Methodologie van de sociale wetenschappen
samenvatting
Deel 1: algemene basisbegrippen
Hoofdstuk 1: waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?
Andreski (1972): sociale wetenschappers zijn het equivalent van tovenarij. Ze zijn te
typeren als een betekenisloze publicatiemachine die triviale en weinig vernieuwende
inzichten probeert op te smukken door het gebruik van onbegrijpelijk jargon en het
voor velen al even onbegrijpelijk laagje statistiek.
Inleiding
Methodologie: verwijst naar de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening
functioneert, en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing van methoden en
technieken in.
Enkele voorbeelden
De opwarming van de Aarde: an inconvenient truth versus the great global
warming swindle
- Er zijn veel duidelijke uitingen van een wereldwijde bezorgdheid over
veranderingen in het klimaat en de wil om er iets aan te doen.
- Ingrijpen kan door de oorzaken van de klimaatverandering direct aan te pakken of
door de gevolgen er van aan te pakken. In beide gevallen kunnen beleidsmakers
gebruik maken van de laatste wetenschappelijke studies om het debat met
correcte informatie te stofferen.
- Er zijn verschillende visies over hoe we de problematiek kunnen aanpakken: ze
zijn allemaal gebaseerd op wetenschappelijk bewijsmateriaal en maken gebruik
van experten op vlak van klimaatsverandering. Toch komen ze tot compleet
tegenovergestelde conclusies, die bovendien grote politieke gevolgen hebben.
- Moderne wetenschapsbeoefening is geen onpartijdig proces alleen, maar wordt
ook beïnvloed door machtsverhoudingen, maatschappelijke en politieke
inmenging, ideologische assumpties, …
De war against crime in New York: werkt het?
- New York stond ooit bekend voor de American dream, maar werd rond 1990 de
grootste misdaadhoofdstad van de wereld.
- Er worden middelen ingezet om de criminaliteit in te dijken: broken windows
theorie: crimineel handelen is een gevolg van een gebrek aan sociale normen en
een gebrek aan controle om aan die normen te conformeren.
In sommige buurten van New York is het sociale weefsel onbestaande en is
er dus ook geen sociale controle op eventuele criminelen.
Je moet beginnen met kleine criminaliteit en onhoffelijkheden in buurten
aan te pakken.
- Er wordt gezegd dat door deze theorie er voor heeft gezorgd dat New York
hervormd is tot één van de veiligste grootsteden ter wereld.
Kritiek op de causaliteit: heeft het model een causaal verband met de
waargenomen daling van criminaliteit? Om te kunnen spreken van
causaliteit moet je voldoen aan drie voorwaarden:
o Er moet een statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en B: dit
is zo in het voorbeeld van New York.
o Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B: de criminaliteit
was al aan het dalen voor de broken windows aanpak, dus dit is niet
zo in het voorbeeld.
, o Het statistisch verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te
wijten zijn aan een derde gebeurtenis C: ook in andere steden waar
de broken windows theorie niet gebruikt is daalt de criminaliteit, dus
dit is niet zo in het voorbeeld.
Botsende beschaving
- In de periode na de koude oorlog was er sprake van de clash of civilization.
- Huntington: conflicten zouden gekenmerkt worden door culturele en religieuze
kwesties, waarbij het concept beschaving als summum van culturele identiteit,
relevant wordt om potentiële conflicten te traceren en te duiden.
Kritiek: zijn theorie is gebaseerd op anekdotisch bewijsmateriaal.
Conflicten tussen twee beschaving krijgen een andere invulling naargelang
de politieke, sociale, culturele en economische omgeving waarin ze
plaatsvinden Huntington zijn theorie houdt onvoldoende rekening met de
specificiteit van elk conflict.
- Een grondige studie van diverse cases is een noodzaak als je de complexiteit en
veelzijdigheid ervan wil duiden en begrijpen.
Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
- Veelal maakt de berichtgeving in de media het niet mogelijk om de
methodologische kwaliteit van een verkiezingspoll te achterhalen.
