Hst 10: Kiezen en oordelen
Wanneer mensen keuzes moeten maken in complexe situaties, dan kiezen ze vaak niet
rationeel en nauwkeurig, maar maken ze gebruik van heuristieken of eenvoudige vuistregels. Ze
leiden meestal tot acceptabele oplossingen of keuzes, die niet veel onder hoeven te doen voor
de best mogelijke beslissingen. In bepaalde situaties kunnen de gebruikte heuristieken of
vuistregels echter aanleiding geven tot voorspelbare inconsistenties of denkfouten.
1 REPRESENTATIVITEITSHEURISTIEK
Een eerste heuristiek waarvan mensen frequent gebruik maken, is de
representativiteitsheuristiek. De representativiteitsheuristiek houdt in dat mensen zich een
oordeel vormen over een persoon, een gebeurtenis of een situatie op basis van hoe goed die
persoon, gebeurtis of situatie een goed gekende, grote set van personen, gebeurtenissen of
situaties weerspiegelt.
➔ Anders uitgedrukt: als de steekproef een goede weerspiegeling vormt van de populatie,
dan kan ik de steekproef gebruiken om regelmatigheden over de populatie af te leiden.
1.1 LINDA-EFFECT
Voorbeeldvraag 5 uit de vragenreeks:
De conjunctie van bankbediende en feministe kan nooit een grotere kans op voorkomen
hebben dan bankbediende of feminist afzonderlijk, omdat elk feministische bankbediende
uiteraard ook een bankbediende is, deze denkfout noemde ze de conjunction fallacy.
Proefpersonen gaven aan dat het waarschijnlijker was dat een grote vloedgolf in Californië het
daaropvolgende jaar meer dan 1000 slachtoffers zou maken dan dat een vloedgolf ‘ergens’ in
de VS in diezelfde tijdsperiode zoveel slachtoffers zou veroorzaken.
➔ Cruciaal voor dit fenomeen is dat er voordien informatie werd gegeven waardoor de
beoordelaars zich een bepaald idee vormen over een persoon of een situatie waarmee
de daaropvolgende bewering ogenschijnlijk in tegenspraak is.
Wanneer er meer details in het scenario worden ingebouwd, dan kan de waarschijnlijkheid
objectief bekeken alleen maar afnemen. Maar als de details zorgvuldig gekozen worden zodat e
de representativiteit verhogen, dan schatten mensen de waarschijnlijkheid steeds hoger is.
1.2 WANNEER MINDER MEER WORDT
Een studie toonde aan dat mensen ‘minder’ soms als ‘meer’ beoordelen door het gebruik van
de representativiteitsheuristiek.
In en eerste studie beoordeelden proefpersonen de generositeit van een persoon die
hun een geschenk geeft op een zevenpuntschaal. In de eerste conditie kregen ze te
lezen dat de jas die cadeau gegeven werd, 5 5 US dollar had gekost en was aangekocht
in een winkel waar de prijs voor jassen varieerde van 50 tot 500 US dollar. In de andere
conditie lazen de proefpersonen dat de prijs van een geschonken sjaal 45 US dollar
bedroeg en dat de prijzen in de winkel varieerden van 5 tot 50 US dollar.
➔ De gemiddelde generositeitsbeoordeling bleek significant hoger voor de sjaal van 45 US
dollar dan voor de jas van 55 US dollar.
Psychologie: Kiezen en oordelen 1
, In een vervolgexperiment gaven proefpersonen aan hoeveel ze bereid waren te betalen
voor twee sets vaatwerk. Set A bestond uit 8 grote borden, 8 soepkommetjes, 8
dessertbordjes, 8 kopjes waarvan er 2 gebroken waren en 8 schoteltjes, waarvan er 7
gebroken waren. Set B bestond uit 8 grote borden, 8 soepkommetjes en 8
dessertbordjes, alle is goede staat. In een eerste conditie gaven proefpersonen een prijs
voor beide sets, waarvan ze de beschrijving tegelijkertijd te zien kregen. In een andere
conditie kregen de proefpersonen enkel set A of enkel set B te zien.
➔ Niemand betaalt graag voor gebroken vaatwerk.
1.3 WANNER WEINIG NIET GENOEG IS
De representativiteitsheuristiek vormt de basis van een andere denkfout, we noemen het de
wet van de kleine getallen. Het is een ironische verwijzing naar de ‘wet van de grote getallen’,
die stelt dat het gemiddelde van een steekproef gemiddeld genomen dichter bij het gemiddelde
van de populatie benadert naarmate de steekproef toeneemt in omvang.
De wet van de kleine getallen verwijst naar het geloof dat toevallige steekproeven uit een
populatie de karakteristieken van die populatie zullen weerspiegelen, ook al zijn de
steekproeven klein in omvang.
