INLEIDING TOT DE KLINISCHE SEKSUOLOGIE
PRAKTISCHE INFORMATIE VAK
o Teksten dienen als achtergrondinformatie
o Mondeling examen
• 1 schriftelijke vraag over anatomie: mannelijke of vrouwelijke anatomie beschrijven
• 3 vragen (die je trekt) verdeeld over de 3 delen van de cursus
INHOUD VAN HET VAK
DEEL 1
o Definitie van seksualiteit en seksuologie
o Psychosomatische cirkel van seks
o Seksuele responscyclus
o Classificatie en behandeling van seksuele disfuncties
o Overgang van DSM-IV naar DSM-V
DEEL 2
o Een kritische analyse van de bestaande classificatie- en behandelpraktijk
o Medicalisering van de seksuele hulpverlening (aan mannen)
DEEL 3
o Chronische ziekte en seksualiteit: een conceptueel kader
o Chronische ziekte en seksualiteit: praktische benaderingen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 1
, HOOFDSTUK 1 INLEIDING
1. KLINISCHE VIGNETTEN
Een meisje van 17 consulteert voor ‘vaginisme’
o Wat is vaginisme?
• De vagina wordt omgeven door spieren, de bekkenbodemspieren à dienen voldoende
ontspannen te zijn om penetratie toe te laten
• Bij vaginisme is penetratie onmogelijk
o Hetzelfde probleem doet zich in verschillende leeftijdscategorieën voor à telkens anders gemotiveerd
• Groep 1: jonge meisjes die voor het eerst seks willen en merken da het pijnlijk is of niet lukt
• Groep 2: vrouwen die kinderen willen krijgen
• Groep 3: iets oudere vrouwen die al lang met het probleem lopen en bijvoorbeeld relationele
problemen ondervinden door vaginisme
Een koppel dat het fertiliteitscentrum consulteert: tijdens de anamnese blijkt dat het koppel nooit seks heeft
o Ethische vraag: moeten we deze mensen een fertiliteitsproces aanbieden als ze niet willen vrijen met
elkaar?
o Op verplichte momenten seks moeten hebben heeft een negatieve impact op de seksualiteitsbeleving
van beide partners, het plezierige aspect verdwijnt
o “Fertiliteitsbehandelingen laten een slagveld na op seksualiteit” à als je iemand begeleidt die ermee te
maken heeft gehad, bespreek het, raak het thema aan
Een vrouw weigert om seks te hebben met haar man na een CVA ondanks dat ze er wel nog zin in heeft, er zijn
daarbij ook spanningen tussen de vader en de kinderen
o Hersenbloeding à karakteriële veranderingen à ruzie met puberende kinderen thuis
o Vrouw herkende de man niet meer, ze zat ook tussen die ruzies waardoor ze haar man minder graag kon
zien, hierdoor zou ze geen seks meer met haar man
o Familiale problemen leiden vaak ook tot seksuele problemen
Een verpleegster komt een kamer binnen in een revalidatiecentrum bij een man met een ruggenmergletsel en
merkt dat hij aan het masturberen is
o Dit zijn vaak langdurige opnames, mensen worden uit hun context geplaatst, maar hebben wel nog altijd
dezelfde seksuele behoeftes
o Intimiteitskamer voorzien?
o Belangrijk om in te zien dat dit functies heeft:
• Nagaan of seksualiteit nog wel mogelijk is voor hem
• Nagaan of hij nog aantrekkelijk kan zijn voor iemand
Een vrouw van middelbare leeftijd met diabetes gebruikt ‘schimmelwerende crème’ als glijmiddel
o De vrouw was te beschaamd om glijmiddel te gaan halen bij de apotheker
o Taboe rond seksualiteit op oudere leeftijd
o De drempel is lager voor de jongere generatie: je kunt het gewoon in een drogisterij kopen of online
bestellen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 2
,Na een chirurgische behandeling voor prostaatkanker komt een koppel (72 en 75 jaar) langs om te spreken over
het wegvallen van seksualiteit door erectieverlies
o Ook voor de oudere generatie aandacht behouden voor seksualiteit en de verandering in seksualiteit
Een man met een depressie die met een antidepressivum (SSRI) wordt behandeld, klaagt over het feit dat het
zoveel moeite kost om klaar te komen
o Belangrijke nevenwerking van antidepressiva waar cliënten vaak niet van op de hoogte zijn
