Overzicht van de historische kritiek
Hoofdstuk IV niet
Slides + HANDBOEK!
Lesopnames beschikbaar
Examen 75% MC + 25% open vragen
Les 1: inleiding
Wat is historische kritiek?
- Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
o Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,...
o Evalueren: regels van de historische kritiek
o Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
- Essentiële vaardigheid
o Academisch: belangrijk voor wetenschappelijk werk (masterproef, paper,
essay,...)
o Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth, fake
news)
Wat is historische kritiek?
= set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te evalueren
Drie vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
1. Herstellingskritiek
- Van alles: tekst, audio, video
- Originele bron of kopie? Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan originele bron.
2. Oorsprongskritiek
- Heel vaak getuigenissen
waar, wanneer, door wie?
3. Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
- In welke mate ontleend uit andere bron?
+ vier vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
- Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaagdheid)
- Letterlijke betekenissen van woorden + secundaire betekenissen van woorden
(gelaagdheid)
5. Gezagskritiek
- Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van iemand anders?
Ooggetuige = zeer belangrijk/waardevol
6. Bevoegdheidskritiek
- Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof dat we er aan moeten
hechten
- Technische kennis en geschooldheid vd auter
7. Rechtzinnigheidskritiek
- (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
- Hoe oprecht is een auteur geweest bij het communiceren van informatie?
- Misinformatie / desinformatie
,Wat is historische kritiek?
Criminologisch onderzoek:
- Gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen van vroeger als basis voor een toekomstgericht beleid
o Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel diverse
aard =>
context en achtergrond
respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal; interpretaties van
waarnemingen)
documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
- Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording noodzakelijk
- Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
o Wie, wat, hoe, waarom?
o Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van bewuste of
onbewuste interpretaties (+ verwerking) info
o Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook meerdere van
hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
Navigeren in hedendaagse samenleving
Misinformatie desinformatie
Misinformatie = onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen (soms gemengd met
persoonlijke info)
Bv. ik heb gehoord dat het vaccin neveneffecten kan hebben, dus ik neem het vaccin niet
Desinformatie = bewust valse informatie verspreiden om je op het vekeerde been te zetten of
schade te veroorzaken
Informatiebron
- Specifieke kenmerken / verschillende aard
o Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet,...
o Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap) VS privaat (bv jaarverslag
onderneming)
o Uit eigen naam VS uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
- Ontstaanscontext en eigen kenmerken
- Formele regels
- Eigen taalgebruik
- Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
Bv. complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die vanuit een
publieke overheid worden verspreid
Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar NIET het verwerpen van alle
informatie
,Actuele relevantie
- Massamedia, informatieoorlogen
o Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
o Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde informatie
- Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft
blijven schendingen grondrechten, ...
- Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
Actuele relevantie – beeldmanipulatie
- Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
o Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
o Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
- Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
o Gebruik specifieke lens
o Positie van de fotograaf
o Moment van afdruk
- Literaire regels voor specifieke genres
o Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
allemaal op een andere manier geschreven (andere literaire regels)
- Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
Terminologie die je kiest zal een bepaald beeld scheppen bij mensen
Vaak negatief geconnoteerde woorden ipv neutrale woorden
- Belang terminologie
o COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
- Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
o Tweet (X)
- ‘Systematische twijfel’
Waarom begrip ‘historische’ kritiek
- Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit het
verleden objectief te bestuderen
o Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover we
geen getuigen meer kunnen ondervragen?
Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met welke
bedoeling werd het werk geschreven?
Is het een originele bron of een kopie?
o Eerste handboeken over historische kritiek
- Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
, o Geen directe observatie vs. directe observatie
o Geen productie van data vs. productie van data
o Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om nog
nieuwe vaststellingen te doen
⇒ Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek van
bronnen”
Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor. Bv: rapport uit land waar je niet zomaar zelf
kan gaan observeren / geen voeling mee hebt kloof tussen tekst en interpretatie van tekst
- Besef verleden ≠ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
o Verstoringen in observatie, reflectie over de observatie en weerslag achteraf
- Selectie werkelijkheid
o Constructie op basis van sporen (bronnenschaarste - digitalisering)
o Eigen taal, achtergrond, kennis, terminologie...
Bv. boek over criminaliteit negentiende-eeuws Antwerpen
- Zo ook voor sociale wetenschapper en studie hedendaagse fenomenen
o Niet één objectieve, waar te nemen en kenbaar te maken realiteit binnen sociaal
wetenschappelijk onderzoek
o Gevolgen kennisproductie
‘Verborgen groepen’
o Samengaan (en vergelijken) van verschillende bronnen (triangulatie) =
combineren, aftoetsen tegenover elkaar om tot een betere waarheidsbevinding
te komen
Hoewel geen exacte wetenschap toch tot betere waarheidsbevinding
komen
Bv bevraging van verschillende actoren
getuigenissen (zie Kinderen van het verzet; Kinderen van de
Holocaust)
opvattingen aanpak veiligheidskwestie Antwerpse haven
Kernprobleem: relatie feit-verhaal
Hoofdstuk IV niet
Slides + HANDBOEK!
