Samenvatting voortplanting en verloskunde
Hoofdstuk 1: anatomie van de vrouwelijke geslachtsorganen
1. Geboortekanaal
Het geboortekanaal wordt gevormd door meerdere structuren.
– Craniaal: harde benige ring van os coxae, onvervormbaar maar grootste doorgang
– Caudaal: zitbeenboog, brede bekkenbanden, kruisbeen (os sacrum) en staartwervels. Onder
invloed van relaxine bij partus kan deze kleinere doorgang wel vervormen.
Afhankelijk van de vormen en breedste punten van de te geboren vrucht zal de vorm van het
geboortekanaal ook diersoortafhankelijk zijn.
2. Ovaria (eierstokken)
De ovaria zijn twee ovale orgaantjes die verantwoordelijk zijn voor de gametogenese (oögenese) en
het produceren van hormonen.
➔ Koe, kleine herkauwers, hond en kat: ovaalvormig, zacht, roze
➔ Varken: druiventrosvormig en paarse kleur door sterke doorbloeding
➔ Paard: ronde vorm en zeer hard
➔ Kip: slechts 1
3. Oviduct (eileider, salpynx, fallopian tube)
Deze buisvormige structuur verbindt de ovaria met de uterus. Het binnenste opperblak bestaat uit
trilharen die naar de baarmoeder toe bewegen en secretiecellen. Het bestaat uit vier onderdelen:
– Het infundibulum: trechtervormig deel dat het ovarium omsluit
– De ampulla: langste deel oviduct, hier gebeurt de bevruchting
– Isthmus: nauwste deel, net voor de uterus
– Het intramuraal deel: deel van oviduct dat effectief verbindt met de uterus en er zich deels in
bevindt.
4. Uterus (baarmoeder) en de tubae uterinae (baarmoederhoornen)
De uterus bij de dieren die wij bespreken (koe, paard, kleine herkauwers, hond en kat) betreft een
uterus bicornis. Bij de mens spreken we van een uterus simplex, bij een konijn van een uterus
duplex.
Bij een uterus bicornis is er een corpus met twee baarmoederhoornen aanwezig. Bij een uterus
simplex is er enkel een corpus aanwezig, bij een uterus duplex zijn er twee uteri met twee cervixen.
De uteruswand bestaat uit de volgende onderdelen: sereus membraan (peritoneum), myometrum
(met drie spierlagen) en het endometrium (secretie voor voeding vrucht).
➔ Konijn: heeft een uterus duplex, waarbij 1 vagina aangesloten is op 2 cervixen met elk een
corpus uteri. Om dit op het examen te onderscheiden moet je de binnenzijde zien.
➔ Herkauwers: zeer grote uterushoornen gekruld zoals een ramgewei, kleine corpus
➔ Merrie: twee hoornen T vormig/zoals een fietsstuur, groot ontwikkeld corpus
➔ Zeug: twee zeer lange zeer gekronkelde hoorns
➔ Hond en kat: twee zeer langwerpige hoorns met langwerpig uteruslichaam
, 5. Cervix (baarmoederhals)
Sterke spier met veel bindweefsel die de baarmoeder afsluit van de vagina. Secreteert veels lijm en
is met een prop afgesloten tijdens de dracht. Viscositeit en hoeveelheid slijm verandert doorheen de
cyclus.
De cervix opent de baarmoeder tijdens de partus en laat ook tijdens de bronst sperma door.
➔ Merrie: Longitudinale plooien die zacht zijn, makkelijk voor inseminatie. Een deel van de
cervix puilt uit in de vagina (proprio vaginalis, indien groot = vruchtbaar).
➔ Herkauwers: drie harde bindweefselringen, vermoeilijkt een inseminatie
➔ Kat en hond: effen oppervlak
➔ Zeug: zeer lang en spiraalvormig (hierin past kurkentrekvormige penis van beer)
6. Vagina (schede), vulva (schaamspleet) en peritoneum
Bestaat uit twee delen:
– Vestibulum of voorhof: van vulva tot hymen, omvat ook urethraopening
– Fornyx, gewelf of eigenlijke vagina: van hymen tot aan de cervix, grootste deel
Het hymen is bij de mens sterk ontwikkeld maar bij dieren eigenlijk amper, het is de scheiding
tussen vistibulum en fornix.
