Hoofdstuk 0 inleiding
Genetische aandoeningen kan men op verschillende manieren indelen
1 Chromosomale afwijkingen vs genafwijkingen
Dit onderscheid wordt gemaakt omdat er verschillende technieken toegepast worden afhankelijk
van het type mutatie
• Chromosomen onderzoek of cytogenetisch onderzoek
• DNA of moleculair onderzoek
Dit onderscheid is aan het vervagen
2 volgens het overervingspatroon
Mendeliaanse of monogene overerving
• Volgens de wetten van mendel
• Bepaald door een enkel gen (monogeen)
• Beschrijft de regels die aan de basis liggen van deze overerving
• Autosomaal dominant, autosomaal recessief en X gebonden
Polygene en multifactoriele overerving
• Oligogene en polygene kenmerken/aandoeningen
• Volgt ook mendeliaanse wetten maar het effect op het fenotype is complexer
• Beinvloeding door omgevings factoren en lifestyle
• Multifactoriele kenmerken of erfelijkheid
Niet-mendeliaanse of niet-traditionele overerving
• Niet te verklaren door klassieke wetten
• Mosaicisme
• Genomische imprinting en epigenetische erfelijkheid
• Uniparentele disomie
• Mitochondriele erfelijkheid
• Onstabiele trinucleotide repeats
3 constitutioneel of verworven
• Constitutioneel betekent een genetische afwijking die al aanwezig is in de bevruchte eicel en
dus in alle lichaamscellen
• Verworden genetische afwijkingen ontstaan tijdens het leven, na bevruchting (kanker)
4 symbolen in een stamboom
• Tijdens genetische raadpleging wordt een stamboom van de familie opgesteld
o Zijn er miskramen geweest (meer kans op bv chromosomale translocaties)
o Is er consanguiniteit bij de ouders (bloedverwantschap, meer kans op bv autosomaal
recessieve aandoeningen)
o Natuurlijke zwangerschap/vruchtbaarheidsbehandeling
o Etniciteit
o Personen aanduiden met een medisch probleem
o Aanleiding consultatie en vraag
,
,Hoofdstuk 1 cytogenetica: chromosomen onderzoek
De cytogenetica is het vakgebied waarbij chromosomen bestudeerd worden. Chromosomale
afwijkingen zijn de frequenste doodsoorzaak bij de mens, ze leiden vaak tot een miskraam en blijven
dan ook vaak onopgemerkt
1 cytogenetisch onderzoek
• in de celkern zijn er 46 chromosomen
o samengesteld uit DNA
o samengesteld uit eiwitten
▪ regulering genexpressie
▪ structuur
1.1 klassieke karyotypering
• tijdens de celdeling condenseren de chromosomen
• met kleurstof kunnen ze zichtbaar gemaakt worden als staafjes
• karyotype= chromosomenprofiel van een persoon (aantal en vorm)
• karyotypering= het visualiseren van de chromosomen
A delende cellen nodig
Chromosomen zijn enkel zichtbaar tijdens de mitose. We hebben dus delende cellen nodig
• 1922: onderzoek op testisbiopsies
o Kwaliteit was slecht
o Men vond 48 chromosomen
• 1956: onderzoek op embryonale fibroblasten
o 46 chromosomen, 22 autosomen, 2 geslachtschromosomen
• Sinds 1960: wittebloedcellen (T lymfocyten) die worden aangezet worden tot delen dmv
PHA
B mitose stilleggen
• We voegen colchicine toe → bindt aan vrij tubuline → delingsspoel breek
af→Chromosomen blijven in de metafase, op de equater van de cel →Chromosomen
bestaan nu uit twee chromatiden, verbonden door een centromeer→ nu worden de cellen
in een hypotone oplossing gebracht → cellen zwellen en barsten → mooie spreiding van de
chromosomen → nu nog kleuring van de chromosomen
, C identificatie van chromosome
Er zijn verschillende criteria om de chromosomen te identificeren
• grootte
