2024-2025 Myrthe Rogmans
SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
STUDIEMATERIAAL
Slides kennen + lesnota’s
Wetgeving => print-outs zijn toegelaten van online databanken
Handboek socialezekerheidsrecht
Examen:
Mondeling examen met 20 minuten schriftelijke voorbereiding
Drie vragen, gericht op evaluatie kennis gedoceerde leerstof
Gebruik wetgeving toegestaan, mits onbeschreven (cf. supra)!
THEMA 1: SOCIALE ZEKERHEID EN SOCIALEZEKERHEIDSRECHT (P.5-80 EN 101-117)
Wat is sociale zekerheid?
o Focus op alledaagse menselijke noden
o Gebruikelijke betekenis
o Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
o Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis
Wat is socialezekerheidsrecht?
o Definitie
o Voorwerp en karakter
o Technieken: sociale verzekering en sociale bijstand
o Het recht op sociale zekerheid als Mensenrecht
o Verdeling van bevoegdheden
o Omkadering van de regelgeving
WAT IS SOCIALE ZEKERHEID?
- Focus op alledaagse menselijke noden
o Ziekte: nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken, inkomensverlies
SZ zorgt ervoor dat medische kosten gedekt worden en dat vervangingsinkomen
wordt gegeven
o Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust,
inkomensverlies
SZ zorgt ervoor dat je in de rustperiode een inkomen krijgt
o Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen
te werken of overlijden, inkomensverlies
Bv: fabriek van 8 verdiepen is ingestort door de trillingen van machines, veel
personen hebben medische problemen door ongeval op arbeidsplaats
Doen zich voor in de professionele context van verrichten van arbeid
o Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan
aangepaste hulp, bijkomende kosten
SZ zorgt ervoor dat inkomen dat je iet kan verdienen wordt gecompenceerd
o Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
, We leven in een systeem: kapitaal – arbeid – sociale verzekering – sociale bijstand –
armoede
Kapitaal: voorzien in eigen vermogen
Arbeid: arbeid verrichten om loon te kunnen krijgen
Vroeger zakte je hierna naar de armoede als je geen werkt hebt, nu hebben
we hier nog 2 lagen tussen als vangnet:
o Sociale verzekering: werkloosheid-arbeidsongeschiktheid, …
o Sociale bijstand: OCMW=> vangnet wanneer je niet in aanmerking
komt tot sociale verzekering
o Als laatste belanden we in armoede
o Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
SZ zorgt voor bijslagen om kosten te dekken
o Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen
Ouderen moeten niet meer werken, ze krijgen dan ter compensatie een
vervaningsinkomen via pensioenen.
Sociale zekerheid =
- (a) toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten
o Toestand waarin er geen zorgen zijn over wat u toekomt
o = sociale zekerheid in zijn situationele betekenis (1)
- (b) het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren
o Middel om deze toekomst te bereiken
o = Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis (2)
(1) SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN SITUATIONELE/TELEOLOGISCHE BETEKENIS
- Sociale zekerheid = uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek
o Sociale zekerheid is een toestand die je wil bereiken
- Link oudste gebruik term:
o Simon Bolivar (1819) (president Venuzuela) = het meest perfecte systeem van besturen is
gebaseerd op 3 peilers: datgene dat grootst mogelijke sociale zekerheid, geluk produceert
en grootst mogelijke stabiliteit heeft. => toestand die je wil bereieken
o Social Security Act VS (1935) = een wet in de VS die een basis voorzag in ouderdoms-
pensioen en beperkte werkloosheidsuitkering en daarna aangepast naar ook medical care
volgens hem een van de fundamentele vrijheden van een samenleving
o “Freedom from want” Roosevelt (1941) = 4 vrijheden: vrijheid van religie en
meningsuiting/spreken en bevrijden van angst en gebrek
- Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven
naar zekerheid voor onszelf en andere leden van de samenleving
o Ideaal is nooit bereikt, het is een streven naar een toekomst die we willen bereiken
- Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
o Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom)
We zijn kwetsbaar want anders zouden we geen sociale zekerheid nodig hebben =
intrinsiek => bv: kinderen hebben verzorging nodig
o Kwetsbaarheid wordt versterkt door maatschappelijke context
2
, Nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en (medische) zorg te
voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig inkomen te vergaren
We zitten in een systeem waarin je moet kunnen werken om een inkomen te
hebben. Alles wat je hiervan weerhoudt zijn beperkingen.
- Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie (manier van invullen SZ)
o Bv; je sociaal zeker/veilig voelen dan hangt dit af van je ingesteldheid. Het is iets subjectief.
o Maar hier hebben we het over meer objectieve vorm van sociaal veilig voelen
- Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
o Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische
productie en verdeling welvaart door onze economische productie worden mensen in
bepaalde arbeidsomstandigheden geplaatst
o Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen
Wortels sociale zekerheid ontstaan als idee om armoede uit te bannen bv.
christelijke liefdadigheidsorganisaties om armoede te beperken
o Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s”
structureert gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen => we
vinden het als samenleving belangrijk om deze te opvangen.
Sociale risico’s = zijn oorzaken van onzekerheid die een maatschappelijke
oorsprong hebben en waarvan we het als samenleving het belangrijk vinden om
deze collecte te ondervangen.
Figuur (examenvraag):
Laatste rij: ouderdom => inkomensgarantie voor ouderen wanneer je op een bepaalde leeftijd komt.
Overlijden van de kostwinner => partner lijdt inkomensverlies wanneer de kostwinner overlijdt dus krijgt een
overlevingspensioen.
3
, (2) SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN INSTRUMENTELE BETEKENIS
- Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van
bezorgdheid voor gebrek
o Vroeger: verschillende vormen van regelingen en instellingen hebben bijgedragen tot
voorkomen van dat gebrek. Nu wordt dit georganiseerd door de staat
- Historische diversiteit:
o Rol (solidaire) samenlevingsverbanden
Oudste vorm van sociale zekerheid in deze zin
Als je zorg nodig hebt zal familie de eerste zijn om dit te doen (stam, familie, gezin)
o Rol eigendom (hebben van onroerende goederen, spaargeld, beleggingen)
Beste garantie tegen armoede als oudere ligt in het hebben van eigen onroerende
goederen/eigendom.
o Rol liefdadigheid(sinstellingen): voorloper sociale bijstand
Voor 19e eeuw: katholieke orden die werken van barmhartigheid hebben voorzien.
o Rol emancipatiestrijd arbeidersbeweging: oorsprong sociale verzekeringen
Legde kiem voor sociale verzekeringen die we vandaag kennen
Evolutie van landbouweconomie naar industrieel kapitalisme in 19e eeuw:
ontregeling traditionele samenlevings- en solidariteitsverbanden
Armoede zo groot dat mensen wegtrekken van platteland naar stedelijke
centra, waar machines en fabriken begonnen ontstaan. (Industrieel
kapitalisme kwam tot ontwikkeling). Ze gingen werken als arbeiders voor
een dagloon
Arbeider (“proletariër”) is aangewezen op verkoop arbeidskracht om in
levensonderhoud te voorzien: genese arbeidsmarkt en sociale risico’s
Ontstaan van een klasse van ongeschoolde boeren die zich aanbieden als
arbeiders in de steden. Ze hebben niets anders dan te arbeid tegen loon.
Werkloosheid als sociaal risico ontstaat hier.
Ziekte en arbeidsongeschiktheid is hier ook een sociaal risico => als je ziek
bent als arbeider dan krijg je geen loon en dus geen eten.
Ontwikkeling van onderlinge verzekeringen
In deze context beginnen arbeiders technieken te bedenken om uit deze
miserie te geraken => solidariteitsbeurzen. Ze gaan met meerdere mensen
op het einde van de week geld in een potje leggen, als iemand dan ziek
wordt dan krijgt die iets uit dit spaarpotje om eten en dokterskosten te
kopen => ontwikkeling van onderlinge verzekeringen.
o Rol overheid:
In opvolging religieuze liefdadigheid: organisatie sociale bijstand
Vanaf de Franse revolutie neemt de overheid een rol op in de sociale
bijstand. Maar wat met de liefdadigheidsinstellingen? We gaan deze
nationaliseren: overheid trekt dit naar zich toe
Na initiële onderdrukking emancipatiestrijd arbeidersklasse (19e eeuw):
Beleid van “gesubsidieerde vrijheid” en wettelijke omkadering particuliere
initiatieven (rond jaren 1900)
4
SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
STUDIEMATERIAAL
Slides kennen + lesnota’s
Wetgeving => print-outs zijn toegelaten van online databanken
Handboek socialezekerheidsrecht
Examen:
Mondeling examen met 20 minuten schriftelijke voorbereiding
Drie vragen, gericht op evaluatie kennis gedoceerde leerstof
Gebruik wetgeving toegestaan, mits onbeschreven (cf. supra)!
