INLEIDING TOT HET
INTERNATIONAAL RECHT
VOORWOORD
Internationaal recht is alomtegenwoordig. Het speelt een rol in talloze gevoelige dossiers die in de
mediaberichtgeving uitgebreid aan bod komen. Vb. discussie rond het Iraanse kernakkoord, de Oorlog tussen
Rusland en Oekraïne, de strijd tegen de klimaatopwarming,…
Maar ook in tal van andere kwesties speelt het internationaal recht een cruciale rol. Het creeërt een kader voor
het internationale handelsverkeer, voor scheep- en luchtvaart, voor diplomatieke interactie tussen staten,… en
dient als motor voor de verdere ontwikkeling van het nationaal recht.
Twail: third world approaches to international law
Evil: eurocentric visions of international law
Belang: je kan vragen stellen bij bepaalde regels. Soms tonen ze niet fair. Internationaal recht is een compromis
en is gemaakt door een klein groepje personen die daarna geëxporteerd werd naar elders. Probeer met een
open mindset naar de regels te kijken.
DEEL 1: Algemene kenmerken van het internationaal recht
Hoofdstuk 1: Wat is internationaal recht?
DEFINITIE
Er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van het begrip ‘internationaal recht’.
Definiete? We kunnen het proberen, maar het is wel moeilijk
In het verleden werd deze rechtstak gezien als het recht dat de betrekking tussen de volkeren regelt.
Functioneel: regels die betrekking tussen staten regelen?
Dit is een groot verschil met nationaal recht
Bruikbare definitie?
We vergeten entiteiten zoals internationale organisaties en de Europese Unie en de Verenigde
Naties…
Het is een bruikbare definitie, maar is wel onvolledig.
Internationaal publiekrecht = volkenrecht (law of nationas/ droit des gens)
Meer op volken dan op staten
Anderzijds speelt het begrip ‘volk’ slechts een bescheiden rol in het moderne internationaal recht.
De centrale actor in het internationaal recht is zonder twijfelen de staat. Toch lijkt het evenmin accuraat om
het internationaal recht te definiëren als de tak die betrekkingen tussen staten regelt.
1
,Inhoudelijk kan het internationaal recht beter anders worden omschreven:
Formeel: bronnen internationaal recht (Art. 38 Statuut IGH)
Softlaw is hier niet in opgesomd (regels die gemaakt worden en niet strikt bindend zijn)
Eenzijdige rechtshandelingen worden ook niet vermeld
INTERNATIONAAL RECHT EN NATIONAAL RECHT
Internationaal recht verschilt van nationaal recht: dat immers normen omvat die de betrekkingen tussen staat
en haar rechtsonderhorigen regelen en tussen de rechtsonderhorigen onderling.
Anderzijds moet worden opgemerkt dat ook bepaalde deelgebieden van het internationaal recht essentieel een
harmonisering van het nationaal recht beogen en/of de invoering van een bepaalde gemeenschappelijke
minimumbescherming/minimumstandaard.
Vb. internationale mensenrechtenstandaarden, Europese Regels
INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT EN INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
Internationaal recht= internationaal publiekrecht (public international law/ droit international public) en
omvat niet het internationaal privaatrecht (conflict of laws/ droit international privé)
Internationaal privaatrecht is relevant voor gedrag van individuen waarbij een grensoverschrijdend element
bestaat.
Het gaat in essentie om regels van nationaal recht die bepalen welk nationaal recht van toepassing is op een
bepaalde situatie, welke rechtbank bevoegd is voor het geschil en op welke wijze een vonnis in een vreemd
land kan worden tenuitvoergelegd.
Internationaal privaatrecht /= internationaal publiekrecht: privaatrecht is een set van voorrangsregels die
bepalen welk nationaal recht moet worden toegepast om een erfeniskwestie probleem te gaan oplossen (niet
in deze cursus)
RAISON D’ÊTRE
Internationaal recht beantwoordt aan een nood om samenleven over de landsgrenzen heen aan bepaalde
regels te onderwerpen.