o Ook vaak een reden dat mensen stoppen met het nemen van het antidepressivum
2. DEFINITIE VAN SEKSUALITEIT
2.1 WAT IS SEKSUALITEIT?
Seksualiteit heeft verschillende dimensies:
1. Biologische dimensie
2. Psychologische dimensie
3. Gedragsdimensie
4. Culturele dimensie
à Cultuur bepaalt sterk hoe we kijken naar de andere drie aspecten: in onze cultuur geloven we sterk dat goede
seks, seks is die liefdevol is en binnen een relatie past
De klinische seksuologie houdt rekening met alle vier de elementen à klinisch seksuoloog staat vaak in contact
met een arts, gynaecoloog
2.2 ETHYMOLOGIE
o Latijn
• Sexus: afdeling, groep (sekse)
• Secare: snijden, scheiden, verdelen
o Engels: sex
• 1382: personen van een bepaald geslacht
• 1526: eigenschap man of vrouw te zijn
• 1929: geslachtsgemeenschap, ‘dirty word’
• 1950:
- Gender: mannen en vrouwen (heden: meer diversiteit)
- Sex: seksueel gedrag en aanrekening tot anderen (veel diversiteit)
o Nederlands
• Sekse = biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
• Seks = gedrag en emoties (opwinding) in kader van aantrekking tussen mensen en waarbij het
bereiken van seksuele doelen meespeelt
2.3 SEKS(E): DEFINITIE
o Seksualiteit, het seksuele
o Sekse of geslacht, met name biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
o Seksuele omgang, geslachtsleven
o Handelingen en gevoelens die te maken hebben met lichamelijke opwinding en vrijen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 3
, o Handelingen waarbij je geslachtsorgaan een rol speelt en waarvan je lichamelijk opgewonden raakt
2.4 SEKSUALITEIT
1. ETHYMOLOGIE
o Komt van het Frans: sexualité = wat gebonden is aan een bepaald geslacht
o Nederlands – seksualiteit
• 1849: geslachtelijkheid
• 1926: geslachtsleven
o Seksualiteit à bredere betekenis: alle verschijnselen met betrekking tot het seksuele leven
• Verwijzing naar emoties, gedragingen
• Ideeën, verlangens en neigingen
• Seksualiteit is een eufemisme voor seks
2. DEFINITIE
o De manier waarop je seks ervaart
o Iemands seksuele emoties, ideeën en gedrag
o Het bredere domein van emoties, verlangens, gedragingen, etc. die breder zijn dan de louter
paradigmatische seksuele handelingen en emoties
o Geslachtelijkheid, geslachtsleven, seks
o Iemands seksuele gedrag en neigingen
o Het totaal van verschijnselen dat betrekking heeft op het seksuele leven
o Uitingen op het gebied van het geslachtsleven of de geslachtsdrift
“Alle aspecten die verwijzen naar seksuele gevoelens, fantasieën of seksueel gedrag”
o Seksueel gedrag: enge definitie
• Masturbatie
• Geslachtsgemeenschap
• Kussen, zoenen, strelen
o Seksueel gedrag: brede definitie
• Flirten
• Romantisch diner
• Zich verleidelijk kleden
• Sexting
• Pornografie kijken, blootbladen lezen
Gedragingen die worden gedefinieerd als ‘seksueel’ variëren sterk:
o Tussen verschillende groepen: leeftijdsgroepen, heteroseksueel – homoseksueel, mensen met een fetisj
o Over de tijd
o Tussen verschillende culturen
‘Seksueel’ is afhankelijk van:
o Ideeën van ‘normaliteit’ over seks
o Mannelijke en vrouwelijke rolpatronen (dubbele seksuele standaard)
o Sociale context
o Cultuur
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 4
,Seks als ‘menselijk en natuurlijk’ gedrag:
o Kinsey (jaren ’30)
• Een legitiem studieobject, we kunnen het bestuderen
• Gedetailleerde beschrijving van menselijk seksueel gedrag
• ‘Normaal’ en ‘abnormaal’? à kunnen we niet bepalen o.b.v. biologische standaarden
o Masters en Johnson: onderzoeken de biologische/fysiologische basis van seksualiteit
SEKS GEDEFINIEERD DOOR... - STAKEHOLDERS
Stakeholder 1: seks gedefinieerd door psychiaters
o ‘Gezond’ versus ‘ongezond’
o Lang voorbeeld van de Kerk gevolgd (stakeholder 2): binnen een huwelijk en gericht op voortplanting
o Nood aan een nieuwe definitie à gezonde seksualiteit = de meeste middelen gebruikt voor seksuele
gratificatie tussen instemmende volwassenen, onafhankelijk van het geslacht van de partners
• Homoseksualiteit was tot 1987 een mentale stoornis
• Masturbatie en orale seks zijn fixaties: onvolwassen, immature uitingen van seks (Freud)
• Parafilieën worden nog steeds beschouwd als ‘mentale stoornissen’ in de DSM-V
- > 6 maand, lijden, beperkingen in sociaal of beroepsleven
- Binnen SM à regel: veilig en consensueel
• Trans personen hebben nog steeds een ‘mentale stoornis’ volgens de DSM-V = genderdysforie
Stakeholder 3: seks als gedefinieerd door de wet
o Wettelijk kader bepaalt eveneens wat normaal (lees: legaal) is op vlak van seksualiteit
o Aantal seksuele gedragingen zijn strafbaar
• Illegaal = niet-instemmend à consent noodzakelijk
• Hands-on, maar tegenwoordig ook hands-off gedragingen
• Parafilieën: voyeurisme, exhibitionisme, froteurisme, etc.
• Seks met jongeren jonger dan 16 jaar (ook met instemming) is strafbaar
• Verkrachting is altijd een verwerpelijke daad
- Verkrachting binnen het huwelijk is nog niet lang erkend (eind jaren ’90) à idee was: “eens
gehuwd = instemmen met alle volgende seksuele contacten met je echtgenoot”
- Verkrachting van mannen is nog later erkend
• (Seksuele) aanranding
Stakeholder 4: seks gedefinieerd door ‘het maatschappelijk gezondheidsdebat’
o Jaren ’80: AIDS-epidemie
o Hierdoor ontstond het idee dat seks ‘veilig’ hoort te zijn ter voorkoming van seksueel overdraagbare
aandoeningen en ongeplande zwangerschap
o Seks met een condoom
o Paradox: de ‘zwakkere’ partij wordt verantwoordelijk gesteld voor de eigen veiligheid
• Diegene met een SOA moet zijn verantwoordelijkheid nemen om anderen te beschermen
• Vrouwen moeten zich beschermen tegen verkrachting (bv. niet verleidelijk kleden)
• Maar: een slachtoffer is nooit verantwoordelijk voor wat er met haar/hem gebeurt!