Meestal krijg je alleen een melding van het aantal personen dat aan het
onderzoek heeft deelgenomen. Over de non-respons, de soort steekproef
blijf je vaak in het ongewisse.
De vraagverwoording of de presentatie van de antwoordopties in de
vragenlijst kunnen de antwoorden beïnvloeden.
- De veronderstelling dat weigeraars dezelfde kiesintenties hebben dan degenen die
wel hebben deelgenomen aan de peiling is niet noodzakelijk gerechtvaardigd en
behoeft verdere analyse.
Mensen die niet deelnemen weten misschien nog niet voor wie ze gaan
stemmen of hebben geen interesse in politiek.
We krijgen geen informatie over de betrouwbaarheidsintervallen rond de
percentages.
De wetenschapper als bokser?
- Franse socioloog Wacquant wilt de transformatie van het sociale leven in de
zwarte getto’s in enkele grootsteden van de VS in kaart brengen. Daarom sluit hij
zich aan bij een boksclub in het Zuiden van Chicago die uitsluitend door Afro-
Amerikanen bevolkt werd.
Hij wil een reeds stereotypen omtrent armoede en marginaliteit
doorprikken die binnen de Amerikaanse publieke opinie bestaan: de
gemiddelde kansarme zwarte heeft geen wil om hogerop te komen, ze zijn
lui, kunnen zich niet aan regels houden en zijn werkloos.
- Dit is een kwalitatief onderzoek: de ambitie is om door te dringen tot de drijfveren
en motieven van menselijk handelen en dit handelen op die manier binnen zijn
concrete context te proberen begrijpen en duiden.
DE GROOTSTAD ALS LABORATORIUM
Sinds het begin van de twintigste eeuw is er vanuit de sociale wetenschappen interesse
voor het leven in de grootstad. Dit omdat ze inzichten willen verwerven in de gevolgen
van dat leven in de metropool. De sociale problemen en de armoede zijn er immers het
hoogst, net zoals criminaliteit, sociale desorganisatie en morele verloedering er
, wijdverspreid zijn onder bewoners.
Participerende observatie betekent dat je je als onderzoeker in het natuurlijke milieu
begeeft dat je wil beschrijven en analyseren, met of zonder medeweten van leden
binnen dat milieu, en dat je het handelen, de attitudes van de betrokkenen, alsook de
sociale processen die er aan ten grondslag liggen, probeert te duiden.
Verband tussen gamen en agressie
- Er is een bezorgdheid over mogelijke negatieve effecten van blootstelling aan
geweld in videogames op de persoonlijkheidsontwikkeling, het gedrag en de
schoolprestaties van jongeren.
Er bestaat geen consensus over dit effect, noch over hoe je dat effect nu
precies zou kunnen verklaren.
- Media-effecten onderzoek: een tak van de communicatiewetenschappen die
nagaat wat de effecten zijn van het kijken of praktiseren van bepaalde media
niet eenvoudig.
(1) er is discussie over wat er precies onder gewelddadige games of
agressie wordt verstaan. Zelden krijg je een precieze omschrijving. Ook de
wijze waarop agressie wordt gemeten verschilt (vraag naar
betrouwbaarheid en validiteit). Er kunnen ook veralgemeningsfouten of
vormen van betekenisverschuiving voorkomen.
(2) het is niet geoorloofd om op basis van crossectioneel survey-onderzoek
zomaar causaliteit vast te stellen. Het is niet omdat je statistisch verband
vast stelt dat het ene het andere ook veroorzaakt.
(3) er wordt weinig rekening gehouden met intermediaire variabelen die
het verband mediëren of met kenmerken die het verband modereren. Je
moet je afvragen in hoeverre de onderzochte mensen representatief zijn
voor de populatie die je wilt onderzoeken.
(4) het is vaak onduidelijk op welke termijn de concepten gesitueerd
moeten worden.
(5) je kan je afvragen in hoeverre de bevindingen uit het
laboratoriumonderzoek veralgemeenbaar zijn naar het echte leven.
- Schijnbaar eenvoudige vragen en problemen lijken in de praktijk soms moeilijk te
onderzoeken en behoeven relatief complexe onderzoeksontwerpen.
