. 8
Het proces van massacommunicatie .................................................................................................................. 8
Media, massacommunicatie en het sociaal werk ........................................................................................... 8
De basismodellen van massacommunicatie ................................................................................................... 8
Media en de media ........................................................................................................................................... 10
Media als technologisch communicatiemiddel ............................................................................................ 10
Media als industrie en institutie ................................................................................................................... 11
Media als inhoud en cultuur ......................................................................................................................... 11
De mediatisering van de samenleving .............................................................................................................. 11
Mediatisering en globalisering ..................................................................................................................... 11
Complexe connectiviteit ............................................................................................................................... 11
Culturele reflexiviteit .................................................................................................................................... 12
De wereld als globaal dorp ........................................................................................................................... 12
De tegenstrijdige effecten van mediatisering .............................................................................................. 13
Mediatisering als maatschappelijke kracht .................................................................................................. 14
De technologische dimensie: The Medium is the Message ............................................................................... 14
Hot & Cool media ......................................................................................................................................... 14
Het medium als vormgever van informatie .................................................................................................. 15
Het medium als verlengstuk van de mens.................................................................................................... 15
Kritiek op McLuhans focus op technologie................................................................................................... 15
Technologie en de samenleving: Artificiële Intellegentie............................................................................. 15
De institutionele dimensie: politieke economie van de media .......................................................................... 15
Medialogica .................................................................................................................................................. 15
Media als de waakhond van de democratie ................................................................................................. 16
Media fabriceren consensus......................................................................................................................... 17
De socioculturele dimensie: mediacultuur ........................................................................................................ 22
1
, Cultuur en mediacultuur .............................................................................................................................. 22
Morele kritiek op mediacultuur.................................................................................................................... 23
Postmodernisme: navigeren in de hyperrealiteit ......................................................................................... 25
Democratie en sociale actie in de mediawerkelijkheid ................................................................................ 30
Media-effecten onderzocht........................................................................................................................... 32
De almacht van de media ................................................................................................................................. 32
Stimulus-respons: de injectienaaldtheorie ................................................................................................... 32
Two-step-flow: de macht van opinieleiders ................................................................................................. 34
Uses & Gratifications ........................................................................................................................................ 34
Geleidelijke en subtiele effecten ....................................................................................................................... 36
Het versterkingseffect .................................................................................................................................. 36
Cultivatie....................................................................................................................................................... 36
De zwijgspiraal .............................................................................................................................................. 38
Directe effecten: agendasetting en framing ..................................................................................................... 39
Agendasetting............................................................................................................................................... 39
Framing......................................................................................................................................................... 41
Conclusies ......................................................................................................................................................... 42
Sociale media: nieuwe uitdagingen ............................................................................................................... 43
Een wereld vol algoritmen ................................................................................................................................ 43
Web 2.0 ........................................................................................................................................................ 43
Algoritmen .................................................................................................................................................... 43
Wat weten ze? .............................................................................................................................................. 44
Kassa kassa ................................................................................................................................................... 44
Zij weten wie ik ben ...................................................................................................................................... 44
Maatschappelijke gevolgen .............................................................................................................................. 45
Data zijn de nieuwe olie ............................................................................................................................... 45
Filterbubbels, echokamers en polarisatie .................................................................................................... 45
Online geweld ............................................................................................................................................... 46
SOS democratie ............................................................................................................................................ 46
Infocalyps? Infodemie? ................................................................................................................................ 47
Oplossingen? ..................................................................................................................................................... 48
Wat doen de techbedrijven? ........................................................................................................................ 48
Wat doen overheden? .................................................................................................................................. 49
Wat kunnen we zelf doen? ........................................................................................................................... 49
Beeldtaal ...................................................................................................................................................... 50
Beeldtaal en beeldgeletterdheid ....................................................................................................................... 50
Wat is beeldtaal? .......................................................................................................................................... 50
Beeldgeletterdheid ....................................................................................................................................... 51
3 visies op beeld ................................................................................................................................................ 52
Gestalt .......................................................................................................................................................... 52
Semiotiek ...................................................................................................................................................... 53
2
,Visuele retorica............................................................................................................................................. 55
3
, Intro: 3 paradoxen en een digitale kloof
3 paradoxen
Het Digimeter onderzoek wijst op een aantal paradoxen die Vlamingen bij hun digibesitas ervaren:
• Afhankelijkheidsparadox
= de meeste Vlamingen hebben de smartphone en sociale media volop omarmd, maar een
stijgende groep geeft toe dat ze worstelen met een te grote afhankelijkheid ervan
• Betrouwbaarheidsparadox
= alsmaar meer Vlamingen zijn ervan overtuigd dat ze dankzij het internet veel beter
geïnformeerd zijn, maar een groeiende groep is ook bezorgd om de impact van fake news
op onze maatschappij
• Privacyparadox
= steeds meer Vlamingen stellen zich vragen bij het delen van hun data en bij de
transparantie van bedrijven, maar tegelijk geven ze toe dat ze zelden de
privacyvoorwaarden bekijken
Digibesitas = vorm van gedragsverslaving die bestaat uit een overmatig gebruik en de
afhankelijkheid van nieuwe media en technologieën
Onderzoek 1: Apenstaartjaren
Apenstaartjaren is een tweejaarlijks onderzoek naar de digitale leefwereld van kinderen en
jongeren.