Voorbeeldvraag 5 uit de vragenreeks:
De reden waarom de meeste mensen 100 als antwoord geven, is dat ze verwachten dat een
hoge score gecompenseerd zal worden door een lage score in de reeks. Die redenering is
gebaseerd op de verwachtingen dat toeval zelfcorrigerend is, een verwachting die eigenlijk
teruggaat op de representativiteitsheuristiek: mensen geloven dat een toevallige steekproef
‘perfect’ representatief moet zijn voor de populatie waaruit er getrokken worden. Dat geloof
beantwoordt niet aan de realiteit als het om kleine steekproeven gaat.
1.4 THE GAMBLER’S FALLACY
Een opvallend voorbeeld van een denkfout veroorzaakt door de representativiteitsheuristiek is
de gambler’s fallacy. We verwijzen naar het geloof dat de kans op een even cijfer in een
roulettespel bij de volgende beurt vergroot naarmate er meer opeenvolgende oneven cijfers aan
voorafgegaan zijn.
Het zou beter zijn om omgekeerd te werk te gaan en precies te kiezen voor de getallen die
relatief meer getrokken zijn, omdat dat in principe te wijten zou kunnen zijn aan kleine
imperfecties in het lottoapparaat.
Door de wet van de kleine getallen zijn mensen niet in staat om een serie van kruis- en
muntresultaten neer te schijven die afkomstig zou kunnen zijn van het werkelijk herhaald
opgooien van een geldstuk, omdat ze, in vergelijking met een reëel toevalsmachanisme, te vaak
alterneren tussen de twee mogelijke uitkomsten en dus langere series van eenzelfde uitkomst
vermijden.
Onderzoekers hebben de wet van de kleine getallen verder onderzocht door de ‘hot hand’ in de
Amerikaanse basketbal te bestuderen. Een spelen die in vorm zou zijn, die verschillende leren
na elkaar gescoord heeft en bijgevolg een grotere kans zou hebben om punten te scoren dan
andere spelers. De onderzoekers toonden aan dat spelers, coaches en supporters vaak een
‘hot hand’ zagen terwijl objectief een dergelijk fenomeen niet vast te stellen was.
Let op: de onderzoekers beweren niet dat elke speler evenveel kans heeft om te scoren.
Psychologie: Kiezen en oordelen 2
Wanneer mensen keuzes moeten maken in complexe situaties, dan kiezen ze vaak niet
rationeel en nauwkeurig, maar maken ze gebruik van heuristieken of eenvoudige vuistregels. Ze
leiden meestal tot acceptabele oplossingen of keuzes, die niet veel onder hoeven te doen voor
de best mogelijke beslissingen. In bepaalde situaties kunnen de gebruikte heuristieken of
vuistregels echter aanleiding geven tot voorspelbare inconsistenties of denkfouten.
1 REPRESENTATIVITEITSHEURISTIEK
Een eerste heuristiek waarvan mensen frequent gebruik maken, is de
representativiteitsheuristiek. De representativiteitsheuristiek houdt in dat mensen zich een
oordeel vormen over een persoon, een gebeurtenis of een situatie op basis van hoe goed die
persoon, gebeurtis of situatie een goed gekende, grote set van personen, gebeurtenissen of
situaties weerspiegelt.
➔ Anders uitgedrukt: als de steekproef een goede weerspiegeling vormt van de populatie,
dan kan ik de steekproef gebruiken om regelmatigheden over de populatie af te leiden.
1.1 LINDA-EFFECT
Voorbeeldvraag 5 uit de vragenreeks:
De conjunctie van bankbediende en feministe kan nooit een grotere kans op voorkomen
hebben dan bankbediende of feminist afzonderlijk, omdat elk feministische bankbediende
uiteraard ook een bankbediende is, deze denkfout noemde ze de conjunction fallacy.
Proefpersonen gaven aan dat het waarschijnlijker was dat een grote vloedgolf in Californië het
daaropvolgende jaar meer dan 1000 slachtoffers zou maken dan dat een vloedgolf ‘ergens’ in
de VS in diezelfde tijdsperiode zoveel slachtoffers zou veroorzaken.
➔ Cruciaal voor dit fenomeen is dat er voordien informatie werd gegeven waardoor de
beoordelaars zich een bepaald idee vormen over een persoon of een situatie waarmee
de daaropvolgende bewering ogenschijnlijk in tegenspraak is.
Wanneer er meer details in het scenario worden ingebouwd, dan kan de waarschijnlijkheid
objectief bekeken alleen maar afnemen. Maar als de details zorgvuldig gekozen worden zodat e
de representativiteit verhogen, dan schatten mensen de waarschijnlijkheid steeds hoger is.
