Samenvatting Kerk en Theologie: Nieuwe Tijd (KU Leuven)

Syllabus Kerk en Theologie:
Nieuwe tijd
Mondeling examen

De studenten krijgen twee hoofdvragen:

 Eén vraag over het onderdeel Nieuwe Tijd + door dr. De Bruijn een
extra vraag gesteld over de paper.
 Eén vraag over het onderdeel Nieuwste Tijd + door prof.
Bosschaert een extra vraag over de paper.


Hoofdstuk 1: Het christendom aan de
vooravond van de Reformatie
1. Inleiding
Algemene situatie van het religieuze leven in de middeleeuwen
Gekenmerkt door een grote verscheidenheid aan religieuze en
spirituele uitingen, verschillend per regio en kerkelijke groepering.



Sterke positie van de Kerk
 Politieke en religieuze triomf in het Westen met de val van Granada
(1492): einde van de reconquista.

o Moslims moesten bekeren of vertrekken; sommige bleven
ondergronds actief.

o Joden werden uit Castilië en Aragon verdreven.

 Missionarissen verspreidden het christendom naar:

o Amerika

o Afrika (bv. het Koninkrijk Congo)

o Later ook het Verre Oosten




1

,Bedreigingen
 Turkse opmars in het oostelijke Middellandse Zeegebied, met als
hoogtepunt de val van Constantinopel (1453).

 Deze opmars werd vaak geïnterpreteerd als een apocalyptisch
teken.



Kerkelijke structuren
De kerkelijke instellingen functioneerden nog, maar er waren tekenen van
verandering.



1.1 Het pausdom van de renaissance
Herstel na het Westers Schisma
 1378 – 1417

 Het pausdom herstelde zich geleidelijk en probeerde opnieuw leiding
te nemen over de Kerk op vlak van :

o Spiritualiteit

o Juridisch bindende regels

o Missionering

o Paus Alexander VI verdeelde de wereld tussen Spanje en
Portugal.



Conciliair conflict
 Paus Pius II (1458-1464): bul Execrabilis (1460) — veroordeelt het
recht om pauselijke beslissingen aan te vechten bij een concilie.



Pausdom als wereldlijk vorstendom
 De paus verdedigde territoria tegen Italiaanse staten en
buitenlandse machten.

 Fiscaliteit:

o Complex systeem met inkomsten uit lokale bronnen en
verkoop van kerkelijke ambten.




2

, o Ontdekking van aluinmijnen in Tolfa (1462) gaf tijdelijke
financiële ademruimte; aluin was belangrijk voor de
lakenindustrie.



Uitbreiding van pauselijke jurisdictie
 Recht om kerkelijke ambten te verkopen.

 Dispensaties verlenen voor huwelijken binnen verboden graden.

 Bevestigen van nieuwe religieuze en caritatieve stichtingen.

 Verlenen van geestelijke voorrechten aan religieuze ordes en andere
groepen.

➡️ Dit was de manier waarop het pausdom concreet aanwezig was in
het leven van gelovigen.



Herstel van Rome als kerkelijk centrum
 Paus Nicolaas V (1447-1455)

o startte vernieuwing van het Apostolisch Paleis

o plannen voor de Sint-Pietersbasiliek

o Stichtte de Vaticaanse bibliotheek



Problemen en kritiek
 Bevestiging van pauselijk primaat ging niet gepaard met geestelijke
hervorming.

 Veel pausen waren financieel afhankelijk, nepotistisch en leidden
een losbandig leven.

 Hoogtepunt van wanpraktijken onder:

o Alexander VI (1492-1503): berucht om libertijnse levensstijl.

o Julius II (1503-1513): agressief, oorlogszuchtig.



1.2 De Romeinse Curie
 Vanaf 1400: kardinalen hoefden niet langer in Rome te resideren.

o Niet-Italianen bleven vaak in hun regio, waardoor Italianen
meer invloed kregen in de curie.

3

, o Kardinaal-legaten versterkten hun macht in lokale kerken (vb.
Thomas Wolsey in Engeland).

 Tijdens conclaven werden kandidaat-pausen vaak verplicht tot het
sluiten van pacten om de belangen van kardinalen (familie, macht,
financiën) te dienen.



1.3 Paus en curie uitgedaagd door Girolamo Savonarola
 1452 - 1498

 Savonarola, dominicaan en prior van het klooster San Marco in
Firenze, wilde de strikte dominicaanse observantie herstellen.

o Hij verzette zich tegen het Medicibewind en vestigde een
korte tijd een ‘democratisch’ bestuur.

o Predikte tegen de losbandigheid van Paus Alexander VI en
riep op tot kerkhervorming.

o Organiseerde de beroemde “vreugdevuren der
ijdelheden”: publieke verbrandingen van luxegoederen en
kunst.

 Werd geëxcommuniceerd door Alexander VI, gearresteerd na een
oproer en in 1498 als ketter op de brandstapel gebracht.



1.4 De eerste pogingen tot hervorming: Het Vijfde Lateraanse
Concilie
 1512 - 1517

 Na het uitblijven van een algemeen concilie door Julius II, riepen
dissidente kardinalen in 1511 het Conciliabulum van Pisa bijeen
(met steun van Frankrijk).

o Dit concilie benadrukte persoonlijke heiligheid als voorwaarde
voor structurele hervorming.

o Julius II werd er zelfs geschorst en afgezet.

 Reactie van Julius II: hij riep in 1512 het Vijfde Lateraanse
Concilie bijeen, voortgezet door Leo X (1513-1521).

o Beroemd pleidooi van Gilles van Viterbo voor hervorming bij
de openingszitting.

o Besluiten:

4