LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
HFDST 1: TERREINVERWERKING
Ontwikkelingspsychologie = studie vh gedrag tijdens de verschillende levensfasen
- Gedrag = overt (rechtstreeks) en covert (onrechtsreeks) gedrag
- Opdracht = registreren vd verschillende gedragsaspecten en integreren van al deze gegevens
Moeilijk om geïntegreerd beeld te ontwikkelen:
- Veel feiten en inzichten
- Verschillen in visie en uitgangspunten bij onderzoekers à zorgt voor <1 theorieën
- Complexiteit vh ontwikkelingsproces à combinatie van erfelijkheid en omgeving
1.1. EEN KORTE HISTORIEK
“Psychologie heef een ver verleden, maar een vrij korte geschiedenis” à ook voor levenslooppsychologie!
- Als wetenschap ontstond ontwikkelingspsy. pas in 2de helft van 19de E
- Voorwetenschappelijik denken ging vooraf
o Conclusie: wetenschap is nog jong – vroeger dachten we, nu weten we door onderzoek
1.1.1. De verre voorgeschiedenis
Voedingsbodem voor de wetenschap
Spontane vragen en de flarden inzichten die bij mensen opkomen tijdens hun alledaagse bezigheden
Op basis van ervaringen ontstaan denkbeelden over:
Hoe bepaalde gebeurtenissen Hoe het leven verloopt van aan de Vastgelegd in de taal in de vorm
Hoe de wereld in elkaar zit
komen en gaan geboorte tot de dood van mythen en zegswijzen
Voorwetenschappelijke of intuïtieve ontwikkelingspsychologie.
Filosofen
- Focusten zich op vragen i.v.m. ontwikkeling
- Proberen door te dringen tot de kern ve bepaalde fase
- Signaleren van enkele typische kenmerken
Voorbeeld: Cicero “discussie rond ouderdom”
Veel ouderdomsproblemen komen niet puur door leeftijd, maar door vermoeide levensstijl op latere
leeftijd. Vergelijk het met jongeren: zij kunnen roekelozer zijn dan ouderen, maar dat geldt niet voor
allemaal – alleen voor de meest onverstandigen. Zo is dementie ook niet iets wat elke oudere treft, maar
vooral mensen met een kwetsbare gezondheid.
1
,Andere filosofen waren geïnteresseerd in de theorie achter welke factoren ontwikkeling aanstuurden:
Nativisten
- Alles ligt vast bij de geboorte
- Mens ontwikkelde tot wat de natuur ons heeft meegegeven
Voorbeeld: Jean-Jacques Rousseau
Vond dat opvoeding maar een kleine rol moest spelen. Hij zag het kind niet als een passieve leerling, maar
als een nieuwsgierig en zelfstandig wezen dat zelf bepaalt welke invloeden het oppikt. Dit werkt het beste
als het kind niet door een strenge opvoeding in een stramien wordt gedwongen.
Empiristen
- Rol van ervaring en opvoeding
- Ieder kind dat geboren wordt kan in principe nog alle kanten uit
Voorbeeld: John Locke
Geloofde dat ontwikkeling vooral wordt bepaald door zintuiglijke ervaringen. Hij zag een pasgeboren kind
als een leeg blad (tabula rasa), waarop ervaringen later hun sporen achterlaten en zo de persoonlijkheid
vormen.
à Opvattingen misten kritische toets vh wetenschappelijk onderzoek
1.1.2. Start van de genetische psychologie
Babybiografieën
- Men ging kinderen vanaf 18de – 19de E beginnen observeren en niet alleen “nadenken”
- Wetenschappers gingen zichtbare vorderingen van eigen kinderen bijhouden
o Pril begin van op feiten gebaseerde studie vd menselijke ontwikkeling!
Voorbeeld: Johan Pestalozzi (1774), Zwitserse pedagoog, publiceerde een dagboek waarin hij de
observaties had opgetekend over de ontwikkeling van zijn 3-jarige zoon
Het nieuwe hieraan:
Niet alleen nadenken over hoe mensen zich ontwikkelen, maar echt beginnen te observeren
In het begin waren gegevens nog vrij onbetrouwbaar (subjectieve en onsystematische notities over 1 of
een paar kinderen), maar het nieuwe was dat men nu zichtbare werkelijkheid gebruikte om oordelen te
vormen, door gedrag systematischer te observeren.