De vulva bestaat uit twee labiae. Het perineum is de streek tussen de aars en de vulva. Deze kan
scheuren bij partus (ontstaan soort cloaca) waardoor hier vaak opvoorhand een knip in gegeven
wordt.
Hoofdstuk 2: anatomie van de mannelijke voortplantingsorganen
1. Testes (testikels, teelballen)
De testes bevinden zich verticaal uit het lichaam in het scrotum
(hengst horizontaal). Enkel bij het konijn bevinden ze zich niet
uitwendig.
Ze bestaan uit een sterk bindweefsel, de tunica albuginea met
daarrond de tunica vaginalis (deel van peritoneum).
Het testesweefsel wordt opgedeeld door verschillende septa.
Tussen de septa ligt het parenchym = zaadvormend weefsel. Dit
bestaat grotendeels uit tubuli seminferi:
– Tubuli contorti bestaande uit spermatogoniën
(stamcellen) en Sertoli cellen die ondersteunen en
oestrogeen aanmaken.
– Tubuli recti verbinden de tubuli contorti met de rete testis
– Interstitieel zijn er zijn er Leydigcellen die testosteron
aanmaken
De rete testes wordt verbonden met de epididymis via de ductuli efferentes.
Voor de pubertijd is er in de testes enkel bindweefsel aanwezig. In de pubertijd start de groei van de
zaadbuisjes:
➔ Meeste diersoorten tussen 4 en 9 maand
, 2. Epididymis (bijbal)
De epididymis dient voor opslag en verdere rijping van de zaadcellen. Hij is gelegen achter de
testes, bij de hengst erboven. We onderscheiden drie onderdelen: caput, corpus en de cauda (tjoep).
3. Scrotum (balzak)
Dunne klierrijke huid die weinig behaard is (bij ram wel, moet geschoren worden in dekseizoen).
Spieren helpen bij thermoregulatie: de tunica dartos en de m. cremaster.
Boven de epididymis is de plexus pampinifortis verantwoordelijk voorde bloedtoevoer en
bloedafvoer naar de testes. Een belangrijk aspect is dat de vene de arterië afkoelen, zeer belangrijke
voor goed verloop van spermatogenese.
Bij elke diersoort moeten de testes ingedaald zijn in het scrotum tegen de leeftijd van 6 maand.
Indien dit niet het geval is, is het dier een (uni- of bilaterale) cryptorche. Het dier is onvruchtbaar
door ontbrekende thermoregulatie maar het libido blijft. Oplossing is castratie door een hoog risico
op tumorontwikkeling.
4. Ductus deferens (zaadleider) en ampullae
Dient als afvoergang van de testis en epididymis.
De ductus deferens vormt samen met de
bloedvaten (plexus pampiniformis), lymfevaten,
zenuwbanen en m. cremaster de zaadstreng of
funiculus.
De ampullae zijn de verwijde zone's op het einde
van de ductus deferens, net voor de fusie met de
urethra. Ze dienen als extra opslag plaats voor
zaadcellen.
Ze zijn niet aanwezig bij de beer en kater. Of deze
aanwezig zijn bij de reu wordt nog in vraag
gesteld.
5. Assecoire geslachtsklieren
• Vesiculae seminales (zaadblaasjes): bevinden zich ter hoogte van de blaashals, waar de
zaadleider en urineleider samenkomen. Ze produceren een secreet dat de motilliteit van
zaadcellen bevordert.
➔ NIET aanwezig bij hond en kat
➔ Zeer uitgesproken bij stier en beer
• Prostaat (voorstanderklier): ligt vlak achter de uitmonding van de vesiculae seminales en ligt
rond de zone waar de urethra en ductus deferens samenkomen. Het is een klier met een zeer
grote vochtproductie (buffert pH urine, groot deel voorvocht zodat spermacellen niet
sterven).
➔ Aanwezig bij elke diersoort, zeer uitgesproken bij reu en stier
➔ Kan uitzetten waarbij urineren bemoeilijkt wordt
• Cowperklieren (glandulae bulbo-urethralis): liggen na de prostaat.