De wetenschappelijke aanpak
Wetenschap: een specifieke benadering
- Bij ieder onderzoek of onderzoeksprobleem dat aan een onderzoek ten grondslag
ligt, moeten keuzes worden gemaakt. Al deze keuzes moeten weloverwogen en
beargumenteerd worden.
Methodologie: het hele proces van wetenschapsbeoefeningen.
Methoden: het geheel van specifieke technieken die je in wetenschappelijk
onderzoek gebruikt om onderzoekseenheden te selecteren, er gegevens
over te verzamelen, die gegevens te analyseren en de resultaten te
rapporteren.
- Wetenschappelijke kennis is niet 100% waterdicht.
Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid
Persoonlijke ervaringen:
- Wanneer jou iets overkomt hebben we de neiging om te overgeneraliseren of de
waargenomen verbanden door te trekken naar andere mensen of situaties.
- Ook selectieve observatie kleurt je waarneming, je gaat speciaal letten op
situaties en van daaruit veralgemeningen maken.
, Massamedia:
- Het probleem met informatie uit de massamedia is dat er inzichten uit
wetenschappelijk onderzoek gecombineerd worden met informatie zonder
wetenschappelijk statuut of zelfs ronduit valse informatie.
- De berichtgeving kan heel selectief zijn en slechts één aspect van een probleem
benaderen, terwijl andere onderbelicht blijven.
Ideologische overtuigingen:
- Kunnen visies en ideeën over de werkelijkheid beïnvloeden en sturen.
- Ideologische vooringenomenheid kan ook spelen als het om de interpretatie van
onderzoeksresultaten gaat.
MASSAMEDIA ALS BRON VOOR INFORMATIE
Verschillen in berichtgeving kunnen aanleiding geven tot een verschillende visie over
een conflict of tot een uiteenlopende visie van de kijkers van verschillende zenders.
CREATIONISME ALS WETENSCHAP?
Religieuze overtuigingen botsen met wetenschappelijke inzichten. Creationisme gaat
uit dat de Aarde en het leven op aarde door opperwezen geschapen is en dat Darwins
evolutietheorie een sprookje is.
- Wetenschap baseert zich op falsificatie en wanneer tegensprekelijk
bewijsmateriaal gevonden wordt passen wetenschappers hun inzichten over de
werkelijkheid aan.
- Bij creationisme houden ze zich dogmatisch vast aan de bijbel of de koran.
Wat te verwachten van methodologie?
Bouwstenen van wetenschappelijk onderzoek:
- Theorieën: er bestaan verschillende soorten, zowel wat betreft het object
waarover ze uitspraken doen als over het niveau waarop de uitspraken zich
situeren.
Micro-, meso- en macroniveau: hebben betrekking op het niveau van de
analyse of theorie, micro verwijst naar het individuele niveau, macro naar
het maatschappelijk systeem en meso zit hier tussenin, bijvoorbeeld op het
niveau van organisaties of bedrijven.
- Data of gegevens over de werkelijkheid: uitmaken of theoretische inzichten
overeenstemmen met de werkelijkheid of niet. Sommige gegevens zijn
onmiddellijk waarneembaar, andere kenmerken behoeven gespecialiseerde
meetinstrumenten om ze te kunnen observeren.
Het gaat over empirische data: wetenschappers gebruiken hun zintuigen
om te observeren en inzicht te verwerven in de werkelijkheid. Uiteraard
moeten die data volgens de regels van de kunst verzameld worden. Ze
kunnen kwantitatief en kwalitatief van aard zijn.
Hoofdstuk 2: bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek
Inleiding
- Sociaalwetenschappelijk onderzoek: de productie van geldige en betrouwbare
kennis over de sociale realiteit door het combineren van theorie en empirie,
waarbij methodologische principes rigoureus worden toegepast.
- Doel sociaalwetenschappelijk onderzoek: theoretische kennis opbouwen over de
samenleving.
Onderzoek vormt de bron van kennis die we hebben over de wereld
rondom ons.
- Waar komt kennis over het centrale vandaan?