Wetenschappelijke theorievorming (laatste kwart 19De E)
- Geïnspireerd door evolutietheorie van Darwin
- Men dacht gelijkenissen te zien tussen ontwikkeling ve individu en evolutie van verschillende
levensvormen
Recapitulatietheorie
= In de buik maken we de evolutie in het kort terug mee
à Ernst Haeckel
- Ontwerper van recapitulatietheorie
à Stanley Hall
- Ontwerper van ontwikkelingspsychologie
- Geloofde dat ontwikkeling voor de geboorte een herhaling was vd fylogenese (=evolutie ve soort)
- Voor de rest vd ontwikkeling – van kindertijd tot puberteit en volwassenheid – zag hij parallellen
met de stadia die de mensheid als geheel had doorgemaakt, van primitieve mensen tot de
moderne mens
2
, - Hij was ervan overtuigd dat we ons niet teveel zorgen hoefden te maken over opvoeding, omdat
een kind vanzelf zou opgroeien van een primitief wezen naar een beschaafd mens
- Hij schreef in 1904 dat we de wildheid van kinderen tot ca. 12 jaar maar beter konden toelaten
Genetische psychologie (t.e.m. 2de helft vd 20ste E)
- Theorievorming en begin van systematische observatie: nieuwe wetenschap geboren
- In het begin richtte het zich alleen op kinderen en zag men ontwikkeling als een proces dat
voornamelijk door erfelijkheid (genetica) werd bepaald, mede door invloed vd evolutietheorie
à M.a.w. nog lange weg af te leggen tot een meer genuanceerde visie te komen vd menselijke levensloop
1.1.3. Omvorming tot ontwikkelingspsychologie
Nieuwe onderzoekstechnieken
- Groepen van verschillende leeftijden konden vlotter en op objectieve manier onderzocht worden
Statistische methoden:
o Om verzamelde gegevens beter te kunnen ordenen
o Om op meer verantwoorde manier conclusies te kunnen trekken
Voorbeeld: Alfred Binet
Franse psycholoog, 1ste objectieve intelligentietest. Vanuit de observatie van zijn 2 dochters
construeerde hij in 1911 een instrument waarmee het nu mogelijk werd om de ontwikkeling van
de intelligentie op een meer systematische en objectieve manier te meten
Nieuwe impulsen voor theorievorming
Visie werd vanuit 2 invalshoeken in vraag gesteld:
1. Meer nadruk op opvoeding
o Psychologen met sterke pedagogische interesse legden meer nadruk op opvoeding
2. Invloed vd ervaringen
o Amerikaans behaviorisme: vanuit studie vh leerproces veel gewicht toekende aan de
invloed van ervaringen in het ontstaan van gedragsveranderingen
Nieuwe impulsen leidden tot term “genetische psychologie” – opgevat als studie vd erfelijkheid. Maar dit
was achterhaald, met zocht voor een meer neutreel klinkende benaming à ontwikkelingspsychologie
Hoewel sommigen al aangaven dat het woord ‘ontwikkeling’ ook kan bedoelen dat alles eigenlijk al van
tevoren bepaald is, en dat invloeden van buitenaf alleen maar helpen om, zoals bij een bloem die
opengaat, te laten zien wat er al in potentie aanwezig was.
