Klassieke mythologie lesnotities
Hoofdstuk 1: inleiding
Foto slide 1 = een sirene → wezen dat ontzettend mooi kan zingen, de boten zijn helemaal
betoverd door het gezang waardoor ze verdrinken
Odysseus en de Sirenen
➔ Polutropos → hij van de vele wendingen
➔ Kan de sirenes omzeilen, beveelt zijn zeelieden om hun oren vol wax te vullen, en hij
vroeg hen om hem aan de mast vast te hangen waardoor ze de gezangen konden negeren
en hij ze toch kon aanhoren
Mythes → moet men kritisch tegenover staan, niet blindelings volgens
Terug naar Odysseus en de sirenes
- Verhaal wordt geschreven in de epos
Odyssee → staat voor een epische reis
Geschreven door Homeros, schreef de Odyssee en de Ilias
Ilias → verhaal rond de strijd om de stad Ilion (beter gekend als Troje), over het laatste
jaar van die oorlog, focust op het moment dat leid tot de val van Troje, maar de val zelf
komt er niet in voor, iedereen wist dit natuurlijk omdat men het verhaal goed kende,
Agamemnon (legerleider) moest de strijd aangaan met Achilles die sterker is dus
forceert hem om krijgsgevangene terug te geven, pakt zijn timè → eerbewijs af, dus
neemt Achilles zijn eer af, belangrijkste vraag: Wat is iemand zijn waarde?
Achilles trekt zich terug en aanvaardt hun waardesysteem niet meer, zijn moeder was
een zeegodin en zei hem dat hij oftewel een kort leven in de strijd zal leven en voor
eeuwig roem zou hebben of een lang leven zonder strijd en erkenning
Apollo vecht dan tegen de Grieken aan de zijde van Troje
Aan de kant van de Trojanen vecht Hector die ook een good guy is, vecht mee puur voor
de eer
Patrokles vecht mee met de Grieken maar Apollo (God van het licht) houd hem tegen en
gunt Hector de overwinning
Achilles wilt dan wraak nemen voor de dood van Patrokles en kiest dus niet voor een
lang leven, hij doodt Hector die het harnas van Achilles aanheeft op dat moment die hij
van Patrokles heeft afgenomen dus Achilles dood eigenlijk zichzelf, hierna kan hij nog
steeds geen rust vinden dus blijft hij het lichaam van Hector verminken, de ouders van
Hector zien dit aan vanuit Troje, de vader Priamos gaat naar Achilles en kust zijn
handen en Achilles ziet zijn eigen vader erin, hij geeft het lijk terug aan de vader
Duidelijk geen zwart-witte verhalen, schetst de extremen van het leven, laat de lezer
oordelen
Odysseus liet een houten paard maken vol soldaten in Troje wat leid tot de val van Troje
In de Odyssee → het verhaal van Odysseus die terug naar huis probeert te keren, die
eigenlijk ook niet wou meedoen met de oorlog
, Ilias → eindigt met de destructie van een stad, Odyssee eindigt met het herstel van de
stad
Odysseus op zijn schip
• Wou de zangen van de sirenen beluisteren
• Ze verleiden hem door te zeggen dat ze zullen zingen wat er in Troje gebeurd is → dus
eigenlijk zijn eigen verhaal vertellen wat hij al kent, de nood om zijn eigen leven door
iemand anders verteld te krijgen
• Grootste belofte van de mythe = ons vertellen wie we zijn, een waarheid over ons
bevatten, zoektocht naar een verhaal dat ons definieert
• Mythe als groot verhaal wat ons een breed kader geeft over wat de wereld is, iets
fundamenteel
Heros → bij de Grieken helden, maar toch met een donkere kant
Waarom een cursus mythologie?