Denken= het belang van theorie <-> observeren= het belang van empirie.
samenvatting
Deel 1: algemene basisbegrippen
Hoofdstuk 1: waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?
Andreski (1972): sociale wetenschappers zijn het equivalent van tovenarij. Ze zijn te
typeren als een betekenisloze publicatiemachine die triviale en weinig vernieuwende
inzichten probeert op te smukken door het gebruik van onbegrijpelijk jargon en het
voor velen al even onbegrijpelijk laagje statistiek.
Inleiding
Methodologie: verwijst naar de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening
functioneert, en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing van methoden en
technieken in.
Enkele voorbeelden
De opwarming van de Aarde: an inconvenient truth versus the great global
warming swindle
- Er zijn veel duidelijke uitingen van een wereldwijde bezorgdheid over
veranderingen in het klimaat en de wil om er iets aan te doen.
- Ingrijpen kan door de oorzaken van de klimaatverandering direct aan te pakken of
door de gevolgen er van aan te pakken. In beide gevallen kunnen beleidsmakers
gebruik maken van de laatste wetenschappelijke studies om het debat met
correcte informatie te stofferen.
- Er zijn verschillende visies over hoe we de problematiek kunnen aanpakken: ze
zijn allemaal gebaseerd op wetenschappelijk bewijsmateriaal en maken gebruik
van experten op vlak van klimaatsverandering. Toch komen ze tot compleet
tegenovergestelde conclusies, die bovendien grote politieke gevolgen hebben.
- Moderne wetenschapsbeoefening is geen onpartijdig proces alleen, maar wordt
ook beïnvloed door machtsverhoudingen, maatschappelijke en politieke
inmenging, ideologische assumpties, …
De war against crime in New York: werkt het?
- New York stond ooit bekend voor de American dream, maar werd rond 1990 de
grootste misdaadhoofdstad van de wereld.
- Er worden middelen ingezet om de criminaliteit in te dijken: broken windows
theorie: crimineel handelen is een gevolg van een gebrek aan sociale normen en
een gebrek aan controle om aan die normen te conformeren.
In sommige buurten van New York is het sociale weefsel onbestaande en is
er dus ook geen sociale controle op eventuele criminelen.
Je moet beginnen met kleine criminaliteit en onhoffelijkheden in buurten
aan te pakken.
- Er wordt gezegd dat door deze theorie er voor heeft gezorgd dat New York
hervormd is tot één van de veiligste grootsteden ter wereld.
Kritiek op de causaliteit: heeft het model een causaal verband met de
waargenomen daling van criminaliteit? Om te kunnen spreken van
causaliteit moet je voldoen aan drie voorwaarden:
o Er moet een statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en B: dit
is zo in het voorbeeld van New York.
o Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B: de criminaliteit
was al aan het dalen voor de broken windows aanpak, dus dit is niet
zo in het voorbeeld.
, o Het statistisch verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te
wijten zijn aan een derde gebeurtenis C: ook in andere steden waar
de broken windows theorie niet gebruikt is daalt de criminaliteit, dus
dit is niet zo in het voorbeeld.
Botsende beschaving
- In de periode na de koude oorlog was er sprake van de clash of civilization.
- Huntington: conflicten zouden gekenmerkt worden door culturele en religieuze
kwesties, waarbij het concept beschaving als summum van culturele identiteit,
relevant wordt om potentiële conflicten te traceren en te duiden.
Kritiek: zijn theorie is gebaseerd op anekdotisch bewijsmateriaal.
Conflicten tussen twee beschaving krijgen een andere invulling naargelang
de politieke, sociale, culturele en economische omgeving waarin ze
plaatsvinden Huntington zijn theorie houdt onvoldoende rekening met de
specificiteit van elk conflict.
- Een grondige studie van diverse cases is een noodzaak als je de complexiteit en
veelzijdigheid ervan wil duiden en begrijpen.
Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
- Veelal maakt de berichtgeving in de media het niet mogelijk om de
methodologische kwaliteit van een verkiezingspoll te achterhalen.
Meestal krijg je alleen een melding van het aantal personen dat aan het
onderzoek heeft deelgenomen. Over de non-respons, de soort steekproef
blijf je vaak in het ongewisse.