Lesopnames beschikbaar
Examen 75% MC + 25% open vragen
Les 1: inleiding
Wat is historische kritiek?
- Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
o Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,...
o Evalueren: regels van de historische kritiek
o Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
- Essentiële vaardigheid
o Academisch: belangrijk voor wetenschappelijk werk (masterproef, paper,
essay,...)
o Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth, fake
news)
Wat is historische kritiek?
= set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te evalueren
Drie vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
1. Herstellingskritiek
- Van alles: tekst, audio, video
- Originele bron of kopie? Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan originele bron.
2. Oorsprongskritiek
- Heel vaak getuigenissen
waar, wanneer, door wie?
3. Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
- In welke mate ontleend uit andere bron?
+ vier vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
- Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaagdheid)
- Letterlijke betekenissen van woorden + secundaire betekenissen van woorden
(gelaagdheid)
5. Gezagskritiek
- Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van iemand anders?
Ooggetuige = zeer belangrijk/waardevol
6. Bevoegdheidskritiek
- Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof dat we er aan moeten
hechten
- Technische kennis en geschooldheid vd auter
7. Rechtzinnigheidskritiek
- (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
- Hoe oprecht is een auteur geweest bij het communiceren van informatie?
- Misinformatie / desinformatie
,Wat is historische kritiek?
Criminologisch onderzoek:
- Gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen van vroeger als basis voor een toekomstgericht beleid
o Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel diverse
aard =>
context en achtergrond
respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal; interpretaties van
waarnemingen)
documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
- Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording noodzakelijk
- Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
o Wie, wat, hoe, waarom?
o Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van bewuste of
onbewuste interpretaties (+ verwerking) info
o Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook meerdere van
hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
Navigeren in hedendaagse samenleving
Misinformatie desinformatie
Misinformatie = onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen (soms gemengd met
persoonlijke info)
Bv. ik heb gehoord dat het vaccin neveneffecten kan hebben, dus ik neem het vaccin niet
Desinformatie = bewust valse informatie verspreiden om je op het vekeerde been te zetten of
schade te veroorzaken
Informatiebron
- Specifieke kenmerken / verschillende aard
o Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet,...
o Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap) VS privaat (bv jaarverslag
onderneming)
o Uit eigen naam VS uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
- Ontstaanscontext en eigen kenmerken
- Formele regels
- Eigen taalgebruik
- Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
Bv. complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die vanuit een
publieke overheid worden verspreid
Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar NIET het verwerpen van alle
informatie
,Actuele relevantie
- Massamedia, informatieoorlogen
o Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
o Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde informatie
- Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft
blijven schendingen grondrechten, ...
- Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
Actuele relevantie – beeldmanipulatie
- Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
o Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
o Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
- Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
o Gebruik specifieke lens
o Positie van de fotograaf
o Moment van afdruk
- Literaire regels voor specifieke genres
o Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
allemaal op een andere manier geschreven (andere literaire regels)
- Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
Terminologie die je kiest zal een bepaald beeld scheppen bij mensen
Vaak negatief geconnoteerde woorden ipv neutrale woorden
- Belang terminologie
o COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
- Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
o Tweet (X)
- ‘Systematische twijfel’
Waarom begrip ‘historische’ kritiek
- Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit het
verleden objectief te bestuderen
o Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover we
geen getuigen meer kunnen ondervragen?
Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met welke
bedoeling werd het werk geschreven?
Is het een originele bron of een kopie?
o Eerste handboeken over historische kritiek
- Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
, o Geen directe observatie vs. directe observatie
o Geen productie van data vs. productie van data
o Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om nog
nieuwe vaststellingen te doen
⇒ Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek van
bronnen”
Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor. Bv: rapport uit land waar je niet zomaar zelf
kan gaan observeren / geen voeling mee hebt kloof tussen tekst en interpretatie van tekst
- Besef verleden ≠ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
o Verstoringen in observatie, reflectie over de observatie en weerslag achteraf
- Selectie werkelijkheid
o Constructie op basis van sporen (bronnenschaarste - digitalisering)
o Eigen taal, achtergrond, kennis, terminologie...
Bv. boek over criminaliteit negentiende-eeuws Antwerpen
- Zo ook voor sociale wetenschapper en studie hedendaagse fenomenen
o Niet één objectieve, waar te nemen en kenbaar te maken realiteit binnen sociaal
wetenschappelijk onderzoek
o Gevolgen kennisproductie
‘Verborgen groepen’
o Samengaan (en vergelijken) van verschillende bronnen (triangulatie) =
combineren, aftoetsen tegenover elkaar om tot een betere waarheidsbevinding
te komen
Hoewel geen exacte wetenschap toch tot betere waarheidsbevinding
komen
Bv bevraging van verschillende actoren
getuigenissen (zie Kinderen van het verzet; Kinderen van de
Holocaust)
opvattingen aanpak veiligheidskwestie Antwerpse haven
Kernprobleem: relatie feit-verhaal