Het is geen toeval dat belangrijke opflakkeringen in de vroege geschiedenis van het internationaal recht zich
voordeden precies daar waar kleine gemeenschappen op intense basis interageren.
Vandaag de dag is de nood aan internationaalrechtelijke regelgeving sterk toegenomen door de voortdurende
interactie tussen staten wereldwijd en de toegenomen interdependentie die kenmerkend is voor onze
geglobaliseerde wereld.
Tezelfdertijd is de ontwikkeling van het internationaal recht tot op zekere hoogte een politiek project. Het is
een instrument om bruggen te bouwen tussen verschillende culturen en regio’s.
Dergelijke opdracht is geen sinecure in tijden van toenemende geopolitieke spanning en opdrukkend
populisme.
2
,Men denke maar aan de herhaalde aanvallen van voormalig VS-President Donald Trump op diverse
internationale instellingen en waarbij ‘global governance’’ misleidend wordt voorgesteld, niet zozeer als een
antwoord op grensoverschrijdende problemen, maar als een bedreiging voor de nationale soevereiniteit.
Vb. de regeringscrisis van 2018 rond het fameuze VN-Migratiepact hoe misvattingen over internationale
instellingen en internationaal recht publieke debat kunnen beïnvloeden.
ONTWIKKELING
Oudheid: Verdrag 1259 v. Chr. Egypte-Hittieten: Verdrag dat men gevonden heeft tussen Egypte en de
Hittieten als Vredesverdrag. Ze gingen grenzen vastleggen en hoe ze hun krijgsgevangen moesten uitwisselen.
Middeleeuwen: Hier zeiden ze dat er sprake was van het natuurrecht (jus naturale). Dit was iets dat toen
gevonden werd door de goddelijk rede/wil. Dit natuurrecht was sterk beïnvloed door de katholieke kerk en ze
gingen dit ook beginnen neerschrijven. Je had er de theorie van de rechtvaardige oorlog: als je de vorst
vernederd was dit een reden voor een rechtvaardige oorlog.
17e eeuw: oorsprong moderne internationale recht:
Overgang van het natuurrecht naar het positief recht. Het positief recht is gemaakt voor en door staten. Er
komt een internationale gemeenschap die steunt op onafhankelijk soevereine staten. Je hebt een aantal
geestelijk vaders die actief waren: Grotius => schreef werken over oorlog en vrede en zij dat er een overgang
moest zijn naar positief recht.
18e en 19e eeuw: doorbraak positief recht. In 1758 hebben we E. de Vattel die het boek ‘droit des gens’ schreef
en dit is vandaag nog steeds een werk dat vaak op het leeslijstje staat van diplomaten.
De term van internationaal recht van Bentham werd voor het eerst neergeschreven en er was een toename
van bilaterale verdragen.
In de 19e eeuw is er sprake van professionalisering: er worden organisaties opgericht zoals ILA en IDI in 1873
opgericht in Brussel en in Gent. We komen bij de eerste internationale organisaties. Hier was er al sprake van
de opkomst van multilaterale verdragen. We hebben ook de eerste ervaringen met internationale
geschillenbeslechting.
20e eeuw: exponentiële groei. Proliferatie internationale en regionale organisaties, incl. eerste echte
collectieve veiligheidsorganisaties (Volkenbond (1919) en VN (1945). We maken de overstap naar een mondiale
club: er is een mondialisering geweest, maar is niet tot bij elk land doorgedrongen. Codificatie diverse sub-
domeinen: dit is het neerschrijven van bronnen die voorheen ongeschreven waar
Opkomst nieuwe domeinen en vandaag de dag zijn we vaak gecontacteerd met milieurecht, maar dit bestaat
nog niet zo lang en is dus in de term van internationaal recht gloednieuw. Proliferatie internationaal recht en
regionale hoven en rechtbanken
Diversificatie rechtssubjecten: het ging niet meer alleen over staten, maar ook over ondernemingen en
individuen.
