Filosofie Academiejaar 2022-2023
Filosofie
Hoofdstuk 1: De oorsprong van de filosofie
Filosofie begint met verwondering.
Twee filosofische vragen:
Is er leven na de dood?
Waarom noemt dit een tafel/stoel/…?
Filosofie komt van het Griekse: filein en Sophia.
Filein: ‘houden van’
Sophia: godin van de Wijsheid.
Filosofie kent twee visies:
Filosofie is zo oud als de mensheid.
Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode in een bepaalde regio.
1.1 Mythos
= Mythische kijk, verklaringen zoeken voor bovennatuurlijke activiteiten.
Vb; voorvaderen, Shiva – Shakti
1.2 Van Mythos naar Logos
Nieuwe manier van denken en verklaren. Natuur wordt uit de natuur verklaard. Er
heerst een groter belang van zintuiglijke observatie.
Vb; De Zondeval: door de appel te eten zijn we wijs geworden.
Hoe is deze sprong in het denken te begrijpen?
= De overgang ging samen met de verstedelijking en daardoor ontstond een botsing
van modellen.
Dichter Xenophanes reflecteert over de vraag hoe we zo verschillen in visie over de
goden.
“Als dieren handen bezaten zoals mensen, zouden de paarden de goden als
paarden afbeelden, de ossen als ossen. De Ethiopiërs maken hun goden zwart met
stompe neuzen; de Thraciërs zeggen dat de hunne blauwe ogen en rood haar
bezitten. In werkelijkheid hebben de mensen nooit iets over de goden geweten en
zullen dat ook nooit weten.” = De mensen maken zelf hun goden.
1.2.1 Logos in het Oosten
India: Boeddha en Mahavira.
China: Lao Tzu (Taoïsme), Yin-Yang, …
1.3 Filosofie tussen religie en wetenschap
Omschrijving van Italiaanse filosoof Crescenzo;
Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen
of fenomenen.
- Hun domein: de materiële (waarneembare) werkelijkheid.
1
,Filosofie Academiejaar 2022-2023
- De natuurfilosofie werd fysica. Later kwamen ook andere
natuurwetenschappen en de sociologie/psychologie.
- Ratio (verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming) staan centraal.
Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving.
- Hun domein: zingeving, waarden, bewustzijn, … .
- Voorbij zintuigen en verstand gaan.
1.4 Soorten filosofische vragen
De hoe-vragen zijn meer wetenschappelijk.
De wat-vragen zijn meer filosofisch.
Vragen van Kant;
Wat kan ik weten? (ons denken)
Wat moet ik doen? (ons handelen, ethiek en sociale filosofie)
Wat mag ik hopen? (onze verwachtingen)
Wat is de mens?
Indeling van Ferry;
Kennis: werkelijkheid
Ethiek: rechtvaardigheid
Wijsheid: heil of geluk
1.5 Het huis van de filosofie
1.5.1 Zijn, bewustzijn, mens
Ontologie; vragen over het zijnde, dat wat is.
- Kosmologie; werking van de kosmos, de natuur.
- Metafysica; aard van en orde achter de fenomenen.
- Wijsgerige antropologie; stelt zich vragen over de aard, status en
plaats van de mens.
1.5.2 De drie grote waarden
Het ware
- Epistemologie of kennisleer; houdt zich bezig met de vragen over
waarheid en kennis.
Vb; ‘Wat is kennis/waarheid?’ ‘Waarop is ware kennis gefundeerd?’
- Logica; houdt zich bezig met de vraag: ‘Wat is geldig redeneren?’. In
de 20e eeuw ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en
de bewustzijnsfilosofie als aparte takken van de kennisleer.
- Wetenschapsfilosofie; houdt zich bezig met de grondslagen van de
kennis van de afzonderlijke wetenschappen. Methoden,
grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan
kritisch onderzoek onderworpen.
- Taalfilosofie; behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en
de functie van de taal.