Stakeholder 5: seks gedefinieerd door de moraal
o Religieuze betekenis
• Seks hoort thuis binnen het huwelijk
• Seks kan alleen in functie van voortplanting, niet voor het plezier
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 5
, • Verbod rond gebruik van anticonceptie
• Masturbatie, orale en anale seks en seks tijdens de menstruatie worden afgekeurd à kunnen
niet bijdragen aan voortplanting
• Celibaat wordt geprezen
• Door God gegeven en daardoor goed
o Spirituele betekenis
• Tantrische seks als een vorm van rituele purificatie en viering van de eenheid van het zijn
Stakeholder 6: seks gedefinieerd als een ‘romantische of erotische act’
o Erotiek
• Eros = god van lust, liefde, geslachtsgemeenschap en vruchtbaarheid
• Zichzelf verliezen in seks, gedreven door seksuele verlangens, vleselijke behoeften
• De sensuele door plezier gedreven narratieven over seks waarbij de nadruk ligt op de kracht van
het plezierige van erotiek
o Romantiek
• 18de eeuw: Hoofse liefde
• “Seks moet romantisch zijn” = culturele invloed
• Ridders, helden, prinsessen waarbij de man de actieve en de vrouw de passieve rol heeft in een
erg op gender gebaseerd machtsonevenwicht
o Te vinden in veel fictie en de innerlijke fantasiewereld van veel mensen à schept verwachtingen over hoe
seks zal of moet zijn
Stakeholder 7: seks gedefinieerd door de media
o Seks is overal in onze maatschappij
• Informatie, ideeën, beelden
• Film, TV, tijdschriften, boeken
• ‘Seks sells’ à een manier om dingen te verkopen, we zijn geïnteresseerd in seks
• Pornografie (sterk genormaliseerd tegenwoordig)
o De media verspreiden 1 bepaald eng beeld over seksualiteit: seks tussen twee jonge heteroseksuele
mensen met een gespierd respectievelijk mager, bruin en rimpelloos lichaam gericht op een gelijktijdig,
gezamenlijk beleefd orgasme
• Oud is ‘out’
• Zieke mensen of mensen met een beperking worden gezien als ‘aseksueel’
• Hulpverleners dienen wel oog te hebben voor deze mensen
Uiteindelijk komen we tot de volgende definitie: Seksualiteit is een multidimensioneel gegeven, dat te maken
heeft met psychische en belevingsaspecten, met fysiologische en biologische gegevens, met gedrag én met
cultuur
3. SEKSUALITEIT IS RELATIONEEL
o Seksueel gedrag à een relationele context
• Uitzondering: masturbatie ( ~ imaginair beeld waarbij je een verbinding aangaat met een ander)
o Relaties organiseren het leven, maar zijn erg divers:
• Duur van een relatie: van enkele minuten tot tientallen jaren
• Kan gebaseerd zijn op fysieke aantrekking, emotionele binding, verplichting, de wens om moeder
of vader te worden, gevoel te willen conformeren of rebelleren, economische overwegingen, etc.
• Kan geluk brengen voor beide of voor 1 partner, het kan ongeluk brengen of zelfs misbruikend zijn
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 6
, • Kan bestaan uit twee of meer mensen
• Kan gecentreerd zijn rond seks of aseksueel zijn
• Kan bevestigd, afgekeurd, verborgen of illegaal zijn binnen de maatschappelijke context
4. SEKSUALITEIT HEEFT TE MAKEN MET IDENTITEIT
o Seksuele identiteit = gevoel van wie/wat/hoe je bent, gevoel tot een bepaalde groep te behoren
o Genderidentiteit = gevoel ‘man’, ‘vrouw’ of geen van beide te zijn
• Voor de meeste mensen = anatomisch, biologisch geslacht
• Genderdysforie: transgenders, transseksuelen
o Je gaat tot een groep behoren, vanuit de maatschappij wordt niet elke groep even positief benaderd
o Seksuele identiteit – seksuele oriëntatie:
1) Heteroseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot iemand van het andere geslacht
2) Homoseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot iemand van hetzelfde geslacht
3) Biseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot mensen van beide geslachten
4) Aseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot niets of niemand
5) Parafilie: je seksueel aangetrokken voelen tot een niet-normatief object (bv. latex) of een niet-
normatieve activiteit (bv. pampers dragen en behandeld worden als baby)
6) BDSM, polyamorie, seksueel delinquenten, sekswerkers, religieuzen, etc.
o Seksuele gevoelens, gedragingen en ervaringen bepalen mee onze plaats in de maatschappij en dat
maakt ons sympathiek voor de groep tot wie we behoren en minder sympathiek voor de anderen
3. DIMENSIES VAN SEKSUALITEIT
K. Van Emde Boas: seks is een tafel met 4 poten à seksualiteit is gegrondvest op vier verschillende pijlers
1. Lust (= re-creatie): “omdat het prettig is”
2. Relatie: binnen een relationele context
3. Reproductie (= pro-creatie): in functie van voortplanting
4. Institutionalisering: gehuwd zijn
à Wanneer je 1 “poot” van de tafel wegneemt, kan de tafel niet blijven staan à dus: in seksualiteit zijn de vier
aspecten van belang en cruciaal, ze moeten in evenwicht zijn met elkaar
Dimensies:
1. Biologische dimensie
2. Psycho-sociale dimensie
3. Gedragsdimensie
4. Culturele dimensie
5. Klinische dimensie
3.1 BIOLOGISCHE DIMENSIE
o Beïnvloedt geslachtsverschillen
o De biologie controleert de seksuele ontwikkeling
o Bepaalt seksueel verlangen, seksueel functioneren en de seksuele satisfactie
o Seksuele stimuli zetten de fysiologische processen in gang
• Ook wel ‘cues’ of ‘turn-ons’ genoemd
• Erectie, lubricatie (= vochtig worden van de vagina), hartslag die stijgt, ademhaling die versnelt,
warmtegevoel
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 7
, 3.2 PSYCHO-SOCIALE DIMENSIE
o Psychologie
• Emoties, gedachten, persoonlijkheid
• Interactie tussen mensen
o Sociaal
• Seksualiteit wordt gereguleerd door de samenleving d.m.v. wetten, religie, familie, peer
groep
• Taboe die een zekere druk uitoefent om een bepaald seksueel gedrag te volgen
3.3 GEDRAGSDIMENSIE
o Wat mensen doen op vlak van seksualiteitsbeleving à seksueel gedrag
o Tendens om eigen seksueel gedrag te bestempelen als ‘normaal’ en ‘abnormaal’ gebaseerd op onze
eigen ervaringen – ‘wat we zelf doen (met instemming)’ vinden we normaal
3.4 CULTURELE DIMENSIE
o Culturele visies over seksualiteit is niet universeel geldig
o Vanuit cultureel waardensysteem van cliënt luisteren en bijdragen aan hulp
o ‘Moreel’ of ‘goed’ is gerelateerd aan plaats, tijd en zelfs aan sociale klasse
3.5 KLINISCHE DIMENSIE
o Als hulpverlener dien je deels af te stappen van je eigen waarden en kader, we hebben ideeën over wat
‘normaal’ is waar we in de hulpverlening van af moeten stappen
o Problemen met seksualiteit
• Seksuele disfuncties
• Parafilieën
• Genderdysforie
• Epidemiologie: hoe vaak komt iets voor?
