2024
2025
EMBRYOLOGIE &
TERATOLOGIE
Deel 4: eigenlijke
embryogenese
3E BACHELOR
1
,2
,Voorbeschouwing:
Terwijl in het caudale gedeelte van de kiem het mesoderm nog volop gevormd wordt
(gastrulatie), voltrekken zich in het craniale gedeelte reeds de volgende embryogene
processen (neurulatie,...). Hierbij vinden op verschillende niveaus gelijktijdig ingrijpende
veranderingen plaats die uiteindelijk zullen leiden tot het stadium van de primitieve
embryonale lichaamsvorm, waarbij de opbouw van het lichaam gelijkaardig is voor alle
vertebrate embryo's. Tijdens deze zeer belangrijke periode vinden onder meer de vorming
van de verschillende organen plaats (organogenese) en wordt het embryo afgelijnd van
de extra-embryonale structuren, die zullen uitgroeien tot de vruchtvliezen.
Door hun gelijktijdigheid is het moeilijk de verschillende processen didactisch, in
behapbare eenheden te presenteren. Men zou kunnen voorstellen om kiemblad per
kiemblad af te lopen:
• Ectoderm:
o Neurulatie ter hoogte van het ectoderm
o Ontstaan en ontwikkeling van neurale kamcellen als "vierde kiemblad"
o Ontwikkeling van de ectodermale placoden
• Mesoderm
o Opdeling en verdere differentiatie van het mesoderm
o Ontstaan van een primitieve circulatie
o Organisatie en opdeling van de lichaamsholtes
• Endoderm
o Opname van endoderm in het embryo en vorming van de primitieve darm
• Algemeen
o Aflijning van het embryo en uitwendige vormgeving
o Afsnoering van het embryo ten opzichte van de vruchtvliezen
o De primitieve gemeenschappelijke lichaamsvorm
Evenwel heeft elk proces een impact op de vorm van het embryo, en bepaalt de vorm
ook mee het ontwikkelingspatroon van de verdere structuren, in het bijzonder de darm,
het hart, en de lichaamsholten. Daarom zal in elk hoofdstuk reeds nagegaan worden wat
het effect van de besproken processen is op de vorm van het embryo en ontwikkeling
van de overige structuren, vooraleer de aangehaalde elementen in een eigen
hoofdstuk belicht worden.
Voorts kunnen een aantal processen niet geduid worden zonder kennis van de
overige. Neurale kamcellen, hand in hand met placoden, worden in hun ontwikkeling
zowel gestuurd als belemmerd door het mesoderm. Daarom wordt de ontwikkeling
van het mesoderm hieronder om didactische redenen onmiddellijk na de neurulatie
besproken, om dan op onze stappen terug te keren en neurale kammen en placoden
zowel in het verhaal van neurulatie als mesodermdifferentiatie in te passen. Ook bij
andere hoofdstukken zullen we telkens eerst wat op onze stappen moeten terugkeren om
het prille begin van elk systeem uit de doeken te doen. De verdere organogenese wordt
3
later in navolgende cursusdelen besproken.
, HOOFDSTUK 7: NEURULATIE
De neurulatie is de allereerste gebeurtenis in de organogenese en markeert de aanvang
van de eigenlijke embryonale periode. Ze beschrijft het proces van de aanleg van de
neuraalbuis als voorloper van het centrale zenuwstelsel uit het primaire ectoderm. Ze
kan opgedeeld worden in een primaire en secundaire neurulatie.
A. PRIMAIRE NEURULATIE
)
1) Notochord als primaire inducer
• Het embryo krijgt voor het eerst een gedifferentieerde structuur met de notochord,
die andere weefsels kan induceren.
• De notochord induceert neurulatie en speelt een belangrijke inductieve rol in
andere processen.
•
)
Daarom wordt de notochord vaak aangeduid als de primaire inducer, die de
volledige inductiecascade initieert.