Blijvende ontwikkeling >< int’le rechtsorde onder druk?
- populisme, nationalisme & ‘backlash’ (vb. ISH): internationaal recht
Toegenomen geopolitieke spanning & unilateralisme. Internationaal recht leeft van een compromis
3
, Gezien de wereldwijde globalisering behoeft het weinig verwondering dat het internationaal recht zich tijdens
de 20e eeuw exponentieel heeft ontwikkeld. Zowat iedere vorm van internationale interactie wordt op de één
of andere wijze wel beheerst door het internationaal recht.
Het internationaal recht kent tal van deelgebieden. Sommige van deze deelgebieden doen bij de meeste leken
wel een belletje rinkelen. Sommige deelgebieden zoals het internationaal zeerecht, het recht inzake het
gebruik van geweld (jus ad bellum) of het diplomatiek en consulair recht berusten op een eeuwenlange
traditie.
Andere takken zoals de internationale mensenrechten, het internationaal milieurecht pf het ruimterecht zijn
dan weer veel recenter.
Het internationaal recht blijft ook in de 21 e eeuw voortdurend in beweging. Zo komen er geregeld nieuwe
verdragen tot stand in de meest uiteenlopende materies.
Daarnaast is er de minder zichtbare ontwikkeling van het internationaal gewoonterecht.
Het internationaal recht ontwikkelt in verschillende snelheden:
Soms wordt gebruik gemaakt van multilaterale verdragen, die openstaan voor alle staten die zich
wensen te engageren. Een aantal van deze verdragen zijn effectief door zowat alle leden van de
internationale gemeenschap geratificeerd. Andere multilaterale verdragen behalen zelf niet het
vereiste minimumaantal ratificaties om in werking te treden.
Daarnaast zijn er ook regionale verdragen en beslissingen van regionale organisaties. Dit regionaal
recht vormt een integraal onderdeel van het ruimere internationale recht.
Tot slot zijn er heel wat domeinen waar bilaterale verdragen primordiaal blijven
Uit de voorgaand inleiding kan men alvast afleiden dat het internationaal recht erg heterogeen en
ondoorzichtig is, en op een organische wijze groeit.
Een exhaustieve lijst opmaken van de verschillende deelgebieden is haast onbegonnen werk. Dit maakt de
studie van het internationaal recht voor de ene eerder frustrerend, maar voor de andere net uitdagend.
Het illustreert opnieuw de moeilijkheid om de vinger te leggen op een inhoudelijke definitie. Uiteindelijk omvat
het internationaal recht het geheel aan normen die men terugvindt in de eigen formele bronnen van het
internationaal recht, in het bijzonder in de verdragen en het internationaal gewoonterecht.
RECHT EN CO-EXISTENTIE EN RECHT VAN COÖPERATIE
Recht van co-existentie: verwijst naar die regels die in essentie de bevoegdheidsafbakening van de
respectievelijke rechtssubjecten en hun vreedzame samen bestaan tot doel hebben. Vb. de regels inzake
staatsaansprakelijkheid, inzake vreedzame geschillenbeslechting en het gebruik van geweld.
Recht van coöperatie: verwijst naar regels die niet louter de vreedzame co-existentie, doch wel effectieve
samenwerking tot doel hebben. Vb. meer actieve/intense interactie tussen rechtssubjecten met het oog op het
bereiken van bepaalde gemeenschappelijke doelstellingen.
We kunnen gaan doen aan Agenda setting: SDG’s zijn niet bindend, maar wel afspraken die ingevoegd zijn om
een einde te maken aan armoede en hongersnood en landen streven ernaar om die bronnen te behalen. Dit is
niet bindend, maar heeft wel een impact.
Momentum creëren zorgde ervoor dat er nationaal rechtelijk stappen werden ondernomen omdat het leeft
onder de algemene bevolking. Door internationaal dingen af te spreken komt het nationaal automatisch.