➔ Afwezig bij reu, zeer uitgesproken bij beer (langwerpige lichamen)
, 6. Penis (copulatie-orgaan)
Bij de penis onderscheiden we twee types:
• Fibro-elastische type: bij dit type penis zal de penis bij erectie toenemen in lengte, niet in
diameter. In het verloop van de penis zit een S-bocht, deze wordt in sexuele rust in stand
gehouden door de m. retractor penis.
➔ Kleine herkauwers: de urehtrabuis steekt deels uit aan de top van de penis
➔ Stier: krom uiteinde
➔ Beer: kurkentrekkervorm op einde
• Musculo-vasculair type: bij dit type penis zal bij seksuele opwinding de diameter sterk
toenemen en ook de glans van de penis zwellen.
➔ Hengst: trompetvorm van de glans van de penis
➔ Kater: kort met spikes voor ovulatie bij kat uit te lokken + aanwezigheid zeer klein bot
➔ Reu: zeer groot penisbot (os baculum) aanwezig aangezien de zwelling pas bij de
dekking zeer sterk wordt.
De penis heeft twee cilindrische holten die kunnen opgevuld worden met bloed bij seksuele
opwinding (door impulsen en hormonen). Daarna zal de musculus bulbospongiosus de penis tegen
het zitbeen trekken waardooor de venen worden afgesnoerd en de bloeddruk nog meer zal stijgen.
Dit proces is het belangrijkst en meest uitgesproken bij het musculo-vasculair type.
De voorhuid of preputium zijn ruime plooien die zorgen dat bij een erectie de penus kan uittreden.
Vaak bevindt zich in deze huidplooien wat urine, dode spermacellen en bacteriën (smegma) die een
typische geur heeft.
Een beer heeft een diverticulum preputiale, een soort holte tussen de plooien van de voorhuid waar
deze geur zeer sterk is, dat heet de berengeur.
7. Voortplantingsstelsel bij de haan
Bij de haan liggen beide testes in het abdomen, met een epididymis die weinig ontwikkeld tot zelfs
afwezig is. De zaadcellen rijpen verder in de ductus deferens.
Er zijn geen assecoire klieren aanwezig, de zaadleiders lopen samen met urine en feces uit cia een
cloaca.
Hoofdstuk 1: anatomie van de vrouwelijke geslachtsorganen
1. Geboortekanaal
Het geboortekanaal wordt gevormd door meerdere structuren.
– Craniaal: harde benige ring van os coxae, onvervormbaar maar grootste doorgang
– Caudaal: zitbeenboog, brede bekkenbanden, kruisbeen (os sacrum) en staartwervels. Onder
invloed van relaxine bij partus kan deze kleinere doorgang wel vervormen.
Afhankelijk van de vormen en breedste punten van de te geboren vrucht zal de vorm van het
geboortekanaal ook diersoortafhankelijk zijn.
2. Ovaria (eierstokken)
De ovaria zijn twee ovale orgaantjes die verantwoordelijk zijn voor de gametogenese (oögenese) en
het produceren van hormonen.
➔ Koe, kleine herkauwers, hond en kat: ovaalvormig, zacht, roze
➔ Varken: druiventrosvormig en paarse kleur door sterke doorbloeding
➔ Paard: ronde vorm en zeer hard
➔ Kip: slechts 1
3. Oviduct (eileider, salpynx, fallopian tube)
Deze buisvormige structuur verbindt de ovaria met de uterus. Het binnenste opperblak bestaat uit
trilharen die naar de baarmoeder toe bewegen en secretiecellen. Het bestaat uit vier onderdelen:
– Het infundibulum: trechtervormig deel dat het ovarium omsluit
– De ampulla: langste deel oviduct, hier gebeurt de bevruchting
– Isthmus: nauwste deel, net voor de uterus
– Het intramuraal deel: deel van oviduct dat effectief verbindt met de uterus en er zich deels in
bevindt.
4. Uterus (baarmoeder) en de tubae uterinae (baarmoederhoornen)
De uterus bij de dieren die wij bespreken (koe, paard, kleine herkauwers, hond en kat) betreft een
uterus bicornis. Bij de mens spreken we van een uterus simplex, bij een konijn van een uterus
duplex.
Bij een uterus bicornis is er een corpus met twee baarmoederhoornen aanwezig. Bij een uterus
simplex is er enkel een corpus aanwezig, bij een uterus duplex zijn er twee uteri met twee cervixen.