- Referentiekader binnen onze cultuur
- Mythologie → soort schatkamer van denkbeelden (weg van zwart-wit denken)
- Belang van verhalen en verbeelding
- Inzichten uit verschillende disciplines
De mythe als hoeksteen in ons cultureel referentiekader
➔ Voortdurend komt men mythologie tegen bv in alle musea
➔ Bv tentoonstelling van Rubens in de Bozar in 2015 → op de cover staat Pan (een
beestachtige) die zeer lustvol en opgewonden is en een mooie Syrinx tegenkomt,
wanneer hij haar bijna te pakken heeft veranderd ze met behulp van de Goden in riet, hij
is triest aangezien zijn liefde niet vervult is en snijdt dan een stuk riet af waarvan hij een
panfluit maakt, soort van allegorie van lelijkheid tot schoonheid
➔ Bv in de media → het gebruik van de term Achilleshiel, in sommige versies is hij
onkwetsbaar behalve aan zijn Achillespees, zijn goddelijke moeder had een sterveling
als zoon en wou hem onsterfelijk maken, in de rivier De Styx doopt ze haar zoon, al het
sterfelijke brand weg behalve op de plek waar ze hem vastnam bij zijn hielen
Term Achilleshiel → zwakke punt bij iets heel sterk, ook vaak is dit wat voor de
ondergang zorgt
➔ Bv toneelstuk → Medea’s kinderen, mythologische werken die nog steeds vragen naar
boven brengen, Medea is een prinses met krachten die voorkomt in de mythe van de
argonautentocht
Jason krijgt van zijn nonkel de opdracht op een ramsvel (het Gulden Vlies) te vinden,
maar wist dat de taak veel te groot was voor hem alleen dus neemt hij meerdere helden
mee op een grote boot genaamd de Argo, maar het blijkt toch nog steeds een te grote
taak en hij heeft hulp nodig dus helpt Medea hem, ze vroeg van hem om haar naar
Griekenland te brengen en met haar te trouwen, ze hebben twee kinderen samen, maar
wanneer hij de kans heeft om met een Griekse prinses te trouwen neemt hij die waarna
zij hun twee kinderen vermoord uit wraak, beide geen personages om sympathie mee te
hebben, maar toch complexe, paradoxale personages
, ➔ Bv artikel in De Standaard → epische verhalen zoals de Ilias die door rechts naar voor
worden gebracht bv door Elon Musk, mythes die een identiteit vormen, in onzekere tijden
teruggrijpen naar die grote epische verhalen, maar vaak op een simplistische manier
herleid naar een paar zinnen, herleid naar enkel de heldhaftige mannen, maar is dus niet
zo zwart-wit
➔ Bv in de kunst zelf bij Berlinde De Bruyckere → in het werk “Romeo my Deer” =
referentie naar Shakespeare maar in dit geval ook een hert, het gewei van het hert die
door het vlees heen groeit tijdens het paarseizoen (de pijn die ons doet denken aan het
verlangen), dit kan naast de mythe van Actaeon geplaatst worden → Diana als godin van
de wilde dieren en het bos, ze is ook voor eeuwig maagd, Actaeon ziet haar per ongeluk
al badend naakt wat een sterveling niet mag en dus veranderd ze hem in een hert waarna
hij door zijn honden opgegeten wordt → vaak als metafoor gezien voor het verlangen dat
kan verslinden
➔ Bv in de literatuur → Ithaka van Kavafis, zonder de naam van Odysseus te noemen
gaat het er toch over, verwacht van de lezer dat die het begrijpen, Ithaka → thuisland van
Odysseus
Mythologie als schatkamer van denkbeelden: de Odyssee