Lawfare: men gaat zaken onder de neus van de bevolking willen brengen door een soort van stunt
4
INTERNATIONAAL RECHT
VOORWOORD
Internationaal recht is alomtegenwoordig. Het speelt een rol in talloze gevoelige dossiers die in de
mediaberichtgeving uitgebreid aan bod komen. Vb. discussie rond het Iraanse kernakkoord, de Oorlog tussen
Rusland en Oekraïne, de strijd tegen de klimaatopwarming,…
Maar ook in tal van andere kwesties speelt het internationaal recht een cruciale rol. Het creeërt een kader voor
het internationale handelsverkeer, voor scheep- en luchtvaart, voor diplomatieke interactie tussen staten,… en
dient als motor voor de verdere ontwikkeling van het nationaal recht.
Twail: third world approaches to international law
Evil: eurocentric visions of international law
Belang: je kan vragen stellen bij bepaalde regels. Soms tonen ze niet fair. Internationaal recht is een compromis
en is gemaakt door een klein groepje personen die daarna geëxporteerd werd naar elders. Probeer met een
open mindset naar de regels te kijken.
DEEL 1: Algemene kenmerken van het internationaal recht
Hoofdstuk 1: Wat is internationaal recht?
DEFINITIE
Er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van het begrip ‘internationaal recht’.
Definiete? We kunnen het proberen, maar het is wel moeilijk
In het verleden werd deze rechtstak gezien als het recht dat de betrekking tussen de volkeren regelt.
Functioneel: regels die betrekking tussen staten regelen?
Dit is een groot verschil met nationaal recht
Bruikbare definitie?
We vergeten entiteiten zoals internationale organisaties en de Europese Unie en de Verenigde
Naties…
Het is een bruikbare definitie, maar is wel onvolledig.
Internationaal publiekrecht = volkenrecht (law of nationas/ droit des gens)
Meer op volken dan op staten
Anderzijds speelt het begrip ‘volk’ slechts een bescheiden rol in het moderne internationaal recht.
De centrale actor in het internationaal recht is zonder twijfelen de staat. Toch lijkt het evenmin accuraat om
het internationaal recht te definiëren als de tak die betrekkingen tussen staten regelt.
1
,Inhoudelijk kan het internationaal recht beter anders worden omschreven:
Formeel: bronnen internationaal recht (Art. 38 Statuut IGH)
Softlaw is hier niet in opgesomd (regels die gemaakt worden en niet strikt bindend zijn)
Eenzijdige rechtshandelingen worden ook niet vermeld
INTERNATIONAAL RECHT EN NATIONAAL RECHT
Internationaal recht verschilt van nationaal recht: dat immers normen omvat die de betrekkingen tussen staat
en haar rechtsonderhorigen regelen en tussen de rechtsonderhorigen onderling.
Anderzijds moet worden opgemerkt dat ook bepaalde deelgebieden van het internationaal recht essentieel een
harmonisering van het nationaal recht beogen en/of de invoering van een bepaalde gemeenschappelijke
minimumbescherming/minimumstandaard.
Vb. internationale mensenrechtenstandaarden, Europese Regels
INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT EN INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
Internationaal recht= internationaal publiekrecht (public international law/ droit international public) en
omvat niet het internationaal privaatrecht (conflict of laws/ droit international privé)
Internationaal privaatrecht is relevant voor gedrag van individuen waarbij een grensoverschrijdend element
bestaat.
Het gaat in essentie om regels van nationaal recht die bepalen welk nationaal recht van toepassing is op een
bepaalde situatie, welke rechtbank bevoegd is voor het geschil en op welke wijze een vonnis in een vreemd
land kan worden tenuitvoergelegd.
Internationaal privaatrecht /= internationaal publiekrecht: privaatrecht is een set van voorrangsregels die
bepalen welk nationaal recht moet worden toegepast om een erfeniskwestie probleem te gaan oplossen (niet
in deze cursus)
RAISON D’ÊTRE
Internationaal recht beantwoordt aan een nood om samenleven over de landsgrenzen heen aan bepaalde
regels te onderwerpen.