1.1.4. Uitgroei tot volwaardige levenslooppsychologie
- Tot midden 20ste E enkel aandacht voor kinderen & ontwikkelingspsychologen richtten zich alleen
op evolutie vh gedrag bij kinderen
- Iedereen dacht dat evolutie nadien stilvalt
- Puberteit betekende het definitieve afscheid vd kindertijd en het binnenstappen in het volwassen
leven
3
, Verruiming van het begrip ontwikkeling:
- Heden: ontwikkeling wordt gezien als een levenslang proces van verandering
o Elke levensfase opent nieuwe perspectieven
o Gedragingen en opvattingen veranderen per leeftijdsfase: sommige verdwijnen, andere
komen ervoor in de plaats
- Oorsprong vd verruiming
o Uitbreiding vh begrip gebeurde niet ineens
o 1ste aanzetten: vaak gegeven door mensen die niet direct met psychologie bezig waren
o Ontwikkelingspsychologen: bleven zich vooral richten op het observeren van kinderen
o Onderzoekers uit andere vakgebieden: begonnen zich, om verschillende redenen, te
interesseren voor de kenmerken van andere levensfasen
1. Sociologie: puberteit/adolecentie
Na WOII:
- Meer jongeren kregen de kans om langer naar school te gaan
- Dit gaf hen de gelegenheid zich tijdelijk los te maken vd volwassen wereld en hun eigen normen
en gedrag te ontwikkelen
Voor WOII:
- Slechts een kleine minderheid vd jongeren kreeg deze kans
- De meeste moesten vroeg werken en namen al snel volwassen rollen op
Verandering in gedrag:
- Wanneer jongeren zich anders gingen gedragen dan volwassenen, werden ze een interessant
onderzoeksobject
- Aangezien het vaak om groepsgedrag ging, waren sociologen de eersten die zich hiermee bezig
gingen houden
Helmut Schelsky (Duitse socioloog, 1957):
- Beschreef het ontstaan vd “naoorlogse sceptische generatie” van jongeren
Jeugdbewegingen vóór en na de oorlog:
- Vóór WO II
o Romantische “jeugdbeweging” ontstond, waarin jongeren zich afkeerden van de cultuur
van hun ouders en zochten naar alternatieve waarden dichter bij de natuur
- Jaren 1930
o Deze beweging werd door volwassenen overgenomen, die het gebruikten voor hun eigen
politieke of religieuze doelen (bv: Hitlerjugend, katholieke jeugdbeweging)
- Na WO II
o Jongeren keerden zich af vd opgelegde idealen van volwassenen en werden sceptischer
o Jeugdbewegingen verloren aan populariteit en werden meer kinderbewegingen
Kenmerken vd naoorlogse generatie (volgens Schelsky):
- Concretisme en privatisme: geen interesse in ver weg liggende idealen, maar meer focus op de
dagelijkse realiteit en persoonlijke belangen
4
HFDST 1: TERREINVERWERKING
Ontwikkelingspsychologie = studie vh gedrag tijdens de verschillende levensfasen
- Gedrag = overt (rechtstreeks) en covert (onrechtsreeks) gedrag
- Opdracht = registreren vd verschillende gedragsaspecten en integreren van al deze gegevens
Moeilijk om geïntegreerd beeld te ontwikkelen:
- Veel feiten en inzichten
- Verschillen in visie en uitgangspunten bij onderzoekers à zorgt voor <1 theorieën
- Complexiteit vh ontwikkelingsproces à combinatie van erfelijkheid en omgeving
1.1. EEN KORTE HISTORIEK
“Psychologie heef een ver verleden, maar een vrij korte geschiedenis” à ook voor levenslooppsychologie!
- Als wetenschap ontstond ontwikkelingspsy. pas in 2de helft van 19de E
- Voorwetenschappelijik denken ging vooraf
o Conclusie: wetenschap is nog jong – vroeger dachten we, nu weten we door onderzoek
1.1.1. De verre voorgeschiedenis
Voedingsbodem voor de wetenschap
Spontane vragen en de flarden inzichten die bij mensen opkomen tijdens hun alledaagse bezigheden
Op basis van ervaringen ontstaan denkbeelden over:
Hoe bepaalde gebeurtenissen Hoe het leven verloopt van aan de Vastgelegd in de taal in de vorm
Hoe de wereld in elkaar zit
komen en gaan geboorte tot de dood van mythen en zegswijzen
Voorwetenschappelijke of intuïtieve ontwikkelingspsychologie.
Filosofen
- Focusten zich op vragen i.v.m. ontwikkeling
- Proberen door te dringen tot de kern ve bepaalde fase
- Signaleren van enkele typische kenmerken
Voorbeeld: Cicero “discussie rond ouderdom”
Veel ouderdomsproblemen komen niet puur door leeftijd, maar door vermoeide levensstijl op latere
leeftijd. Vergelijk het met jongeren: zij kunnen roekelozer zijn dan ouderen, maar dat geldt niet voor
allemaal – alleen voor de meest onverstandigen. Zo is dementie ook niet iets wat elke oudere treft, maar
vooral mensen met een kwetsbare gezondheid.