- Bv = Adam Nicolson zijn The Mighty Dead → hij zat op een boot in een storm toen hij
Odysseus herwaardeerde en dit boek schreef, mythes die een opening aanbieden voor
grote denkkaders
- Bv = in de 20ste eeuw → zijn veel mythes verdraaid geweest, bv door Albert Camus, Le
Mythe de Sisphe, 1942 tijdens existentialisme tijdens WOII waarin het leven doelloos en
zinloos leek
De Mythe van Sisyphus
De overgrootvader van Odysseus
Is heel listig en wou niet doodgaan, wanneer hij zijn einde een voelt komen en zegt tegen
zijn vrouw dat ze zijn dood moet vieren voor hij echt dood is, hij komt in de onderwereld
aan bij Hades en zegt hem dat het schandalig is dat zijn vrouw hem viert, hij vraagt Hades
nog een kans om naar boven te gaan om haar te straffen, maar wanneer hij boven
aankomt viert hij mee, Hades komt hem terughalen aangezien hij de wetten van de
onderwereld heeft getart, en wordt zwaar gestraft door voor eeuwig een zware rots
naar boven te rollen die telkens weer naar beneden rolt, een soort ironische straf →
hij wou voor eeuwig leven en nu doet hij ook voor eeuwig hetzelfde, net zoals eeuwig
leven ook vol herhalingen zou zitten, Grieks pessimisme in te lezen
Camus vraagt zich af of dit verhaal niet gebruikt kan worden om het menselijk bestaan te
ondervragen aangezien het leven vergeleken wordt met de zinloze taak die Sisyphus
moet uitvoeren, hij wilt zich voorstellen dat Sisyphus hier tevreden mee is, stelt zich de
ideale Sisyphus voor
Ander voorbeeld van herwerking van de mythe van Sisyphus: Francis Alijs, Sometimes
Doing Something Leads to Nothing, 1997 = een blok ijs dat hij door Mexico City rond
duwt, op het einde blijft er niks over, maar wordt wel vastgelegd op video, hierdoor zien
we heel de stad in zijn realiteit, dus hier is de mythe meer onherkenbaar gemaakt
, Ander voorbeeld: Claude Elwood Shannon – Ultimate Machine = een machine
gebouwd om zichzelf weer uit te zetten vanuit de vraag: Waarom maken wij computers?
Computers die ons nu overnemen qua werk
Het belang (en gevaar) van verhalen
- Cassirer → belangrijke denker over mythes, noemt de mens een ‘animal symbolicum’
- Het denken in symbolen wat ons apart zet van dieren
- Witzel → noemt de mens een ‘homo fabulans’ die kennis met elkaar delen door
verhalen
- Voorbeeld Sneeuwwitje → het verhaal van Sneeuwwitje die zegt “one day my prince
will come” wat een negatief effect gehad kan hebben → het idee dat een man al je
problemen zal oplossen, maar ook druk op mannen aangezien zij zogezegd alle
problemen moeten oplossen
Boek Witzel, The Origin of the World’s Mythologies, 2012
➔ Soort van stamboom van de Griekse mythologie, een moedige poging
Hoofdstuk 2: Theogonie
Deel 1: ‘naar hun beeld’
Het belang (en gevaar) van verhalen
➔ De mens als wezen dat niet zonder verhalen kan leven → animal symbolicum
➔ Niet enkel verhalen maar ook afbeeldingen, mythologie → samenhang van tekst en
beeld
➔ Witzel → zegt dat de mythes aantonen dat we allemaal dezelfde gemeenschappelijke
basis hebben → fundamenteel menselijk, niet perse altijd positieve eigenschappen, bv
de nood tot een heldhaftige leider, vandaag nog steeds aantrekkelijk, ons denken is er
nog steeds gevoelig aan
Wat is een mythe?