Het is geen toeval dat belangrijke opflakkeringen in de vroege geschiedenis van het internationaal recht zich
voordeden precies daar waar kleine gemeenschappen op intense basis interageren.
Vandaag de dag is de nood aan internationaalrechtelijke regelgeving sterk toegenomen door de voortdurende
interactie tussen staten wereldwijd en de toegenomen interdependentie die kenmerkend is voor onze
geglobaliseerde wereld.
Tezelfdertijd is de ontwikkeling van het internationaal recht tot op zekere hoogte een politiek project. Het is
een instrument om bruggen te bouwen tussen verschillende culturen en regio’s.
Dergelijke opdracht is geen sinecure in tijden van toenemende geopolitieke spanning en opdrukkend
populisme.
2
,Men denke maar aan de herhaalde aanvallen van voormalig VS-President Donald Trump op diverse
internationale instellingen en waarbij ‘global governance’’ misleidend wordt voorgesteld, niet zozeer als een
antwoord op grensoverschrijdende problemen, maar als een bedreiging voor de nationale soevereiniteit.
Vb. de regeringscrisis van 2018 rond het fameuze VN-Migratiepact hoe misvattingen over internationale
instellingen en internationaal recht publieke debat kunnen beïnvloeden.
ONTWIKKELING
Oudheid: Verdrag 1259 v. Chr. Egypte-Hittieten: Verdrag dat men gevonden heeft tussen Egypte en de
Hittieten als Vredesverdrag. Ze gingen grenzen vastleggen en hoe ze hun krijgsgevangen moesten uitwisselen.
Middeleeuwen: Hier zeiden ze dat er sprake was van het natuurrecht (jus naturale). Dit was iets dat toen
gevonden werd door de goddelijk rede/wil. Dit natuurrecht was sterk beïnvloed door de katholieke kerk en ze
gingen dit ook beginnen neerschrijven. Je had er de theorie van de rechtvaardige oorlog: als je de vorst
vernederd was dit een reden voor een rechtvaardige oorlog.
17e eeuw: oorsprong moderne internationale recht:
Overgang van het natuurrecht naar het positief recht. Het positief recht is gemaakt voor en door staten. Er
komt een internationale gemeenschap die steunt op onafhankelijk soevereine staten. Je hebt een aantal
geestelijk vaders die actief waren: Grotius => schreef werken over oorlog en vrede en zij dat er een overgang
moest zijn naar positief recht.
18e en 19e eeuw: doorbraak positief recht. In 1758 hebben we E. de Vattel die het boek ‘droit des gens’ schreef
en dit is vandaag nog steeds een werk dat vaak op het leeslijstje staat van diplomaten.
De term van internationaal recht van Bentham werd voor het eerst neergeschreven en er was een toename
van bilaterale verdragen.
In de 19e eeuw is er sprake van professionalisering: er worden organisaties opgericht zoals ILA en IDI in 1873
opgericht in Brussel en in Gent. We komen bij de eerste internationale organisaties. Hier was er al sprake van
de opkomst van multilaterale verdragen. We hebben ook de eerste ervaringen met internationale
geschillenbeslechting.
20e eeuw: exponentiële groei. Proliferatie internationale en regionale organisaties, incl. eerste echte
collectieve veiligheidsorganisaties (Volkenbond (1919) en VN (1945). We maken de overstap naar een mondiale
club: er is een mondialisering geweest, maar is niet tot bij elk land doorgedrongen. Codificatie diverse sub-
domeinen: dit is het neerschrijven van bronnen die voorheen ongeschreven waar
Opkomst nieuwe domeinen en vandaag de dag zijn we vaak gecontacteerd met milieurecht, maar dit bestaat
nog niet zo lang en is dus in de term van internationaal recht gloednieuw. Proliferatie internationaal recht en
regionale hoven en rechtbanken
Diversificatie rechtssubjecten: het ging niet meer alleen over staten, maar ook over ondernemingen en
individuen.