Het goede en het rechtvaardige
2
,Filosofie Academiejaar 2022-2023
- Ethiek; onderzoekt het goede. Ze vraagt wat goedheid en
rechtvaardigheid is, of en hoe het goede kan gefundeerd worden, of
normen en waarden een universele grond hebben, die dan wel relatief
zijn aan de mens en cultuur.
- Politieke en/of sociale filosofie; toegepast op de maatschappij vertaalt
de vraag naar het goede zich in de vraag: ‘Hoe dient een
rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?’
- Rechtsfilosofie; is een apart vakgebied: daarin wordt o.a. de vraag
gesteld naar de aard en oorsprong van recht en haar verhouding tot
ethiek.
Het schone
- Esthetica; houdt zich bezig met de vraag naar wat schoonheid en wat
kunst is.
- Cultuur- en kunstfilosofie; afgeleide deelgebieden van de esthetica.
1.6 De voor-socratische natuurfilosofen
Ontstond 6e-5e eeuw voor Christus.
Rond de Egeïsche zee, de Milete.
Er waren vragen naar de aard van de kosmos (kosmologie).
- Wat is het eerste beginsel? – Archè (beginsel)
- Welke kosmische krachten spelen in het proces van verandering? –
Kosmogonie
1.6.1 Thales van Milete
1e filosoof die, volgens Plato, onbeholpen en niet erg praktisch aangelegd
was.
Het archè of oerbeginsel van alles is water: reductionisme, het herleiden van
een complexe werkelijkheid tot één beginsel.
Ken jezelf als fundamentele filosofische taak.
Stelling van Thales: A/B = D/C
1.6.2 Anaximander van Milete
Leerling van Thales.
Het apeiron, het onbepaalde of onbeperkte, is het eerste beginsel waaruit
alles voortkomt.
3
, Filosofie Academiejaar 2022-2023
Eerste overgeleverde poging tot een kosmogonie: verklaring voor het ontstaan
van de wereld als een scheiding en inwerking van tegengestelde elementen
op elkaar.
Eén fragment bewaard gebleven:
“Waaruit de bestaande dingen hun geboorte hebben, daarin vinden ze ook hun
ondergang, zoals het hoort; ze geven elkaar immers recht (dikè) en boete voor het
onrecht (adikia), overeenkomstig de verordening van de tijd.”
1.6.3 Pythagoras en de Verborgen Orde
Philosophos: “Ik blijf zoeken en nadenken, tot ik de werkelijkheid begrijp.”
De werkelijkheid kan uitgedrukt worden in getallen en hun onderlinge
verhoudingen.
Harmonie der sferen, muziek.
Idee van reïncarnatie van de ziel.
Stelling van Pythagoras: a²+b²=c²
1.6.4 Parmenides: het eeuwige “zijn”
Centraal staat de vraag naar het zijn, ontologie.
Beroemdste uitspraak: “Alles (het zijn) is één en
onvergankelijk en aan zichzelf gelijk.”
- Al het tijdelijke verschijnt en verdwijnt in het eeuwige zijn.
- Denk aan de metafoor van een computerscherm.
1.6.5 Herakleitos: de voortdurende “wording” of verandering
Zijn bijnaam: de Duistere, omwille van zijn diepe uitspraken.
- Alles vloeit – pantha rei.
- Je kan nooit tweemaal in dezelfde rivier stappen.
- Oorlog is de vader van alles.
De Logos is het principe achter de steeds veranderende werkelijkheid.
“Rivier”, “vuur” en “oorlog” als metaforen voor verandering.
Een vergelijking met taoïsme ligt voor de hand. (Tao Tzu is de orde en de
tegenstelling yin-yang is de dynamiek)
1.6.6 Democritos
Alles bestaat uit niet-deelbare partikels: a-tomos.
- Atomen klitten samen en komen los.
- Verschillen in zwaartes, het zwaardere is de materie en het lichtere
zijn de gedachten.
Deze visie maakt hem tot de eerste filosofische materialist.
1.7 Het doel van filosofie in de opleiding?
Algemeen: de verruimende en transformatieve kracht van filosofie.
‘Reflectieve practitioners’: zelfreflectie bij het handelen/beslissen is een cruciale
competentie als je met mensen werkt.