De uteruswand bestaat uit de volgende onderdelen: sereus membraan (peritoneum), myometrum
(met drie spierlagen) en het endometrium (secretie voor voeding vrucht).
➔ Konijn: heeft een uterus duplex, waarbij 1 vagina aangesloten is op 2 cervixen met elk een
corpus uteri. Om dit op het examen te onderscheiden moet je de binnenzijde zien.
➔ Herkauwers: zeer grote uterushoornen gekruld zoals een ramgewei, kleine corpus
➔ Merrie: twee hoornen T vormig/zoals een fietsstuur, groot ontwikkeld corpus
➔ Zeug: twee zeer lange zeer gekronkelde hoorns
➔ Hond en kat: twee zeer langwerpige hoorns met langwerpig uteruslichaam
, 5. Cervix (baarmoederhals)
Sterke spier met veel bindweefsel die de baarmoeder afsluit van de vagina. Secreteert veels lijm en
is met een prop afgesloten tijdens de dracht. Viscositeit en hoeveelheid slijm verandert doorheen de
cyclus.
De cervix opent de baarmoeder tijdens de partus en laat ook tijdens de bronst sperma door.
➔ Merrie: Longitudinale plooien die zacht zijn, makkelijk voor inseminatie. Een deel van de
cervix puilt uit in de vagina (proprio vaginalis, indien groot = vruchtbaar).
➔ Herkauwers: drie harde bindweefselringen, vermoeilijkt een inseminatie
➔ Kat en hond: effen oppervlak
➔ Zeug: zeer lang en spiraalvormig (hierin past kurkentrekvormige penis van beer)
6. Vagina (schede), vulva (schaamspleet) en peritoneum
Bestaat uit twee delen:
– Vestibulum of voorhof: van vulva tot hymen, omvat ook urethraopening
– Fornyx, gewelf of eigenlijke vagina: van hymen tot aan de cervix, grootste deel
Het hymen is bij de mens sterk ontwikkeld maar bij dieren eigenlijk amper, het is de scheiding
tussen vistibulum en fornix.
De vulva bestaat uit twee labiae. Het perineum is de streek tussen de aars en de vulva. Deze kan
scheuren bij partus (ontstaan soort cloaca) waardoor hier vaak opvoorhand een knip in gegeven
wordt.
Hoofdstuk 2: anatomie van de mannelijke voortplantingsorganen
1. Testes (testikels, teelballen)
De testes bevinden zich verticaal uit het lichaam in het scrotum
(hengst horizontaal). Enkel bij het konijn bevinden ze zich niet
uitwendig.
Ze bestaan uit een sterk bindweefsel, de tunica albuginea met
daarrond de tunica vaginalis (deel van peritoneum).
Het testesweefsel wordt opgedeeld door verschillende septa.
Tussen de septa ligt het parenchym = zaadvormend weefsel. Dit
bestaat grotendeels uit tubuli seminferi:
– Tubuli contorti bestaande uit spermatogoniën
(stamcellen) en Sertoli cellen die ondersteunen en
oestrogeen aanmaken.
– Tubuli recti verbinden de tubuli contorti met de rete testis
– Interstitieel zijn er zijn er Leydigcellen die testosteron
aanmaken
De rete testes wordt verbonden met de epididymis via de ductuli efferentes.
Voor de pubertijd is er in de testes enkel bindweefsel aanwezig. In de pubertijd start de groei van de
zaadbuisjes:
➔ Meeste diersoorten tussen 4 en 9 maand
, 2. Epididymis (bijbal)
De epididymis dient voor opslag en verdere rijping van de zaadcellen. Hij is gelegen achter de
testes, bij de hengst erboven. We onderscheiden drie onderdelen: caput, corpus en de cauda (tjoep).
3. Scrotum (balzak)
Dunne klierrijke huid die weinig behaard is (bij ram wel, moet geschoren worden in dekseizoen).
Spieren helpen bij thermoregulatie: de tunica dartos en de m. cremaster.
Boven de epididymis is de plexus pampinifortis verantwoordelijk voorde bloedtoevoer en
bloedafvoer naar de testes. Een belangrijk aspect is dat de vene de arterië afkoelen, zeer belangrijke
voor goed verloop van spermatogenese.