• Oorzaken: voorbestemmende factoren, uitlokkende factoren en onderhoudende factoren
• Behandelingen: sekstherapie
4. BESLUIT DEFINITIE SEKSUALITEIT
o “Wat is seksualiteit?” = moeilijk antwoord, moeilijk te definiëren
o Seksualiteit = een complex gegevens waarvan we een soort constructie moeten maken om het beter te
kunnen begrijpen, een constructie die verwijst naar een zekere realiteit, maar onmogelijk de
ware/werkelijke realiteit beschrijft (Bancroft, 2009)
o Verschil in perspectief = onoverbrugbaar
• Inner-perspective = de ervaring en betekenis van de betrokkenen
• Outer-perspective = de betekenis die anderen of buitenstaanders eraan geven
o De spanning rond de definitie en betekenis van seks à spanning tussen:
• Essentialistische visie die verwijst naar een aangeboren, vooraf bepaalde biologische of
psychologische oorsprong en einddoel van seksualiteit
• Post-structurele, post-moderne, sociaal-constructivistische visie die stelt dat seksualiteit een
geconstrueerde realiteit is die steeds opnieuw moet worden uitgevonden en waarin er ruimte is
voor seksuele diversiteit die ruimer is dan hetero- of homoseksualiteit (O’Donnovan & Butler)
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 8
, 5. CROSS CULTUREEL PERSPECTIEF
o We dragen altijd (de last van) onze cultuur mee en meten alles daaraan af
o Vorm van ‘etnocentrisme’ = tendens om de eigen groep en cultuur als superieur te beschouwen en het
idee dat de eigen waarden en normen de standaard is op grond waarvan andere culturen kunnen/moeten
worden beoordeeld à alles wat afwijkt van onze eigen waarden, normen en gedragingen wordt gezien als
niet natuurlijk, abnormaal of afwijkend
o N seksuele waarden en gewoonten = N culturen
o Voor elke seksuele waarde en/of gewoonte is een bepaalde cultuur <-> andere culturen dragen een
tegengestelde waarde
o Enkele voorbeelden:
• Homoseksuele mannen: kunnen huwen versus doodstraf riskeren
• Leeftijd(sverschil): geen leeftijd versus ouderen ‘ongepast’
• Seks tijdens zwangerschap: seks heel gewoon tijdens zwangerschap versus iets dat uit den boze
is
o Seksualiteit is een sociaal en cultureel bepaald gegeven à iedere samenleving bepaalt hoe seksualiteit
zich mag ontwikkelen en mag worden uitgedrukt, een manier die is aangepast aan de sociale,
economische en politieke context waarin voor het voortbestaan van de soort moet worden gezorgd
“Seks is geen eenvoudige en universele biologische functie die, zonder oefening, door alle mensen op
ongeveer op dezelfde manier en met plezier ervaren dient te worden. Het gaat bij seks om
functionerende organen én om wat mensen met elkaar doen om bepaalde doelen te bereiken en hoe
deze manieren van vrijen en doelen vorm krijgen: dat wordt op een gegeven moment in de geschiedenis
binnen een bepaalde maatschappelijke en interpersoonlijke context bepaald. De opvattingen die binnen
een bepaalde cultuur bestaan, worden sterk beïnvloed door de overtuigingen over menselijke relaties en
godsdienst” (Sex is not a natural act, Tiefer, 1995)
6. SEKSUOLOGIE
Seksuologie is de wetenschappelijke studie van menselijke seksualiteit in al zijn variaties en expressievormen
6.1 PERSPECTIEVEN OP SEKSUALITEIT
o Biologische perspectieven
• Seksuele anatomie
• Seksuele fysiologie
• Menselijke voortplanting (geboortecontrole, abortus)
o Ontwikkelingsperspectief
• Seksualiteit van kinderen
• Seksualiteit van adolescenten
• Seksualiteit van volwassenen
• Seksualiteit van ouderen
• Genderidentiteit en genderrol
o Psycho-sociaal perspectief
• Seksuele identiteit
• Seksuele oriëntatie
• Seksueel gedrag
• Seksuele variaties
o Medisch of gezondheidsperspectief
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 9
, • SOA’s en genitale infecties
• HIV-infectie en AIDS
• Seksuele disfuncties en behandeling
• Medische aandoeningen en seksuele problemen
o Cultureel perspectief
• Seks en de wet
• Seks en ethiek
6.2 METHODOLOGIE
o Gevalsbeschrijvingen
o Face-to-face interviews
o Vragenlijstonderzoek (gebeurt het meest)
• In de populatie
• In centra voor sekstherapie
• In andere ziekenhuizen
o Observatie
• Zelf-observatie
• Observatie door anderen
o Laboratoriumonderzoek (technisch)
o Biochemisch en fundamenteel onderzoek
o Probleem: een deel van wat seksualiteit is ontsnapt altijd aan het oog van de onderzoeker
6.3 DE PSYCHOSOMATISCHE CIRKEL VAN SEKS – JOHN BANCROFT
o John Bancroft: psychiater, seksonderzoek
o Psychologische en somatische samenhang van seksualiteit in een model gieten
o Interessant klinisch perspectief: model geeft inzicht in waar seks kan mislopen
o Attitudes, verwachtingen en angsten die je hebt beïnvloeden hoe je met cognities omgaat
o Seksualiteit is een psychomatisch gegeven met 2 startpunten:
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 10
PRAKTISCHE INFORMATIE VAK
o Teksten dienen als achtergrondinformatie
o Mondeling examen
• 1 schriftelijke vraag over anatomie: mannelijke of vrouwelijke anatomie beschrijven
• 3 vragen (die je trekt) verdeeld over de 3 delen van de cursus
INHOUD VAN HET VAK
DEEL 1
o Definitie van seksualiteit en seksuologie
o Psychosomatische cirkel van seks
o Seksuele responscyclus
o Classificatie en behandeling van seksuele disfuncties
o Overgang van DSM-IV naar DSM-V
DEEL 2
o Een kritische analyse van de bestaande classificatie- en behandelpraktijk
o Medicalisering van de seksuele hulpverlening (aan mannen)
DEEL 3
o Chronische ziekte en seksualiteit: een conceptueel kader
o Chronische ziekte en seksualiteit: praktische benaderingen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 1
, HOOFDSTUK 1 INLEIDING
1. KLINISCHE VIGNETTEN
Een meisje van 17 consulteert voor ‘vaginisme’
o Wat is vaginisme?