Conclusies
• Smartphone, TV en laptop populairst bij kinderen, sporen van het afstandsonderwijs
• Kinderen in armoede
o Ontevreden over kwaliteit van het internet
o Hebben minder vaak een laptop en/of tablet => minder keuzemogelijkheden en
variatie aan toestellen, hierdoor leunen ze vooral op hun smartphone
• Digitale puberteit in het vijfde en zesde leerjaar: ze beginnen dezelfde apps te gebruiken
als jongeren
• Kinderen en jongeren hebben veel vertrouwen in hun eigen kunnen en kennen op vlak van
digitale media MAAR groot ddeel onder hen heeft dit vertrouwen nog niet => grote
meerderheid ervaart nog vaak praktische problemen bij het gebruik van hun toestellen
• Kinderen en jongeren met een lage socio-economische status ervaren vaker problemen
• Mediaopvoeding (waar gaan afspraken vaak over) => ook met corona-effect
o Schermtijd
o Inhoud die kinderen en jongeren bekijken
o Online aankopen
• Op school is er weinig aandacht voor mediawijze thema’s (bij jongeren iets meer)
4
Inhoudsopgave
Intro: 3 paradoxen en een digitale kloof ......................................................................................................... 4
3 paradoxen ........................................................................................................................................................ 4
Onderzoek 1: Apenstaartjaren ............................................................................................................................ 4
Conclusies ....................................................................................................................................................... 4
Onderzoek 2: Digimeter ...................................................................................................................................... 5
Conclusies ....................................................................................................................................................... 5
Onderzoek 3: Barometer digitale inclusie ........................................................................................................... 6
Conclusies ....................................................................................................................................................... 6
Digitale kloof ....................................................................................................................................................... 7
Media en mediatisering .................................................................................................................................. 8
Het proces van massacommunicatie .................................................................................................................. 8
Media, massacommunicatie en het sociaal werk ........................................................................................... 8
De basismodellen van massacommunicatie ................................................................................................... 8
Media en de media ........................................................................................................................................... 10
Media als technologisch communicatiemiddel ............................................................................................ 10
Media als industrie en institutie ................................................................................................................... 11
Media als inhoud en cultuur ......................................................................................................................... 11
De mediatisering van de samenleving .............................................................................................................. 11
Mediatisering en globalisering ..................................................................................................................... 11
Complexe connectiviteit ............................................................................................................................... 11
Culturele reflexiviteit .................................................................................................................................... 12
De wereld als globaal dorp ........................................................................................................................... 12
De tegenstrijdige effecten van mediatisering .............................................................................................. 13
Mediatisering als maatschappelijke kracht .................................................................................................. 14
De technologische dimensie: The Medium is the Message ............................................................................... 14
Hot & Cool media ......................................................................................................................................... 14
Het medium als vormgever van informatie .................................................................................................. 15
Het medium als verlengstuk van de mens.................................................................................................... 15
Kritiek op McLuhans focus op technologie................................................................................................... 15
Technologie en de samenleving: Artificiële Intellegentie............................................................................. 15
De institutionele dimensie: politieke economie van de media .......................................................................... 15
Medialogica .................................................................................................................................................. 15
Media als de waakhond van de democratie ................................................................................................. 16
Media fabriceren consensus......................................................................................................................... 17
De socioculturele dimensie: mediacultuur ........................................................................................................ 22
1
, Cultuur en mediacultuur .............................................................................................................................. 22
Morele kritiek op mediacultuur.................................................................................................................... 23
Postmodernisme: navigeren in de hyperrealiteit ......................................................................................... 25
Democratie en sociale actie in de mediawerkelijkheid ................................................................................ 30
Media-effecten onderzocht........................................................................................................................... 32
De almacht van de media ................................................................................................................................. 32
Stimulus-respons: de injectienaaldtheorie ................................................................................................... 32
Two-step-flow: de macht van opinieleiders ................................................................................................. 34