De vraagverwoording of de presentatie van de antwoordopties in de
vragenlijst kunnen de antwoorden beïnvloeden.
- De veronderstelling dat weigeraars dezelfde kiesintenties hebben dan degenen die
wel hebben deelgenomen aan de peiling is niet noodzakelijk gerechtvaardigd en
behoeft verdere analyse.
Mensen die niet deelnemen weten misschien nog niet voor wie ze gaan
stemmen of hebben geen interesse in politiek.
We krijgen geen informatie over de betrouwbaarheidsintervallen rond de
percentages.
De wetenschapper als bokser?
- Franse socioloog Wacquant wilt de transformatie van het sociale leven in de
zwarte getto’s in enkele grootsteden van de VS in kaart brengen. Daarom sluit hij
zich aan bij een boksclub in het Zuiden van Chicago die uitsluitend door Afro-
Amerikanen bevolkt werd.
Hij wil een reeds stereotypen omtrent armoede en marginaliteit
doorprikken die binnen de Amerikaanse publieke opinie bestaan: de
gemiddelde kansarme zwarte heeft geen wil om hogerop te komen, ze zijn
lui, kunnen zich niet aan regels houden en zijn werkloos.
- Dit is een kwalitatief onderzoek: de ambitie is om door te dringen tot de drijfveren
en motieven van menselijk handelen en dit handelen op die manier binnen zijn
concrete context te proberen begrijpen en duiden.
DE GROOTSTAD ALS LABORATORIUM
Sinds het begin van de twintigste eeuw is er vanuit de sociale wetenschappen interesse
voor het leven in de grootstad. Dit omdat ze inzichten willen verwerven in de gevolgen
van dat leven in de metropool. De sociale problemen en de armoede zijn er immers het
hoogst, net zoals criminaliteit, sociale desorganisatie en morele verloedering er
, wijdverspreid zijn onder bewoners.
Participerende observatie betekent dat je je als onderzoeker in het natuurlijke milieu
begeeft dat je wil beschrijven en analyseren, met of zonder medeweten van leden
binnen dat milieu, en dat je het handelen, de attitudes van de betrokkenen, alsook de
sociale processen die er aan ten grondslag liggen, probeert te duiden.
Verband tussen gamen en agressie
- Er is een bezorgdheid over mogelijke negatieve effecten van blootstelling aan
geweld in videogames op de persoonlijkheidsontwikkeling, het gedrag en de
schoolprestaties van jongeren.
Er bestaat geen consensus over dit effect, noch over hoe je dat effect nu
precies zou kunnen verklaren.
- Media-effecten onderzoek: een tak van de communicatiewetenschappen die
nagaat wat de effecten zijn van het kijken of praktiseren van bepaalde media
niet eenvoudig.
(1) er is discussie over wat er precies onder gewelddadige games of
agressie wordt verstaan. Zelden krijg je een precieze omschrijving. Ook de
wijze waarop agressie wordt gemeten verschilt (vraag naar
betrouwbaarheid en validiteit). Er kunnen ook veralgemeningsfouten of
vormen van betekenisverschuiving voorkomen.
(2) het is niet geoorloofd om op basis van crossectioneel survey-onderzoek
zomaar causaliteit vast te stellen. Het is niet omdat je statistisch verband
vast stelt dat het ene het andere ook veroorzaakt.
(3) er wordt weinig rekening gehouden met intermediaire variabelen die
het verband mediëren of met kenmerken die het verband modereren. Je
moet je afvragen in hoeverre de onderzochte mensen representatief zijn
voor de populatie die je wilt onderzoeken.
(4) het is vaak onduidelijk op welke termijn de concepten gesitueerd
moeten worden.
(5) je kan je afvragen in hoeverre de bevindingen uit het
laboratoriumonderzoek veralgemeenbaar zijn naar het echte leven.
- Schijnbaar eenvoudige vragen en problemen lijken in de praktijk soms moeilijk te
onderzoeken en behoeven relatief complexe onderzoeksontwerpen.