• De vagina wordt omgeven door spieren, de bekkenbodemspieren à dienen voldoende
ontspannen te zijn om penetratie toe te laten
• Bij vaginisme is penetratie onmogelijk
o Hetzelfde probleem doet zich in verschillende leeftijdscategorieën voor à telkens anders gemotiveerd
• Groep 1: jonge meisjes die voor het eerst seks willen en merken da het pijnlijk is of niet lukt
• Groep 2: vrouwen die kinderen willen krijgen
• Groep 3: iets oudere vrouwen die al lang met het probleem lopen en bijvoorbeeld relationele
problemen ondervinden door vaginisme
Een koppel dat het fertiliteitscentrum consulteert: tijdens de anamnese blijkt dat het koppel nooit seks heeft
o Ethische vraag: moeten we deze mensen een fertiliteitsproces aanbieden als ze niet willen vrijen met
elkaar?
o Op verplichte momenten seks moeten hebben heeft een negatieve impact op de seksualiteitsbeleving
van beide partners, het plezierige aspect verdwijnt
o “Fertiliteitsbehandelingen laten een slagveld na op seksualiteit” à als je iemand begeleidt die ermee te
maken heeft gehad, bespreek het, raak het thema aan
Een vrouw weigert om seks te hebben met haar man na een CVA ondanks dat ze er wel nog zin in heeft, er zijn
daarbij ook spanningen tussen de vader en de kinderen
o Hersenbloeding à karakteriële veranderingen à ruzie met puberende kinderen thuis
o Vrouw herkende de man niet meer, ze zat ook tussen die ruzies waardoor ze haar man minder graag kon
zien, hierdoor zou ze geen seks meer met haar man
o Familiale problemen leiden vaak ook tot seksuele problemen
Een verpleegster komt een kamer binnen in een revalidatiecentrum bij een man met een ruggenmergletsel en
merkt dat hij aan het masturberen is
o Dit zijn vaak langdurige opnames, mensen worden uit hun context geplaatst, maar hebben wel nog altijd
dezelfde seksuele behoeftes
o Intimiteitskamer voorzien?
o Belangrijk om in te zien dat dit functies heeft:
• Nagaan of seksualiteit nog wel mogelijk is voor hem
• Nagaan of hij nog aantrekkelijk kan zijn voor iemand
Een vrouw van middelbare leeftijd met diabetes gebruikt ‘schimmelwerende crème’ als glijmiddel
o De vrouw was te beschaamd om glijmiddel te gaan halen bij de apotheker
o Taboe rond seksualiteit op oudere leeftijd
o De drempel is lager voor de jongere generatie: je kunt het gewoon in een drogisterij kopen of online
bestellen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 2
,Na een chirurgische behandeling voor prostaatkanker komt een koppel (72 en 75 jaar) langs om te spreken over
het wegvallen van seksualiteit door erectieverlies
o Ook voor de oudere generatie aandacht behouden voor seksualiteit en de verandering in seksualiteit
Een man met een depressie die met een antidepressivum (SSRI) wordt behandeld, klaagt over het feit dat het
zoveel moeite kost om klaar te komen
o Belangrijke nevenwerking van antidepressiva waar cliënten vaak niet van op de hoogte zijn