Uses & Gratifications ........................................................................................................................................ 34
Geleidelijke en subtiele effecten ....................................................................................................................... 36
Het versterkingseffect .................................................................................................................................. 36
Cultivatie....................................................................................................................................................... 36
De zwijgspiraal .............................................................................................................................................. 38
Directe effecten: agendasetting en framing ..................................................................................................... 39
Agendasetting............................................................................................................................................... 39
Framing......................................................................................................................................................... 41
Conclusies ......................................................................................................................................................... 42
Sociale media: nieuwe uitdagingen ............................................................................................................... 43
Een wereld vol algoritmen ................................................................................................................................ 43
Web 2.0 ........................................................................................................................................................ 43
Algoritmen .................................................................................................................................................... 43
Wat weten ze? .............................................................................................................................................. 44
Kassa kassa ................................................................................................................................................... 44
Zij weten wie ik ben ...................................................................................................................................... 44
Maatschappelijke gevolgen .............................................................................................................................. 45
Data zijn de nieuwe olie ............................................................................................................................... 45
Filterbubbels, echokamers en polarisatie .................................................................................................... 45
Online geweld ............................................................................................................................................... 46
SOS democratie ............................................................................................................................................ 46
Infocalyps? Infodemie? ................................................................................................................................ 47
Oplossingen? ..................................................................................................................................................... 48
Wat doen de techbedrijven? ........................................................................................................................ 48
Wat doen overheden? .................................................................................................................................. 49
Wat kunnen we zelf doen? ........................................................................................................................... 49
Beeldtaal ...................................................................................................................................................... 50
Beeldtaal en beeldgeletterdheid ....................................................................................................................... 50
Wat is beeldtaal? .......................................................................................................................................... 50
Beeldgeletterdheid ....................................................................................................................................... 51
3 visies op beeld ................................................................................................................................................ 52
Gestalt .......................................................................................................................................................... 52
Semiotiek ...................................................................................................................................................... 53
2
,Visuele retorica............................................................................................................................................. 55
3
, Intro: 3 paradoxen en een digitale kloof
3 paradoxen
Het Digimeter onderzoek wijst op een aantal paradoxen die Vlamingen bij hun digibesitas ervaren:
• Afhankelijkheidsparadox
= de meeste Vlamingen hebben de smartphone en sociale media volop omarmd, maar een
stijgende groep geeft toe dat ze worstelen met een te grote afhankelijkheid ervan
• Betrouwbaarheidsparadox
= alsmaar meer Vlamingen zijn ervan overtuigd dat ze dankzij het internet veel beter
geïnformeerd zijn, maar een groeiende groep is ook bezorgd om de impact van fake news
op onze maatschappij
• Privacyparadox
= steeds meer Vlamingen stellen zich vragen bij het delen van hun data en bij de
transparantie van bedrijven, maar tegelijk geven ze toe dat ze zelden de
privacyvoorwaarden bekijken
Digibesitas = vorm van gedragsverslaving die bestaat uit een overmatig gebruik en de
afhankelijkheid van nieuwe media en technologieën
Onderzoek 1: Apenstaartjaren
Apenstaartjaren is een tweejaarlijks onderzoek naar de digitale leefwereld van kinderen en
jongeren.
Conclusies
• Smartphone, TV en laptop populairst bij kinderen, sporen van het afstandsonderwijs
• Kinderen in armoede
o Ontevreden over kwaliteit van het internet
o Hebben minder vaak een laptop en/of tablet => minder keuzemogelijkheden en
variatie aan toestellen, hierdoor leunen ze vooral op hun smartphone
• Digitale puberteit in het vijfde en zesde leerjaar: ze beginnen dezelfde apps te gebruiken
als jongeren
• Kinderen en jongeren hebben veel vertrouwen in hun eigen kunnen en kennen op vlak van
digitale media MAAR groot ddeel onder hen heeft dit vertrouwen nog niet => grote
meerderheid ervaart nog vaak praktische problemen bij het gebruik van hun toestellen
• Kinderen en jongeren met een lage socio-economische status ervaren vaker problemen
• Mediaopvoeding (waar gaan afspraken vaak over) => ook met corona-effect
o Schermtijd
o Inhoud die kinderen en jongeren bekijken
o Online aankopen
• Op school is er weinig aandacht voor mediawijze thema’s (bij jongeren iets meer)
4