Blijvende ontwikkeling >< int’le rechtsorde onder druk?
- populisme, nationalisme & ‘backlash’ (vb. ISH): internationaal recht
Toegenomen geopolitieke spanning & unilateralisme. Internationaal recht leeft van een compromis
3
, Gezien de wereldwijde globalisering behoeft het weinig verwondering dat het internationaal recht zich tijdens
de 20e eeuw exponentieel heeft ontwikkeld. Zowat iedere vorm van internationale interactie wordt op de één
of andere wijze wel beheerst door het internationaal recht.
Het internationaal recht kent tal van deelgebieden. Sommige van deze deelgebieden doen bij de meeste leken
wel een belletje rinkelen. Sommige deelgebieden zoals het internationaal zeerecht, het recht inzake het
gebruik van geweld (jus ad bellum) of het diplomatiek en consulair recht berusten op een eeuwenlange
traditie.
Andere takken zoals de internationale mensenrechten, het internationaal milieurecht pf het ruimterecht zijn
dan weer veel recenter.
Het internationaal recht blijft ook in de 21 e eeuw voortdurend in beweging. Zo komen er geregeld nieuwe
verdragen tot stand in de meest uiteenlopende materies.
Daarnaast is er de minder zichtbare ontwikkeling van het internationaal gewoonterecht.
Het internationaal recht ontwikkelt in verschillende snelheden:
Soms wordt gebruik gemaakt van multilaterale verdragen, die openstaan voor alle staten die zich
wensen te engageren. Een aantal van deze verdragen zijn effectief door zowat alle leden van de
internationale gemeenschap geratificeerd. Andere multilaterale verdragen behalen zelf niet het
vereiste minimumaantal ratificaties om in werking te treden.
Daarnaast zijn er ook regionale verdragen en beslissingen van regionale organisaties. Dit regionaal
recht vormt een integraal onderdeel van het ruimere internationale recht.
Tot slot zijn er heel wat domeinen waar bilaterale verdragen primordiaal blijven
Uit de voorgaand inleiding kan men alvast afleiden dat het internationaal recht erg heterogeen en
ondoorzichtig is, en op een organische wijze groeit.
Een exhaustieve lijst opmaken van de verschillende deelgebieden is haast onbegonnen werk. Dit maakt de
studie van het internationaal recht voor de ene eerder frustrerend, maar voor de andere net uitdagend.
Het illustreert opnieuw de moeilijkheid om de vinger te leggen op een inhoudelijke definitie. Uiteindelijk omvat
het internationaal recht het geheel aan normen die men terugvindt in de eigen formele bronnen van het
internationaal recht, in het bijzonder in de verdragen en het internationaal gewoonterecht.
RECHT EN CO-EXISTENTIE EN RECHT VAN COÖPERATIE
Recht van co-existentie: verwijst naar die regels die in essentie de bevoegdheidsafbakening van de
respectievelijke rechtssubjecten en hun vreedzame samen bestaan tot doel hebben. Vb. de regels inzake
staatsaansprakelijkheid, inzake vreedzame geschillenbeslechting en het gebruik van geweld.
Recht van coöperatie: verwijst naar regels die niet louter de vreedzame co-existentie, doch wel effectieve
samenwerking tot doel hebben. Vb. meer actieve/intense interactie tussen rechtssubjecten met het oog op het
bereiken van bepaalde gemeenschappelijke doelstellingen.
We kunnen gaan doen aan Agenda setting: SDG’s zijn niet bindend, maar wel afspraken die ingevoegd zijn om
een einde te maken aan armoede en hongersnood en landen streven ernaar om die bronnen te behalen. Dit is
niet bindend, maar heeft wel een impact.
Momentum creëren zorgde ervoor dat er nationaal rechtelijk stappen werden ondernomen omdat het leeft
onder de algemene bevolking. Door internationaal dingen af te spreken komt het nationaal automatisch.
Lawfare: men gaat zaken onder de neus van de bevolking willen brengen door een soort van stunt
4