o Ook vaak een reden dat mensen stoppen met het nemen van het antidepressivum
2. DEFINITIE VAN SEKSUALITEIT
2.1 WAT IS SEKSUALITEIT?
Seksualiteit heeft verschillende dimensies:
1. Biologische dimensie
2. Psychologische dimensie
3. Gedragsdimensie
4. Culturele dimensie
à Cultuur bepaalt sterk hoe we kijken naar de andere drie aspecten: in onze cultuur geloven we sterk dat goede
seks, seks is die liefdevol is en binnen een relatie past
De klinische seksuologie houdt rekening met alle vier de elementen à klinisch seksuoloog staat vaak in contact
met een arts, gynaecoloog
2.2 ETHYMOLOGIE
o Latijn
• Sexus: afdeling, groep (sekse)
• Secare: snijden, scheiden, verdelen
o Engels: sex
• 1382: personen van een bepaald geslacht
• 1526: eigenschap man of vrouw te zijn
• 1929: geslachtsgemeenschap, ‘dirty word’
• 1950:
- Gender: mannen en vrouwen (heden: meer diversiteit)
- Sex: seksueel gedrag en aanrekening tot anderen (veel diversiteit)
o Nederlands
• Sekse = biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
• Seks = gedrag en emoties (opwinding) in kader van aantrekking tussen mensen en waarbij het
bereiken van seksuele doelen meespeelt
2.3 SEKS(E): DEFINITIE
o Seksualiteit, het seksuele
o Sekse of geslacht, met name biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
o Seksuele omgang, geslachtsleven
o Handelingen en gevoelens die te maken hebben met lichamelijke opwinding en vrijen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 3
, o Handelingen waarbij je geslachtsorgaan een rol speelt en waarvan je lichamelijk opgewonden raakt
2.4 SEKSUALITEIT
1. ETHYMOLOGIE
o Komt van het Frans: sexualité = wat gebonden is aan een bepaald geslacht
o Nederlands – seksualiteit
• 1849: geslachtelijkheid
• 1926: geslachtsleven
o Seksualiteit à bredere betekenis: alle verschijnselen met betrekking tot het seksuele leven
• Verwijzing naar emoties, gedragingen
• Ideeën, verlangens en neigingen
• Seksualiteit is een eufemisme voor seks
2. DEFINITIE
o De manier waarop je seks ervaart
o Iemands seksuele emoties, ideeën en gedrag
o Het bredere domein van emoties, verlangens, gedragingen, etc. die breder zijn dan de louter
paradigmatische seksuele handelingen en emoties
o Geslachtelijkheid, geslachtsleven, seks
o Iemands seksuele gedrag en neigingen
o Het totaal van verschijnselen dat betrekking heeft op het seksuele leven
o Uitingen op het gebied van het geslachtsleven of de geslachtsdrift
“Alle aspecten die verwijzen naar seksuele gevoelens, fantasieën of seksueel gedrag”
o Seksueel gedrag: enge definitie
• Masturbatie
• Geslachtsgemeenschap
• Kussen, zoenen, strelen
o Seksueel gedrag: brede definitie
• Flirten
• Romantisch diner
• Zich verleidelijk kleden
• Sexting
• Pornografie kijken, blootbladen lezen
Gedragingen die worden gedefinieerd als ‘seksueel’ variëren sterk:
o Tussen verschillende groepen: leeftijdsgroepen, heteroseksueel – homoseksueel, mensen met een fetisj
o Over de tijd
o Tussen verschillende culturen
‘Seksueel’ is afhankelijk van:
o Ideeën van ‘normaliteit’ over seks
o Mannelijke en vrouwelijke rolpatronen (dubbele seksuele standaard)
o Sociale context
o Cultuur
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 4
,Seks als ‘menselijk en natuurlijk’ gedrag:
o Kinsey (jaren ’30)
• Een legitiem studieobject, we kunnen het bestuderen
• Gedetailleerde beschrijving van menselijk seksueel gedrag
• ‘Normaal’ en ‘abnormaal’? à kunnen we niet bepalen o.b.v. biologische standaarden
o Masters en Johnson: onderzoeken de biologische/fysiologische basis van seksualiteit
SEKS GEDEFINIEERD DOOR... - STAKEHOLDERS
Stakeholder 1: seks gedefinieerd door psychiaters
o ‘Gezond’ versus ‘ongezond’
o Lang voorbeeld van de Kerk gevolgd (stakeholder 2): binnen een huwelijk en gericht op voortplanting
o Nood aan een nieuwe definitie à gezonde seksualiteit = de meeste middelen gebruikt voor seksuele
gratificatie tussen instemmende volwassenen, onafhankelijk van het geslacht van de partners
• Homoseksualiteit was tot 1987 een mentale stoornis
• Masturbatie en orale seks zijn fixaties: onvolwassen, immature uitingen van seks (Freud)
• Parafilieën worden nog steeds beschouwd als ‘mentale stoornissen’ in de DSM-V
- > 6 maand, lijden, beperkingen in sociaal of beroepsleven
- Binnen SM à regel: veilig en consensueel
• Trans personen hebben nog steeds een ‘mentale stoornis’ volgens de DSM-V = genderdysforie
Stakeholder 3: seks als gedefinieerd door de wet
o Wettelijk kader bepaalt eveneens wat normaal (lees: legaal) is op vlak van seksualiteit
o Aantal seksuele gedragingen zijn strafbaar
• Illegaal = niet-instemmend à consent noodzakelijk
• Hands-on, maar tegenwoordig ook hands-off gedragingen
• Parafilieën: voyeurisme, exhibitionisme, froteurisme, etc.
• Seks met jongeren jonger dan 16 jaar (ook met instemming) is strafbaar
• Verkrachting is altijd een verwerpelijke daad
- Verkrachting binnen het huwelijk is nog niet lang erkend (eind jaren ’90) à idee was: “eens
gehuwd = instemmen met alle volgende seksuele contacten met je echtgenoot”
- Verkrachting van mannen is nog later erkend
• (Seksuele) aanranding
Stakeholder 4: seks gedefinieerd door ‘het maatschappelijk gezondheidsdebat’
o Jaren ’80: AIDS-epidemie
o Hierdoor ontstond het idee dat seks ‘veilig’ hoort te zijn ter voorkoming van seksueel overdraagbare
aandoeningen en ongeplande zwangerschap
o Seks met een condoom
o Paradox: de ‘zwakkere’ partij wordt verantwoordelijk gesteld voor de eigen veiligheid
• Diegene met een SOA moet zijn verantwoordelijkheid nemen om anderen te beschermen
• Vrouwen moeten zich beschermen tegen verkrachting (bv. niet verleidelijk kleden)
• Maar: een slachtoffer is nooit verantwoordelijk voor wat er met haar/hem gebeurt!