1) Poging tot een definitie
Woordenboek definitie
- Verhalende overlevering uit het verleden over universele thema’s, de grote vragen over
de wereld en het ontstaan
Citaat van Nooteboom → mythe die onmogelijke antwoorden geeft op
onbeantwoordbare vragen
- Tweede definitie = praatje zonder grond, een fabel
De twee spreken elkaar tegen
Binnen de vakliteratuur
- Burkert → een traditioneel verhaal met een verwijzing naar iets van collectief belang →
maar dit kan dus van alles zijn, schrijft niet over bovennatuurlijke krachten
- Dowden Livingstone → zegt dat we weten wat een mythe is wanneer we het
tegenkomen
Dus geen wetenschappelijke consensus
Hoofdstuk 1: inleiding
Foto slide 1 = een sirene → wezen dat ontzettend mooi kan zingen, de boten zijn helemaal
betoverd door het gezang waardoor ze verdrinken
Odysseus en de Sirenen
➔ Polutropos → hij van de vele wendingen
➔ Kan de sirenes omzeilen, beveelt zijn zeelieden om hun oren vol wax te vullen, en hij
vroeg hen om hem aan de mast vast te hangen waardoor ze de gezangen konden negeren
en hij ze toch kon aanhoren
Mythes → moet men kritisch tegenover staan, niet blindelings volgens
Terug naar Odysseus en de sirenes
- Verhaal wordt geschreven in de epos
Odyssee → staat voor een epische reis
Geschreven door Homeros, schreef de Odyssee en de Ilias
Ilias → verhaal rond de strijd om de stad Ilion (beter gekend als Troje), over het laatste
jaar van die oorlog, focust op het moment dat leid tot de val van Troje, maar de val zelf
komt er niet in voor, iedereen wist dit natuurlijk omdat men het verhaal goed kende,
Agamemnon (legerleider) moest de strijd aangaan met Achilles die sterker is dus
forceert hem om krijgsgevangene terug te geven, pakt zijn timè → eerbewijs af, dus
neemt Achilles zijn eer af, belangrijkste vraag: Wat is iemand zijn waarde?
Achilles trekt zich terug en aanvaardt hun waardesysteem niet meer, zijn moeder was
een zeegodin en zei hem dat hij oftewel een kort leven in de strijd zal leven en voor
eeuwig roem zou hebben of een lang leven zonder strijd en erkenning
Apollo vecht dan tegen de Grieken aan de zijde van Troje
Aan de kant van de Trojanen vecht Hector die ook een good guy is, vecht mee puur voor
de eer
Patrokles vecht mee met de Grieken maar Apollo (God van het licht) houd hem tegen en
gunt Hector de overwinning
Achilles wilt dan wraak nemen voor de dood van Patrokles en kiest dus niet voor een
lang leven, hij doodt Hector die het harnas van Achilles aanheeft op dat moment die hij
van Patrokles heeft afgenomen dus Achilles dood eigenlijk zichzelf, hierna kan hij nog
steeds geen rust vinden dus blijft hij het lichaam van Hector verminken, de ouders van
Hector zien dit aan vanuit Troje, de vader Priamos gaat naar Achilles en kust zijn
handen en Achilles ziet zijn eigen vader erin, hij geeft het lijk terug aan de vader
Duidelijk geen zwart-witte verhalen, schetst de extremen van het leven, laat de lezer
oordelen
Odysseus liet een houten paard maken vol soldaten in Troje wat leid tot de val van Troje
In de Odyssee → het verhaal van Odysseus die terug naar huis probeert te keren, die
eigenlijk ook niet wou meedoen met de oorlog
, Ilias → eindigt met de destructie van een stad, Odyssee eindigt met het herstel van de
stad
Odysseus op zijn schip
• Wou de zangen van de sirenen beluisteren
• Ze verleiden hem door te zeggen dat ze zullen zingen wat er in Troje gebeurd is → dus
eigenlijk zijn eigen verhaal vertellen wat hij al kent, de nood om zijn eigen leven door
iemand anders verteld te krijgen
• Grootste belofte van de mythe = ons vertellen wie we zijn, een waarheid over ons
bevatten, zoektocht naar een verhaal dat ons definieert
• Mythe als groot verhaal wat ons een breed kader geeft over wat de wereld is, iets
fundamenteel
Heros → bij de Grieken helden, maar toch met een donkere kant
Waarom een cursus mythologie?