4
Filosofie
Hoofdstuk 1: De oorsprong van de filosofie
Filosofie begint met verwondering.
Twee filosofische vragen:
Is er leven na de dood?
Waarom noemt dit een tafel/stoel/…?
Filosofie komt van het Griekse: filein en Sophia.
Filein: ‘houden van’
Sophia: godin van de Wijsheid.
Filosofie kent twee visies:
Filosofie is zo oud als de mensheid.
Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode in een bepaalde regio.
1.1 Mythos
= Mythische kijk, verklaringen zoeken voor bovennatuurlijke activiteiten.
Vb; voorvaderen, Shiva – Shakti
1.2 Van Mythos naar Logos
Nieuwe manier van denken en verklaren. Natuur wordt uit de natuur verklaard. Er
heerst een groter belang van zintuiglijke observatie.
Vb; De Zondeval: door de appel te eten zijn we wijs geworden.
Hoe is deze sprong in het denken te begrijpen?
= De overgang ging samen met de verstedelijking en daardoor ontstond een botsing
van modellen.
Dichter Xenophanes reflecteert over de vraag hoe we zo verschillen in visie over de
goden.
“Als dieren handen bezaten zoals mensen, zouden de paarden de goden als
paarden afbeelden, de ossen als ossen. De Ethiopiërs maken hun goden zwart met
stompe neuzen; de Thraciërs zeggen dat de hunne blauwe ogen en rood haar
bezitten. In werkelijkheid hebben de mensen nooit iets over de goden geweten en
zullen dat ook nooit weten.” = De mensen maken zelf hun goden.
1.2.1 Logos in het Oosten
India: Boeddha en Mahavira.
China: Lao Tzu (Taoïsme), Yin-Yang, …
1.3 Filosofie tussen religie en wetenschap
Omschrijving van Italiaanse filosoof Crescenzo;
Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen
of fenomenen.
- Hun domein: de materiële (waarneembare) werkelijkheid.
1
,Filosofie Academiejaar 2022-2023
- De natuurfilosofie werd fysica. Later kwamen ook andere
natuurwetenschappen en de sociologie/psychologie.
- Ratio (verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming) staan centraal.
Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving.
- Hun domein: zingeving, waarden, bewustzijn, … .
- Voorbij zintuigen en verstand gaan.
1.4 Soorten filosofische vragen
De hoe-vragen zijn meer wetenschappelijk.
De wat-vragen zijn meer filosofisch.
Vragen van Kant;
Wat kan ik weten? (ons denken)
Wat moet ik doen? (ons handelen, ethiek en sociale filosofie)
Wat mag ik hopen? (onze verwachtingen)
Wat is de mens?
Indeling van Ferry;
Kennis: werkelijkheid
Ethiek: rechtvaardigheid
Wijsheid: heil of geluk
1.5 Het huis van de filosofie
1.5.1 Zijn, bewustzijn, mens
Ontologie; vragen over het zijnde, dat wat is.
- Kosmologie; werking van de kosmos, de natuur.
- Metafysica; aard van en orde achter de fenomenen.
- Wijsgerige antropologie; stelt zich vragen over de aard, status en
plaats van de mens.
1.5.2 De drie grote waarden
Het ware
- Epistemologie of kennisleer; houdt zich bezig met de vragen over
waarheid en kennis.
Vb; ‘Wat is kennis/waarheid?’ ‘Waarop is ware kennis gefundeerd?’
- Logica; houdt zich bezig met de vraag: ‘Wat is geldig redeneren?’. In
de 20e eeuw ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en
de bewustzijnsfilosofie als aparte takken van de kennisleer.
- Wetenschapsfilosofie; houdt zich bezig met de grondslagen van de
kennis van de afzonderlijke wetenschappen. Methoden,
grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan
kritisch onderzoek onderworpen.
- Taalfilosofie; behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en
de functie van de taal.
Het goede en het rechtvaardige
2
,Filosofie Academiejaar 2022-2023
- Ethiek; onderzoekt het goede. Ze vraagt wat goedheid en
rechtvaardigheid is, of en hoe het goede kan gefundeerd worden, of
normen en waarden een universele grond hebben, die dan wel relatief
zijn aan de mens en cultuur.