Stakeholder 5: seks gedefinieerd door de moraal
o Religieuze betekenis
• Seks hoort thuis binnen het huwelijk
• Seks kan alleen in functie van voortplanting, niet voor het plezier
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 5
, • Verbod rond gebruik van anticonceptie
• Masturbatie, orale en anale seks en seks tijdens de menstruatie worden afgekeurd à kunnen
niet bijdragen aan voortplanting
• Celibaat wordt geprezen
• Door God gegeven en daardoor goed
o Spirituele betekenis
• Tantrische seks als een vorm van rituele purificatie en viering van de eenheid van het zijn
Stakeholder 6: seks gedefinieerd als een ‘romantische of erotische act’
o Erotiek
• Eros = god van lust, liefde, geslachtsgemeenschap en vruchtbaarheid
• Zichzelf verliezen in seks, gedreven door seksuele verlangens, vleselijke behoeften
• De sensuele door plezier gedreven narratieven over seks waarbij de nadruk ligt op de kracht van
het plezierige van erotiek
o Romantiek
• 18de eeuw: Hoofse liefde
• “Seks moet romantisch zijn” = culturele invloed
• Ridders, helden, prinsessen waarbij de man de actieve en de vrouw de passieve rol heeft in een
erg op gender gebaseerd machtsonevenwicht
o Te vinden in veel fictie en de innerlijke fantasiewereld van veel mensen à schept verwachtingen over hoe
seks zal of moet zijn
Stakeholder 7: seks gedefinieerd door de media
o Seks is overal in onze maatschappij
• Informatie, ideeën, beelden
• Film, TV, tijdschriften, boeken
• ‘Seks sells’ à een manier om dingen te verkopen, we zijn geïnteresseerd in seks
• Pornografie (sterk genormaliseerd tegenwoordig)
o De media verspreiden 1 bepaald eng beeld over seksualiteit: seks tussen twee jonge heteroseksuele
mensen met een gespierd respectievelijk mager, bruin en rimpelloos lichaam gericht op een gelijktijdig,
gezamenlijk beleefd orgasme
• Oud is ‘out’
• Zieke mensen of mensen met een beperking worden gezien als ‘aseksueel’
• Hulpverleners dienen wel oog te hebben voor deze mensen
Uiteindelijk komen we tot de volgende definitie: Seksualiteit is een multidimensioneel gegeven, dat te maken
heeft met psychische en belevingsaspecten, met fysiologische en biologische gegevens, met gedrag én met
cultuur
3. SEKSUALITEIT IS RELATIONEEL
o Seksueel gedrag à een relationele context
• Uitzondering: masturbatie ( ~ imaginair beeld waarbij je een verbinding aangaat met een ander)
o Relaties organiseren het leven, maar zijn erg divers:
• Duur van een relatie: van enkele minuten tot tientallen jaren
• Kan gebaseerd zijn op fysieke aantrekking, emotionele binding, verplichting, de wens om moeder
of vader te worden, gevoel te willen conformeren of rebelleren, economische overwegingen, etc.
• Kan geluk brengen voor beide of voor 1 partner, het kan ongeluk brengen of zelfs misbruikend zijn
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 6
, • Kan bestaan uit twee of meer mensen
• Kan gecentreerd zijn rond seks of aseksueel zijn
• Kan bevestigd, afgekeurd, verborgen of illegaal zijn binnen de maatschappelijke context
4. SEKSUALITEIT HEEFT TE MAKEN MET IDENTITEIT
o Seksuele identiteit = gevoel van wie/wat/hoe je bent, gevoel tot een bepaalde groep te behoren
o Genderidentiteit = gevoel ‘man’, ‘vrouw’ of geen van beide te zijn
• Voor de meeste mensen = anatomisch, biologisch geslacht
• Genderdysforie: transgenders, transseksuelen
o Je gaat tot een groep behoren, vanuit de maatschappij wordt niet elke groep even positief benaderd
o Seksuele identiteit – seksuele oriëntatie:
1) Heteroseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot iemand van het andere geslacht
2) Homoseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot iemand van hetzelfde geslacht
3) Biseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot mensen van beide geslachten
4) Aseksueel: je seksueel aangetrokken voelen tot niets of niemand
5) Parafilie: je seksueel aangetrokken voelen tot een niet-normatief object (bv. latex) of een niet-
normatieve activiteit (bv. pampers dragen en behandeld worden als baby)
6) BDSM, polyamorie, seksueel delinquenten, sekswerkers, religieuzen, etc.
o Seksuele gevoelens, gedragingen en ervaringen bepalen mee onze plaats in de maatschappij en dat
maakt ons sympathiek voor de groep tot wie we behoren en minder sympathiek voor de anderen
3. DIMENSIES VAN SEKSUALITEIT
K. Van Emde Boas: seks is een tafel met 4 poten à seksualiteit is gegrondvest op vier verschillende pijlers
1. Lust (= re-creatie): “omdat het prettig is”
2. Relatie: binnen een relationele context
3. Reproductie (= pro-creatie): in functie van voortplanting
4. Institutionalisering: gehuwd zijn
à Wanneer je 1 “poot” van de tafel wegneemt, kan de tafel niet blijven staan à dus: in seksualiteit zijn de vier
aspecten van belang en cruciaal, ze moeten in evenwicht zijn met elkaar
Dimensies:
1. Biologische dimensie
2. Psycho-sociale dimensie
3. Gedragsdimensie
4. Culturele dimensie
5. Klinische dimensie
3.1 BIOLOGISCHE DIMENSIE
o Beïnvloedt geslachtsverschillen
o De biologie controleert de seksuele ontwikkeling
o Bepaalt seksueel verlangen, seksueel functioneren en de seksuele satisfactie
o Seksuele stimuli zetten de fysiologische processen in gang
• Ook wel ‘cues’ of ‘turn-ons’ genoemd
• Erectie, lubricatie (= vochtig worden van de vagina), hartslag die stijgt, ademhaling die versnelt,
warmtegevoel
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 7
, 3.2 PSYCHO-SOCIALE DIMENSIE
o Psychologie
• Emoties, gedachten, persoonlijkheid
• Interactie tussen mensen
o Sociaal
• Seksualiteit wordt gereguleerd door de samenleving d.m.v. wetten, religie, familie, peer
groep
• Taboe die een zekere druk uitoefent om een bepaald seksueel gedrag te volgen
3.3 GEDRAGSDIMENSIE
o Wat mensen doen op vlak van seksualiteitsbeleving à seksueel gedrag
o Tendens om eigen seksueel gedrag te bestempelen als ‘normaal’ en ‘abnormaal’ gebaseerd op onze
eigen ervaringen – ‘wat we zelf doen (met instemming)’ vinden we normaal
3.4 CULTURELE DIMENSIE
o Culturele visies over seksualiteit is niet universeel geldig
o Vanuit cultureel waardensysteem van cliënt luisteren en bijdragen aan hulp
o ‘Moreel’ of ‘goed’ is gerelateerd aan plaats, tijd en zelfs aan sociale klasse
3.5 KLINISCHE DIMENSIE
o Als hulpverlener dien je deels af te stappen van je eigen waarden en kader, we hebben ideeën over wat
‘normaal’ is waar we in de hulpverlening van af moeten stappen
o Problemen met seksualiteit
• Seksuele disfuncties
• Parafilieën
• Genderdysforie
• Epidemiologie: hoe vaak komt iets voor?