THEMA 1: SOCIALE ZEKERHEID EN SOCIALEZEKERHEIDSRECHT (P.5-80 EN 101-117)
Wat is sociale zekerheid?
o Focus op alledaagse menselijke noden
o Gebruikelijke betekenis
o Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
o Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis
Wat is socialezekerheidsrecht?
o Definitie
o Voorwerp en karakter
o Technieken: sociale verzekering en sociale bijstand
o Het recht op sociale zekerheid als Mensenrecht
o Verdeling van bevoegdheden
o Omkadering van de regelgeving
WAT IS SOCIALE ZEKERHEID?
- Focus op alledaagse menselijke noden
o Ziekte: nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken, inkomensverlies
SZ zorgt ervoor dat medische kosten gedekt worden en dat vervangingsinkomen
wordt gegeven
o Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust,
inkomensverlies
SZ zorgt ervoor dat je in de rustperiode een inkomen krijgt
o Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen
te werken of overlijden, inkomensverlies
Bv: fabriek van 8 verdiepen is ingestort door de trillingen van machines, veel
personen hebben medische problemen door ongeval op arbeidsplaats
Doen zich voor in de professionele context van verrichten van arbeid
o Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan
aangepaste hulp, bijkomende kosten
SZ zorgt ervoor dat inkomen dat je iet kan verdienen wordt gecompenceerd
o Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
, We leven in een systeem: kapitaal – arbeid – sociale verzekering – sociale bijstand –
armoede
Kapitaal: voorzien in eigen vermogen
Arbeid: arbeid verrichten om loon te kunnen krijgen
Vroeger zakte je hierna naar de armoede als je geen werkt hebt, nu hebben
we hier nog 2 lagen tussen als vangnet:
o Sociale verzekering: werkloosheid-arbeidsongeschiktheid, …
o Sociale bijstand: OCMW=> vangnet wanneer je niet in aanmerking
komt tot sociale verzekering
o Als laatste belanden we in armoede
o Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
SZ zorgt voor bijslagen om kosten te dekken
o Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen
Ouderen moeten niet meer werken, ze krijgen dan ter compensatie een
vervaningsinkomen via pensioenen.
Sociale zekerheid =
- (a) toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten
o Toestand waarin er geen zorgen zijn over wat u toekomt
o = sociale zekerheid in zijn situationele betekenis (1)
- (b) het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren
o Middel om deze toekomst te bereiken
o = Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis (2)
(1) SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN SITUATIONELE/TELEOLOGISCHE BETEKENIS
- Sociale zekerheid = uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek
o Sociale zekerheid is een toestand die je wil bereiken
- Link oudste gebruik term:
o Simon Bolivar (1819) (president Venuzuela) = het meest perfecte systeem van besturen is
gebaseerd op 3 peilers: datgene dat grootst mogelijke sociale zekerheid, geluk produceert
en grootst mogelijke stabiliteit heeft. => toestand die je wil bereieken
o Social Security Act VS (1935) = een wet in de VS die een basis voorzag in ouderdoms-
pensioen en beperkte werkloosheidsuitkering en daarna aangepast naar ook medical care
volgens hem een van de fundamentele vrijheden van een samenleving
o “Freedom from want” Roosevelt (1941) = 4 vrijheden: vrijheid van religie en
meningsuiting/spreken en bevrijden van angst en gebrek
- Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven
naar zekerheid voor onszelf en andere leden van de samenleving
o Ideaal is nooit bereikt, het is een streven naar een toekomst die we willen bereiken
- Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
o Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom)
We zijn kwetsbaar want anders zouden we geen sociale zekerheid nodig hebben =
intrinsiek => bv: kinderen hebben verzorging nodig
o Kwetsbaarheid wordt versterkt door maatschappelijke context
2
, Nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en (medische) zorg te
voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig inkomen te vergaren
We zitten in een systeem waarin je moet kunnen werken om een inkomen te
hebben. Alles wat je hiervan weerhoudt zijn beperkingen.
- Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie (manier van invullen SZ)
o Bv; je sociaal zeker/veilig voelen dan hangt dit af van je ingesteldheid. Het is iets subjectief.
o Maar hier hebben we het over meer objectieve vorm van sociaal veilig voelen
- Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
o Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische
productie en verdeling welvaart door onze economische productie worden mensen in
bepaalde arbeidsomstandigheden geplaatst
o Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen
Wortels sociale zekerheid ontstaan als idee om armoede uit te bannen bv.
christelijke liefdadigheidsorganisaties om armoede te beperken
o Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s”
structureert gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen => we
vinden het als samenleving belangrijk om deze te opvangen.
Sociale risico’s = zijn oorzaken van onzekerheid die een maatschappelijke
oorsprong hebben en waarvan we het als samenleving het belangrijk vinden om
deze collecte te ondervangen.
Figuur (examenvraag):
Laatste rij: ouderdom => inkomensgarantie voor ouderen wanneer je op een bepaalde leeftijd komt.
Overlijden van de kostwinner => partner lijdt inkomensverlies wanneer de kostwinner overlijdt dus krijgt een
overlevingspensioen.
3
, (2) SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN INSTRUMENTELE BETEKENIS
- Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van
bezorgdheid voor gebrek
o Vroeger: verschillende vormen van regelingen en instellingen hebben bijgedragen tot
voorkomen van dat gebrek. Nu wordt dit georganiseerd door de staat
- Historische diversiteit:
o Rol (solidaire) samenlevingsverbanden
Oudste vorm van sociale zekerheid in deze zin
Als je zorg nodig hebt zal familie de eerste zijn om dit te doen (stam, familie, gezin)
o Rol eigendom (hebben van onroerende goederen, spaargeld, beleggingen)
Beste garantie tegen armoede als oudere ligt in het hebben van eigen onroerende
goederen/eigendom.
o Rol liefdadigheid(sinstellingen): voorloper sociale bijstand
Voor 19e eeuw: katholieke orden die werken van barmhartigheid hebben voorzien.
o Rol emancipatiestrijd arbeidersbeweging: oorsprong sociale verzekeringen
Legde kiem voor sociale verzekeringen die we vandaag kennen
Evolutie van landbouweconomie naar industrieel kapitalisme in 19e eeuw:
ontregeling traditionele samenlevings- en solidariteitsverbanden
Armoede zo groot dat mensen wegtrekken van platteland naar stedelijke
centra, waar machines en fabriken begonnen ontstaan. (Industrieel
kapitalisme kwam tot ontwikkeling). Ze gingen werken als arbeiders voor
een dagloon
Arbeider (“proletariër”) is aangewezen op verkoop arbeidskracht om in
levensonderhoud te voorzien: genese arbeidsmarkt en sociale risico’s
Ontstaan van een klasse van ongeschoolde boeren die zich aanbieden als
arbeiders in de steden. Ze hebben niets anders dan te arbeid tegen loon.
Werkloosheid als sociaal risico ontstaat hier.
Ziekte en arbeidsongeschiktheid is hier ook een sociaal risico => als je ziek
bent als arbeider dan krijg je geen loon en dus geen eten.
Ontwikkeling van onderlinge verzekeringen
In deze context beginnen arbeiders technieken te bedenken om uit deze
miserie te geraken => solidariteitsbeurzen. Ze gaan met meerdere mensen
op het einde van de week geld in een potje leggen, als iemand dan ziek
wordt dan krijgt die iets uit dit spaarpotje om eten en dokterskosten te
kopen => ontwikkeling van onderlinge verzekeringen.
o Rol overheid:
In opvolging religieuze liefdadigheid: organisatie sociale bijstand
Vanaf de Franse revolutie neemt de overheid een rol op in de sociale
bijstand. Maar wat met de liefdadigheidsinstellingen? We gaan deze
nationaliseren: overheid trekt dit naar zich toe
Na initiële onderdrukking emancipatiestrijd arbeidersklasse (19e eeuw):
Beleid van “gesubsidieerde vrijheid” en wettelijke omkadering particuliere
initiatieven (rond jaren 1900)
4