- Politieke en/of sociale filosofie; toegepast op de maatschappij vertaalt
de vraag naar het goede zich in de vraag: ‘Hoe dient een
rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?’
- Rechtsfilosofie; is een apart vakgebied: daarin wordt o.a. de vraag
gesteld naar de aard en oorsprong van recht en haar verhouding tot
ethiek.
Het schone
- Esthetica; houdt zich bezig met de vraag naar wat schoonheid en wat
kunst is.
- Cultuur- en kunstfilosofie; afgeleide deelgebieden van de esthetica.
1.6 De voor-socratische natuurfilosofen
Ontstond 6e-5e eeuw voor Christus.
Rond de Egeïsche zee, de Milete.
Er waren vragen naar de aard van de kosmos (kosmologie).
- Wat is het eerste beginsel? – Archè (beginsel)
- Welke kosmische krachten spelen in het proces van verandering? –
Kosmogonie
1.6.1 Thales van Milete
1e filosoof die, volgens Plato, onbeholpen en niet erg praktisch aangelegd
was.
Het archè of oerbeginsel van alles is water: reductionisme, het herleiden van
een complexe werkelijkheid tot één beginsel.
Ken jezelf als fundamentele filosofische taak.
Stelling van Thales: A/B = D/C
1.6.2 Anaximander van Milete
Leerling van Thales.
Het apeiron, het onbepaalde of onbeperkte, is het eerste beginsel waaruit
alles voortkomt.
3
, Filosofie Academiejaar 2022-2023
Eerste overgeleverde poging tot een kosmogonie: verklaring voor het ontstaan
van de wereld als een scheiding en inwerking van tegengestelde elementen
op elkaar.
Eén fragment bewaard gebleven:
“Waaruit de bestaande dingen hun geboorte hebben, daarin vinden ze ook hun
ondergang, zoals het hoort; ze geven elkaar immers recht (dikè) en boete voor het
onrecht (adikia), overeenkomstig de verordening van de tijd.”
1.6.3 Pythagoras en de Verborgen Orde
Philosophos: “Ik blijf zoeken en nadenken, tot ik de werkelijkheid begrijp.”
De werkelijkheid kan uitgedrukt worden in getallen en hun onderlinge
verhoudingen.
Harmonie der sferen, muziek.
Idee van reïncarnatie van de ziel.
Stelling van Pythagoras: a²+b²=c²
1.6.4 Parmenides: het eeuwige “zijn”
Centraal staat de vraag naar het zijn, ontologie.
Beroemdste uitspraak: “Alles (het zijn) is één en
onvergankelijk en aan zichzelf gelijk.”
- Al het tijdelijke verschijnt en verdwijnt in het eeuwige zijn.
- Denk aan de metafoor van een computerscherm.
1.6.5 Herakleitos: de voortdurende “wording” of verandering
Zijn bijnaam: de Duistere, omwille van zijn diepe uitspraken.
- Alles vloeit – pantha rei.
- Je kan nooit tweemaal in dezelfde rivier stappen.
- Oorlog is de vader van alles.
De Logos is het principe achter de steeds veranderende werkelijkheid.
“Rivier”, “vuur” en “oorlog” als metaforen voor verandering.
Een vergelijking met taoïsme ligt voor de hand. (Tao Tzu is de orde en de
tegenstelling yin-yang is de dynamiek)
1.6.6 Democritos
Alles bestaat uit niet-deelbare partikels: a-tomos.
- Atomen klitten samen en komen los.
- Verschillen in zwaartes, het zwaardere is de materie en het lichtere
zijn de gedachten.
Deze visie maakt hem tot de eerste filosofische materialist.
1.7 Het doel van filosofie in de opleiding?
Algemeen: de verruimende en transformatieve kracht van filosofie.
‘Reflectieve practitioners’: zelfreflectie bij het handelen/beslissen is een cruciale
competentie als je met mensen werkt.
4