1
,Andere filosofen waren geïnteresseerd in de theorie achter welke factoren ontwikkeling aanstuurden:
Nativisten
- Alles ligt vast bij de geboorte
- Mens ontwikkelde tot wat de natuur ons heeft meegegeven
Voorbeeld: Jean-Jacques Rousseau
Vond dat opvoeding maar een kleine rol moest spelen. Hij zag het kind niet als een passieve leerling, maar
als een nieuwsgierig en zelfstandig wezen dat zelf bepaalt welke invloeden het oppikt. Dit werkt het beste
als het kind niet door een strenge opvoeding in een stramien wordt gedwongen.
Empiristen
- Rol van ervaring en opvoeding
- Ieder kind dat geboren wordt kan in principe nog alle kanten uit
Voorbeeld: John Locke
Geloofde dat ontwikkeling vooral wordt bepaald door zintuiglijke ervaringen. Hij zag een pasgeboren kind
als een leeg blad (tabula rasa), waarop ervaringen later hun sporen achterlaten en zo de persoonlijkheid
vormen.
à Opvattingen misten kritische toets vh wetenschappelijk onderzoek
1.1.2. Start van de genetische psychologie
Babybiografieën
- Men ging kinderen vanaf 18de – 19de E beginnen observeren en niet alleen “nadenken”
- Wetenschappers gingen zichtbare vorderingen van eigen kinderen bijhouden
o Pril begin van op feiten gebaseerde studie vd menselijke ontwikkeling!
Voorbeeld: Johan Pestalozzi (1774), Zwitserse pedagoog, publiceerde een dagboek waarin hij de
observaties had opgetekend over de ontwikkeling van zijn 3-jarige zoon
Het nieuwe hieraan:
Niet alleen nadenken over hoe mensen zich ontwikkelen, maar echt beginnen te observeren
In het begin waren gegevens nog vrij onbetrouwbaar (subjectieve en onsystematische notities over 1 of
een paar kinderen), maar het nieuwe was dat men nu zichtbare werkelijkheid gebruikte om oordelen te
vormen, door gedrag systematischer te observeren.
Wetenschappelijke theorievorming (laatste kwart 19De E)
- Geïnspireerd door evolutietheorie van Darwin
- Men dacht gelijkenissen te zien tussen ontwikkeling ve individu en evolutie van verschillende
levensvormen
Recapitulatietheorie
= In de buik maken we de evolutie in het kort terug mee
à Ernst Haeckel
- Ontwerper van recapitulatietheorie
à Stanley Hall
- Ontwerper van ontwikkelingspsychologie
- Geloofde dat ontwikkeling voor de geboorte een herhaling was vd fylogenese (=evolutie ve soort)
- Voor de rest vd ontwikkeling – van kindertijd tot puberteit en volwassenheid – zag hij parallellen
met de stadia die de mensheid als geheel had doorgemaakt, van primitieve mensen tot de
moderne mens
2
, - Hij was ervan overtuigd dat we ons niet teveel zorgen hoefden te maken over opvoeding, omdat
een kind vanzelf zou opgroeien van een primitief wezen naar een beschaafd mens
- Hij schreef in 1904 dat we de wildheid van kinderen tot ca. 12 jaar maar beter konden toelaten
Genetische psychologie (t.e.m. 2de helft vd 20ste E)
- Theorievorming en begin van systematische observatie: nieuwe wetenschap geboren
- In het begin richtte het zich alleen op kinderen en zag men ontwikkeling als een proces dat
voornamelijk door erfelijkheid (genetica) werd bepaald, mede door invloed vd evolutietheorie
à M.a.w. nog lange weg af te leggen tot een meer genuanceerde visie te komen vd menselijke levensloop
1.1.3. Omvorming tot ontwikkelingspsychologie
Nieuwe onderzoekstechnieken
- Groepen van verschillende leeftijden konden vlotter en op objectieve manier onderzocht worden
Statistische methoden:
o Om verzamelde gegevens beter te kunnen ordenen
o Om op meer verantwoorde manier conclusies te kunnen trekken
Voorbeeld: Alfred Binet