- Referentiekader binnen onze cultuur
- Mythologie → soort schatkamer van denkbeelden (weg van zwart-wit denken)
- Belang van verhalen en verbeelding
- Inzichten uit verschillende disciplines
De mythe als hoeksteen in ons cultureel referentiekader
➔ Voortdurend komt men mythologie tegen bv in alle musea
➔ Bv tentoonstelling van Rubens in de Bozar in 2015 → op de cover staat Pan (een
beestachtige) die zeer lustvol en opgewonden is en een mooie Syrinx tegenkomt,
wanneer hij haar bijna te pakken heeft veranderd ze met behulp van de Goden in riet, hij
is triest aangezien zijn liefde niet vervult is en snijdt dan een stuk riet af waarvan hij een
panfluit maakt, soort van allegorie van lelijkheid tot schoonheid
➔ Bv in de media → het gebruik van de term Achilleshiel, in sommige versies is hij
onkwetsbaar behalve aan zijn Achillespees, zijn goddelijke moeder had een sterveling
als zoon en wou hem onsterfelijk maken, in de rivier De Styx doopt ze haar zoon, al het
sterfelijke brand weg behalve op de plek waar ze hem vastnam bij zijn hielen
Term Achilleshiel → zwakke punt bij iets heel sterk, ook vaak is dit wat voor de
ondergang zorgt
➔ Bv toneelstuk → Medea’s kinderen, mythologische werken die nog steeds vragen naar
boven brengen, Medea is een prinses met krachten die voorkomt in de mythe van de
argonautentocht
Jason krijgt van zijn nonkel de opdracht op een ramsvel (het Gulden Vlies) te vinden,
maar wist dat de taak veel te groot was voor hem alleen dus neemt hij meerdere helden
mee op een grote boot genaamd de Argo, maar het blijkt toch nog steeds een te grote
taak en hij heeft hulp nodig dus helpt Medea hem, ze vroeg van hem om haar naar
Griekenland te brengen en met haar te trouwen, ze hebben twee kinderen samen, maar
wanneer hij de kans heeft om met een Griekse prinses te trouwen neemt hij die waarna
zij hun twee kinderen vermoord uit wraak, beide geen personages om sympathie mee te
hebben, maar toch complexe, paradoxale personages
, ➔ Bv artikel in De Standaard → epische verhalen zoals de Ilias die door rechts naar voor
worden gebracht bv door Elon Musk, mythes die een identiteit vormen, in onzekere tijden
teruggrijpen naar die grote epische verhalen, maar vaak op een simplistische manier
herleid naar een paar zinnen, herleid naar enkel de heldhaftige mannen, maar is dus niet
zo zwart-wit
➔ Bv in de kunst zelf bij Berlinde De Bruyckere → in het werk “Romeo my Deer” =
referentie naar Shakespeare maar in dit geval ook een hert, het gewei van het hert die
door het vlees heen groeit tijdens het paarseizoen (de pijn die ons doet denken aan het
verlangen), dit kan naast de mythe van Actaeon geplaatst worden → Diana als godin van
de wilde dieren en het bos, ze is ook voor eeuwig maagd, Actaeon ziet haar per ongeluk
al badend naakt wat een sterveling niet mag en dus veranderd ze hem in een hert waarna
hij door zijn honden opgegeten wordt → vaak als metafoor gezien voor het verlangen dat
kan verslinden
➔ Bv in de literatuur → Ithaka van Kavafis, zonder de naam van Odysseus te noemen
gaat het er toch over, verwacht van de lezer dat die het begrijpen, Ithaka → thuisland van
Odysseus
Mythologie als schatkamer van denkbeelden: de Odyssee
- Bv = Adam Nicolson zijn The Mighty Dead → hij zat op een boot in een storm toen hij
Odysseus herwaardeerde en dit boek schreef, mythes die een opening aanbieden voor
grote denkkaders
- Bv = in de 20ste eeuw → zijn veel mythes verdraaid geweest, bv door Albert Camus, Le
Mythe de Sisphe, 1942 tijdens existentialisme tijdens WOII waarin het leven doelloos en