1.2 WANNEER MINDER MEER WORDT
Een studie toonde aan dat mensen ‘minder’ soms als ‘meer’ beoordelen door het gebruik van
de representativiteitsheuristiek.
In en eerste studie beoordeelden proefpersonen de generositeit van een persoon die
hun een geschenk geeft op een zevenpuntschaal. In de eerste conditie kregen ze te
lezen dat de jas die cadeau gegeven werd, 5 5 US dollar had gekost en was aangekocht
in een winkel waar de prijs voor jassen varieerde van 50 tot 500 US dollar. In de andere
conditie lazen de proefpersonen dat de prijs van een geschonken sjaal 45 US dollar
bedroeg en dat de prijzen in de winkel varieerden van 5 tot 50 US dollar.
➔ De gemiddelde generositeitsbeoordeling bleek significant hoger voor de sjaal van 45 US
dollar dan voor de jas van 55 US dollar.
Psychologie: Kiezen en oordelen 1
, In een vervolgexperiment gaven proefpersonen aan hoeveel ze bereid waren te betalen
voor twee sets vaatwerk. Set A bestond uit 8 grote borden, 8 soepkommetjes, 8
dessertbordjes, 8 kopjes waarvan er 2 gebroken waren en 8 schoteltjes, waarvan er 7
gebroken waren. Set B bestond uit 8 grote borden, 8 soepkommetjes en 8
dessertbordjes, alle is goede staat. In een eerste conditie gaven proefpersonen een prijs
voor beide sets, waarvan ze de beschrijving tegelijkertijd te zien kregen. In een andere
conditie kregen de proefpersonen enkel set A of enkel set B te zien.
➔ Niemand betaalt graag voor gebroken vaatwerk.
1.3 WANNER WEINIG NIET GENOEG IS
De representativiteitsheuristiek vormt de basis van een andere denkfout, we noemen het de
wet van de kleine getallen. Het is een ironische verwijzing naar de ‘wet van de grote getallen’,
die stelt dat het gemiddelde van een steekproef gemiddeld genomen dichter bij het gemiddelde
van de populatie benadert naarmate de steekproef toeneemt in omvang.
De wet van de kleine getallen verwijst naar het geloof dat toevallige steekproeven uit een
populatie de karakteristieken van die populatie zullen weerspiegelen, ook al zijn de
steekproeven klein in omvang.
Voorbeeldvraag 5 uit de vragenreeks:
De reden waarom de meeste mensen 100 als antwoord geven, is dat ze verwachten dat een
hoge score gecompenseerd zal worden door een lage score in de reeks. Die redenering is
gebaseerd op de verwachtingen dat toeval zelfcorrigerend is, een verwachting die eigenlijk
teruggaat op de representativiteitsheuristiek: mensen geloven dat een toevallige steekproef
‘perfect’ representatief moet zijn voor de populatie waaruit er getrokken worden. Dat geloof
beantwoordt niet aan de realiteit als het om kleine steekproeven gaat.
1.4 THE GAMBLER’S FALLACY
Een opvallend voorbeeld van een denkfout veroorzaakt door de representativiteitsheuristiek is
de gambler’s fallacy. We verwijzen naar het geloof dat de kans op een even cijfer in een
roulettespel bij de volgende beurt vergroot naarmate er meer opeenvolgende oneven cijfers aan
voorafgegaan zijn.
Het zou beter zijn om omgekeerd te werk te gaan en precies te kiezen voor de getallen die
relatief meer getrokken zijn, omdat dat in principe te wijten zou kunnen zijn aan kleine
imperfecties in het lottoapparaat.
Door de wet van de kleine getallen zijn mensen niet in staat om een serie van kruis- en
muntresultaten neer te schijven die afkomstig zou kunnen zijn van het werkelijk herhaald
opgooien van een geldstuk, omdat ze, in vergelijking met een reëel toevalsmachanisme, te vaak
alterneren tussen de twee mogelijke uitkomsten en dus langere series van eenzelfde uitkomst
vermijden.
Onderzoekers hebben de wet van de kleine getallen verder onderzocht door de ‘hot hand’ in de
Amerikaanse basketbal te bestuderen. Een spelen die in vorm zou zijn, die verschillende leren
na elkaar gescoord heeft en bijgevolg een grotere kans zou hebben om punten te scoren dan
andere spelers. De onderzoekers toonden aan dat spelers, coaches en supporters vaak een
‘hot hand’ zagen terwijl objectief een dergelijk fenomeen niet vast te stellen was.
Let op: de onderzoekers beweren niet dat elke speler evenveel kans heeft om te scoren.
Psychologie: Kiezen en oordelen 2