• Oorzaken: voorbestemmende factoren, uitlokkende factoren en onderhoudende factoren
• Behandelingen: sekstherapie
4. BESLUIT DEFINITIE SEKSUALITEIT
o “Wat is seksualiteit?” = moeilijk antwoord, moeilijk te definiëren
o Seksualiteit = een complex gegevens waarvan we een soort constructie moeten maken om het beter te
kunnen begrijpen, een constructie die verwijst naar een zekere realiteit, maar onmogelijk de
ware/werkelijke realiteit beschrijft (Bancroft, 2009)
o Verschil in perspectief = onoverbrugbaar
• Inner-perspective = de ervaring en betekenis van de betrokkenen
• Outer-perspective = de betekenis die anderen of buitenstaanders eraan geven
o De spanning rond de definitie en betekenis van seks à spanning tussen:
• Essentialistische visie die verwijst naar een aangeboren, vooraf bepaalde biologische of
psychologische oorsprong en einddoel van seksualiteit
• Post-structurele, post-moderne, sociaal-constructivistische visie die stelt dat seksualiteit een
geconstrueerde realiteit is die steeds opnieuw moet worden uitgevonden en waarin er ruimte is
voor seksuele diversiteit die ruimer is dan hetero- of homoseksualiteit (O’Donnovan & Butler)
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 8
, 5. CROSS CULTUREEL PERSPECTIEF
o We dragen altijd (de last van) onze cultuur mee en meten alles daaraan af
o Vorm van ‘etnocentrisme’ = tendens om de eigen groep en cultuur als superieur te beschouwen en het
idee dat de eigen waarden en normen de standaard is op grond waarvan andere culturen kunnen/moeten
worden beoordeeld à alles wat afwijkt van onze eigen waarden, normen en gedragingen wordt gezien als
niet natuurlijk, abnormaal of afwijkend
o N seksuele waarden en gewoonten = N culturen
o Voor elke seksuele waarde en/of gewoonte is een bepaalde cultuur <-> andere culturen dragen een
tegengestelde waarde
o Enkele voorbeelden:
• Homoseksuele mannen: kunnen huwen versus doodstraf riskeren
• Leeftijd(sverschil): geen leeftijd versus ouderen ‘ongepast’
• Seks tijdens zwangerschap: seks heel gewoon tijdens zwangerschap versus iets dat uit den boze
is
o Seksualiteit is een sociaal en cultureel bepaald gegeven à iedere samenleving bepaalt hoe seksualiteit
zich mag ontwikkelen en mag worden uitgedrukt, een manier die is aangepast aan de sociale,
economische en politieke context waarin voor het voortbestaan van de soort moet worden gezorgd
“Seks is geen eenvoudige en universele biologische functie die, zonder oefening, door alle mensen op
ongeveer op dezelfde manier en met plezier ervaren dient te worden. Het gaat bij seks om
functionerende organen én om wat mensen met elkaar doen om bepaalde doelen te bereiken en hoe
deze manieren van vrijen en doelen vorm krijgen: dat wordt op een gegeven moment in de geschiedenis
binnen een bepaalde maatschappelijke en interpersoonlijke context bepaald. De opvattingen die binnen
een bepaalde cultuur bestaan, worden sterk beïnvloed door de overtuigingen over menselijke relaties en
godsdienst” (Sex is not a natural act, Tiefer, 1995)
6. SEKSUOLOGIE
Seksuologie is de wetenschappelijke studie van menselijke seksualiteit in al zijn variaties en expressievormen
6.1 PERSPECTIEVEN OP SEKSUALITEIT
o Biologische perspectieven
• Seksuele anatomie
• Seksuele fysiologie
• Menselijke voortplanting (geboortecontrole, abortus)
o Ontwikkelingsperspectief
• Seksualiteit van kinderen
• Seksualiteit van adolescenten
• Seksualiteit van volwassenen
• Seksualiteit van ouderen
• Genderidentiteit en genderrol
o Psycho-sociaal perspectief
• Seksuele identiteit
• Seksuele oriëntatie
• Seksueel gedrag
• Seksuele variaties
o Medisch of gezondheidsperspectief
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 9
, • SOA’s en genitale infecties
• HIV-infectie en AIDS
• Seksuele disfuncties en behandeling
• Medische aandoeningen en seksuele problemen
o Cultureel perspectief
• Seks en de wet
• Seks en ethiek
6.2 METHODOLOGIE
o Gevalsbeschrijvingen
o Face-to-face interviews
o Vragenlijstonderzoek (gebeurt het meest)
• In de populatie
• In centra voor sekstherapie
• In andere ziekenhuizen
o Observatie
• Zelf-observatie
• Observatie door anderen
o Laboratoriumonderzoek (technisch)
o Biochemisch en fundamenteel onderzoek
o Probleem: een deel van wat seksualiteit is ontsnapt altijd aan het oog van de onderzoeker
6.3 DE PSYCHOSOMATISCHE CIRKEL VAN SEKS – JOHN BANCROFT
o John Bancroft: psychiater, seksonderzoek
o Psychologische en somatische samenhang van seksualiteit in een model gieten
o Interessant klinisch perspectief: model geeft inzicht in waar seks kan mislopen
o Attitudes, verwachtingen en angsten die je hebt beïnvloeden hoe je met cognities omgaat
o Seksualiteit is een psychomatisch gegeven met 2 startpunten:
Samenvatting van Nina Hoevenaars (’24-’25) 10