4
2025
EMBRYOLOGIE &
TERATOLOGIE
Deel 4: eigenlijke
embryogenese
3E BACHELOR
1
,2
,Voorbeschouwing:
Terwijl in het caudale gedeelte van de kiem het mesoderm nog volop gevormd wordt
(gastrulatie), voltrekken zich in het craniale gedeelte reeds de volgende embryogene
processen (neurulatie,...). Hierbij vinden op verschillende niveaus gelijktijdig ingrijpende
veranderingen plaats die uiteindelijk zullen leiden tot het stadium van de primitieve
embryonale lichaamsvorm, waarbij de opbouw van het lichaam gelijkaardig is voor alle
vertebrate embryo's. Tijdens deze zeer belangrijke periode vinden onder meer de vorming
van de verschillende organen plaats (organogenese) en wordt het embryo afgelijnd van
de extra-embryonale structuren, die zullen uitgroeien tot de vruchtvliezen.
Door hun gelijktijdigheid is het moeilijk de verschillende processen didactisch, in
behapbare eenheden te presenteren. Men zou kunnen voorstellen om kiemblad per
kiemblad af te lopen:
• Ectoderm:
o Neurulatie ter hoogte van het ectoderm
o Ontstaan en ontwikkeling van neurale kamcellen als "vierde kiemblad"
o Ontwikkeling van de ectodermale placoden
• Mesoderm
o Opdeling en verdere differentiatie van het mesoderm
o Ontstaan van een primitieve circulatie
o Organisatie en opdeling van de lichaamsholtes
• Endoderm
o Opname van endoderm in het embryo en vorming van de primitieve darm
• Algemeen
o Aflijning van het embryo en uitwendige vormgeving
o Afsnoering van het embryo ten opzichte van de vruchtvliezen
o De primitieve gemeenschappelijke lichaamsvorm
Evenwel heeft elk proces een impact op de vorm van het embryo, en bepaalt de vorm
ook mee het ontwikkelingspatroon van de verdere structuren, in het bijzonder de darm,
het hart, en de lichaamsholten. Daarom zal in elk hoofdstuk reeds nagegaan worden wat
het effect van de besproken processen is op de vorm van het embryo en ontwikkeling
van de overige structuren, vooraleer de aangehaalde elementen in een eigen
hoofdstuk belicht worden.
Voorts kunnen een aantal processen niet geduid worden zonder kennis van de
overige. Neurale kamcellen, hand in hand met placoden, worden in hun ontwikkeling
zowel gestuurd als belemmerd door het mesoderm. Daarom wordt de ontwikkeling
van het mesoderm hieronder om didactische redenen onmiddellijk na de neurulatie
besproken, om dan op onze stappen terug te keren en neurale kammen en placoden
zowel in het verhaal van neurulatie als mesodermdifferentiatie in te passen. Ook bij
andere hoofdstukken zullen we telkens eerst wat op onze stappen moeten terugkeren om
het prille begin van elk systeem uit de doeken te doen. De verdere organogenese wordt
3
later in navolgende cursusdelen besproken.
, HOOFDSTUK 7: NEURULATIE
De neurulatie is de allereerste gebeurtenis in de organogenese en markeert de aanvang
van de eigenlijke embryonale periode. Ze beschrijft het proces van de aanleg van de
neuraalbuis als voorloper van het centrale zenuwstelsel uit het primaire ectoderm. Ze
kan opgedeeld worden in een primaire en secundaire neurulatie.
A. PRIMAIRE NEURULATIE
)
1) Notochord als primaire inducer
• Het embryo krijgt voor het eerst een gedifferentieerde structuur met de notochord,
die andere weefsels kan induceren.
• De notochord induceert neurulatie en speelt een belangrijke inductieve rol in
andere processen.
•
)
Daarom wordt de notochord vaak aangeduid als de primaire inducer, die de
volledige inductiecascade initieert.
4