De wetenschappelijke aanpak
Wetenschap: een specifieke benadering
- Bij ieder onderzoek of onderzoeksprobleem dat aan een onderzoek ten grondslag
ligt, moeten keuzes worden gemaakt. Al deze keuzes moeten weloverwogen en
beargumenteerd worden.
Methodologie: het hele proces van wetenschapsbeoefeningen.
Methoden: het geheel van specifieke technieken die je in wetenschappelijk
onderzoek gebruikt om onderzoekseenheden te selecteren, er gegevens
over te verzamelen, die gegevens te analyseren en de resultaten te
rapporteren.
- Wetenschappelijke kennis is niet 100% waterdicht.
Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid
Persoonlijke ervaringen:
- Wanneer jou iets overkomt hebben we de neiging om te overgeneraliseren of de
waargenomen verbanden door te trekken naar andere mensen of situaties.
- Ook selectieve observatie kleurt je waarneming, je gaat speciaal letten op
situaties en van daaruit veralgemeningen maken.
, Massamedia:
- Het probleem met informatie uit de massamedia is dat er inzichten uit
wetenschappelijk onderzoek gecombineerd worden met informatie zonder
wetenschappelijk statuut of zelfs ronduit valse informatie.
- De berichtgeving kan heel selectief zijn en slechts één aspect van een probleem
benaderen, terwijl andere onderbelicht blijven.
Ideologische overtuigingen:
- Kunnen visies en ideeën over de werkelijkheid beïnvloeden en sturen.
- Ideologische vooringenomenheid kan ook spelen als het om de interpretatie van
onderzoeksresultaten gaat.
MASSAMEDIA ALS BRON VOOR INFORMATIE
Verschillen in berichtgeving kunnen aanleiding geven tot een verschillende visie over
een conflict of tot een uiteenlopende visie van de kijkers van verschillende zenders.
CREATIONISME ALS WETENSCHAP?
Religieuze overtuigingen botsen met wetenschappelijke inzichten. Creationisme gaat
uit dat de Aarde en het leven op aarde door opperwezen geschapen is en dat Darwins
evolutietheorie een sprookje is.
- Wetenschap baseert zich op falsificatie en wanneer tegensprekelijk
bewijsmateriaal gevonden wordt passen wetenschappers hun inzichten over de
werkelijkheid aan.
- Bij creationisme houden ze zich dogmatisch vast aan de bijbel of de koran.
Wat te verwachten van methodologie?
Bouwstenen van wetenschappelijk onderzoek:
- Theorieën: er bestaan verschillende soorten, zowel wat betreft het object
waarover ze uitspraken doen als over het niveau waarop de uitspraken zich
situeren.
Micro-, meso- en macroniveau: hebben betrekking op het niveau van de
analyse of theorie, micro verwijst naar het individuele niveau, macro naar
het maatschappelijk systeem en meso zit hier tussenin, bijvoorbeeld op het
niveau van organisaties of bedrijven.
- Data of gegevens over de werkelijkheid: uitmaken of theoretische inzichten
overeenstemmen met de werkelijkheid of niet. Sommige gegevens zijn
onmiddellijk waarneembaar, andere kenmerken behoeven gespecialiseerde
meetinstrumenten om ze te kunnen observeren.
Het gaat over empirische data: wetenschappers gebruiken hun zintuigen
om te observeren en inzicht te verwerven in de werkelijkheid. Uiteraard
moeten die data volgens de regels van de kunst verzameld worden. Ze
kunnen kwantitatief en kwalitatief van aard zijn.
Hoofdstuk 2: bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek
Inleiding
- Sociaalwetenschappelijk onderzoek: de productie van geldige en betrouwbare
kennis over de sociale realiteit door het combineren van theorie en empirie,
waarbij methodologische principes rigoureus worden toegepast.
- Doel sociaalwetenschappelijk onderzoek: theoretische kennis opbouwen over de
samenleving.
Onderzoek vormt de bron van kennis die we hebben over de wereld
rondom ons.
- Waar komt kennis over het centrale vandaan?
Denken= het belang van theorie <-> observeren= het belang van empirie.