Franse psycholoog, 1ste objectieve intelligentietest. Vanuit de observatie van zijn 2 dochters
construeerde hij in 1911 een instrument waarmee het nu mogelijk werd om de ontwikkeling van
de intelligentie op een meer systematische en objectieve manier te meten
Nieuwe impulsen voor theorievorming
Visie werd vanuit 2 invalshoeken in vraag gesteld:
1. Meer nadruk op opvoeding
o Psychologen met sterke pedagogische interesse legden meer nadruk op opvoeding
2. Invloed vd ervaringen
o Amerikaans behaviorisme: vanuit studie vh leerproces veel gewicht toekende aan de
invloed van ervaringen in het ontstaan van gedragsveranderingen
Nieuwe impulsen leidden tot term “genetische psychologie” – opgevat als studie vd erfelijkheid. Maar dit
was achterhaald, met zocht voor een meer neutreel klinkende benaming à ontwikkelingspsychologie
Hoewel sommigen al aangaven dat het woord ‘ontwikkeling’ ook kan bedoelen dat alles eigenlijk al van
tevoren bepaald is, en dat invloeden van buitenaf alleen maar helpen om, zoals bij een bloem die
opengaat, te laten zien wat er al in potentie aanwezig was.
1.1.4. Uitgroei tot volwaardige levenslooppsychologie
- Tot midden 20ste E enkel aandacht voor kinderen & ontwikkelingspsychologen richtten zich alleen
op evolutie vh gedrag bij kinderen
- Iedereen dacht dat evolutie nadien stilvalt
- Puberteit betekende het definitieve afscheid vd kindertijd en het binnenstappen in het volwassen
leven
3
, Verruiming van het begrip ontwikkeling:
- Heden: ontwikkeling wordt gezien als een levenslang proces van verandering
o Elke levensfase opent nieuwe perspectieven
o Gedragingen en opvattingen veranderen per leeftijdsfase: sommige verdwijnen, andere
komen ervoor in de plaats
- Oorsprong vd verruiming
o Uitbreiding vh begrip gebeurde niet ineens
o 1ste aanzetten: vaak gegeven door mensen die niet direct met psychologie bezig waren
o Ontwikkelingspsychologen: bleven zich vooral richten op het observeren van kinderen
o Onderzoekers uit andere vakgebieden: begonnen zich, om verschillende redenen, te
interesseren voor de kenmerken van andere levensfasen
1. Sociologie: puberteit/adolecentie
Na WOII:
- Meer jongeren kregen de kans om langer naar school te gaan
- Dit gaf hen de gelegenheid zich tijdelijk los te maken vd volwassen wereld en hun eigen normen
en gedrag te ontwikkelen
Voor WOII:
- Slechts een kleine minderheid vd jongeren kreeg deze kans
- De meeste moesten vroeg werken en namen al snel volwassen rollen op
Verandering in gedrag:
- Wanneer jongeren zich anders gingen gedragen dan volwassenen, werden ze een interessant
onderzoeksobject
- Aangezien het vaak om groepsgedrag ging, waren sociologen de eersten die zich hiermee bezig
gingen houden
Helmut Schelsky (Duitse socioloog, 1957):
- Beschreef het ontstaan vd “naoorlogse sceptische generatie” van jongeren
Jeugdbewegingen vóór en na de oorlog:
- Vóór WO II
o Romantische “jeugdbeweging” ontstond, waarin jongeren zich afkeerden van de cultuur
van hun ouders en zochten naar alternatieve waarden dichter bij de natuur
- Jaren 1930
o Deze beweging werd door volwassenen overgenomen, die het gebruikten voor hun eigen
politieke of religieuze doelen (bv: Hitlerjugend, katholieke jeugdbeweging)
- Na WO II
o Jongeren keerden zich af vd opgelegde idealen van volwassenen en werden sceptischer
o Jeugdbewegingen verloren aan populariteit en werden meer kinderbewegingen
Kenmerken vd naoorlogse generatie (volgens Schelsky):
- Concretisme en privatisme: geen interesse in ver weg liggende idealen, maar meer focus op de
dagelijkse realiteit en persoonlijke belangen
4