Bij elke diersoort moeten de testes ingedaald zijn in het scrotum tegen de leeftijd van 6 maand.
Indien dit niet het geval is, is het dier een (uni- of bilaterale) cryptorche. Het dier is onvruchtbaar
door ontbrekende thermoregulatie maar het libido blijft. Oplossing is castratie door een hoog risico
op tumorontwikkeling.
4. Ductus deferens (zaadleider) en ampullae
Dient als afvoergang van de testis en epididymis.
De ductus deferens vormt samen met de
bloedvaten (plexus pampiniformis), lymfevaten,
zenuwbanen en m. cremaster de zaadstreng of
funiculus.
De ampullae zijn de verwijde zone's op het einde
van de ductus deferens, net voor de fusie met de
urethra. Ze dienen als extra opslag plaats voor
zaadcellen.
Ze zijn niet aanwezig bij de beer en kater. Of deze
aanwezig zijn bij de reu wordt nog in vraag
gesteld.
5. Assecoire geslachtsklieren
• Vesiculae seminales (zaadblaasjes): bevinden zich ter hoogte van de blaashals, waar de
zaadleider en urineleider samenkomen. Ze produceren een secreet dat de motilliteit van
zaadcellen bevordert.
➔ NIET aanwezig bij hond en kat
➔ Zeer uitgesproken bij stier en beer
• Prostaat (voorstanderklier): ligt vlak achter de uitmonding van de vesiculae seminales en ligt
rond de zone waar de urethra en ductus deferens samenkomen. Het is een klier met een zeer
grote vochtproductie (buffert pH urine, groot deel voorvocht zodat spermacellen niet
sterven).
➔ Aanwezig bij elke diersoort, zeer uitgesproken bij reu en stier
➔ Kan uitzetten waarbij urineren bemoeilijkt wordt
• Cowperklieren (glandulae bulbo-urethralis): liggen na de prostaat.
➔ Afwezig bij reu, zeer uitgesproken bij beer (langwerpige lichamen)
, 6. Penis (copulatie-orgaan)
Bij de penis onderscheiden we twee types:
• Fibro-elastische type: bij dit type penis zal de penis bij erectie toenemen in lengte, niet in
diameter. In het verloop van de penis zit een S-bocht, deze wordt in sexuele rust in stand
gehouden door de m. retractor penis.
➔ Kleine herkauwers: de urehtrabuis steekt deels uit aan de top van de penis
➔ Stier: krom uiteinde
➔ Beer: kurkentrekkervorm op einde
• Musculo-vasculair type: bij dit type penis zal bij seksuele opwinding de diameter sterk
toenemen en ook de glans van de penis zwellen.
➔ Hengst: trompetvorm van de glans van de penis
➔ Kater: kort met spikes voor ovulatie bij kat uit te lokken + aanwezigheid zeer klein bot
➔ Reu: zeer groot penisbot (os baculum) aanwezig aangezien de zwelling pas bij de
dekking zeer sterk wordt.
De penis heeft twee cilindrische holten die kunnen opgevuld worden met bloed bij seksuele
opwinding (door impulsen en hormonen). Daarna zal de musculus bulbospongiosus de penis tegen
het zitbeen trekken waardooor de venen worden afgesnoerd en de bloeddruk nog meer zal stijgen.
Dit proces is het belangrijkst en meest uitgesproken bij het musculo-vasculair type.
De voorhuid of preputium zijn ruime plooien die zorgen dat bij een erectie de penus kan uittreden.
Vaak bevindt zich in deze huidplooien wat urine, dode spermacellen en bacteriën (smegma) die een
typische geur heeft.
Een beer heeft een diverticulum preputiale, een soort holte tussen de plooien van de voorhuid waar
deze geur zeer sterk is, dat heet de berengeur.
7. Voortplantingsstelsel bij de haan
Bij de haan liggen beide testes in het abdomen, met een epididymis die weinig ontwikkeld tot zelfs
afwezig is. De zaadcellen rijpen verder in de ductus deferens.
Er zijn geen assecoire klieren aanwezig, de zaadleiders lopen samen met urine en feces uit cia een
cloaca.