zinloos leek
De Mythe van Sisyphus
De overgrootvader van Odysseus
Is heel listig en wou niet doodgaan, wanneer hij zijn einde een voelt komen en zegt tegen
zijn vrouw dat ze zijn dood moet vieren voor hij echt dood is, hij komt in de onderwereld
aan bij Hades en zegt hem dat het schandalig is dat zijn vrouw hem viert, hij vraagt Hades
nog een kans om naar boven te gaan om haar te straffen, maar wanneer hij boven
aankomt viert hij mee, Hades komt hem terughalen aangezien hij de wetten van de
onderwereld heeft getart, en wordt zwaar gestraft door voor eeuwig een zware rots
naar boven te rollen die telkens weer naar beneden rolt, een soort ironische straf →
hij wou voor eeuwig leven en nu doet hij ook voor eeuwig hetzelfde, net zoals eeuwig
leven ook vol herhalingen zou zitten, Grieks pessimisme in te lezen
Camus vraagt zich af of dit verhaal niet gebruikt kan worden om het menselijk bestaan te
ondervragen aangezien het leven vergeleken wordt met de zinloze taak die Sisyphus
moet uitvoeren, hij wilt zich voorstellen dat Sisyphus hier tevreden mee is, stelt zich de
ideale Sisyphus voor
Ander voorbeeld van herwerking van de mythe van Sisyphus: Francis Alijs, Sometimes
Doing Something Leads to Nothing, 1997 = een blok ijs dat hij door Mexico City rond
duwt, op het einde blijft er niks over, maar wordt wel vastgelegd op video, hierdoor zien
we heel de stad in zijn realiteit, dus hier is de mythe meer onherkenbaar gemaakt
, Ander voorbeeld: Claude Elwood Shannon – Ultimate Machine = een machine
gebouwd om zichzelf weer uit te zetten vanuit de vraag: Waarom maken wij computers?
Computers die ons nu overnemen qua werk
Het belang (en gevaar) van verhalen
- Cassirer → belangrijke denker over mythes, noemt de mens een ‘animal symbolicum’
- Het denken in symbolen wat ons apart zet van dieren
- Witzel → noemt de mens een ‘homo fabulans’ die kennis met elkaar delen door
verhalen
- Voorbeeld Sneeuwwitje → het verhaal van Sneeuwwitje die zegt “one day my prince
will come” wat een negatief effect gehad kan hebben → het idee dat een man al je
problemen zal oplossen, maar ook druk op mannen aangezien zij zogezegd alle
problemen moeten oplossen
Boek Witzel, The Origin of the World’s Mythologies, 2012
➔ Soort van stamboom van de Griekse mythologie, een moedige poging
Hoofdstuk 2: Theogonie
Deel 1: ‘naar hun beeld’
Het belang (en gevaar) van verhalen
➔ De mens als wezen dat niet zonder verhalen kan leven → animal symbolicum
➔ Niet enkel verhalen maar ook afbeeldingen, mythologie → samenhang van tekst en
beeld
➔ Witzel → zegt dat de mythes aantonen dat we allemaal dezelfde gemeenschappelijke
basis hebben → fundamenteel menselijk, niet perse altijd positieve eigenschappen, bv
de nood tot een heldhaftige leider, vandaag nog steeds aantrekkelijk, ons denken is er
nog steeds gevoelig aan
Wat is een mythe?
1) Poging tot een definitie
Woordenboek definitie
- Verhalende overlevering uit het verleden over universele thema’s, de grote vragen over
de wereld en het ontstaan
Citaat van Nooteboom → mythe die onmogelijke antwoorden geeft op
onbeantwoordbare vragen
- Tweede definitie = praatje zonder grond, een fabel
De twee spreken elkaar tegen
Binnen de vakliteratuur
- Burkert → een traditioneel verhaal met een verwijzing naar iets van collectief belang →
maar dit kan dus van alles zijn, schrijft niet over bovennatuurlijke krachten
- Dowden Livingstone → zegt dat we weten wat een mythe is wanneer we het
tegenkomen
Dus geen wetenschappelijke consensus