o chromosoom 1 is het grootste, chromosoom 22 het kleinste
o na de sequentiebepaling van alle humane chromosomen blijkt 22 toch groter dan
21, dit is een historische fout, maar chromosomen werden niet omgewisselt
• positie ven het centromeer
o verhouding van de korte arm (P-arm) tov de lange arm (Q-arm)
o acrocentrische chromosomen
▪ chromosomen met een zeer
kleine P arm
▪ P arm bevat alleen genen
voor ribosomaal DNA
▪ P armen zijn identiek en
vormen in een actieve cel de
nucleoli
▪ Betrokken in een specifieke
aandoening: robertsoniaanse
translocatie
▪ Chromosoom 13, 14, 15, 21,
22
• Banderingspatroon
o Vergelijkbaar met bacode
o Dit patroon is specifiek voor elk chromosoom
o Identiek bij elke mens
o Elk bandje grijft een nummer
o Laat een exacte beschrijving toe van de locatie van genen en van chromosomale
afwijking
o G banding
▪ Chromosoombandjes die niet aankleuren met G banding bevatten meestal
veel genen
▪ Bandjes die wel aankleuren bevatten minder genen
Euchromatine betekent een licht gekleurde chromosomenregio, heterochromatine is een donker
gekleurde regio.
D praktische uitvoering van karyotypering
• Meestal wordt een karyotype bepaald op Tlymfocyten (witte bloedcellen). Hiervoor volstaat
een bloedafname van een paar mililiter in een steriel buisje met een middel tegen
bloedstolling
• Bij vermoeden van mazaïcisme kan een karyotype bepaling gebeuren op fibroblasten (huid),
gekweekt uit kleine huidbiopsie
• Er kan een karyotypering op maligne cellen gebeuren om het type kanker te bepalen
• Prenataal kunnen verschillende celtypes onderzocht worden
Genetische aandoeningen kan men op verschillende manieren indelen
1 Chromosomale afwijkingen vs genafwijkingen
Dit onderscheid wordt gemaakt omdat er verschillende technieken toegepast worden afhankelijk
van het type mutatie
• Chromosomen onderzoek of cytogenetisch onderzoek
• DNA of moleculair onderzoek
Dit onderscheid is aan het vervagen
2 volgens het overervingspatroon
Mendeliaanse of monogene overerving
• Volgens de wetten van mendel
• Bepaald door een enkel gen (monogeen)
• Beschrijft de regels die aan de basis liggen van deze overerving
• Autosomaal dominant, autosomaal recessief en X gebonden
Polygene en multifactoriele overerving
• Oligogene en polygene kenmerken/aandoeningen
• Volgt ook mendeliaanse wetten maar het effect op het fenotype is complexer
• Beinvloeding door omgevings factoren en lifestyle
• Multifactoriele kenmerken of erfelijkheid
Niet-mendeliaanse of niet-traditionele overerving
• Niet te verklaren door klassieke wetten
• Mosaicisme
• Genomische imprinting en epigenetische erfelijkheid
• Uniparentele disomie
• Mitochondriele erfelijkheid
• Onstabiele trinucleotide repeats
3 constitutioneel of verworven
• Constitutioneel betekent een genetische afwijking die al aanwezig is in de bevruchte eicel en
dus in alle lichaamscellen
• Verworden genetische afwijkingen ontstaan tijdens het leven, na bevruchting (kanker)
4 symbolen in een stamboom
• Tijdens genetische raadpleging wordt een stamboom van de familie opgesteld
o Zijn er miskramen geweest (meer kans op bv chromosomale translocaties)
o Is er consanguiniteit bij de ouders (bloedverwantschap, meer kans op bv autosomaal
recessieve aandoeningen)
o Natuurlijke zwangerschap/vruchtbaarheidsbehandeling
o Etniciteit
o Personen aanduiden met een medisch probleem
o Aanleiding consultatie en vraag
,
,Hoofdstuk 1 cytogenetica: chromosomen onderzoek
De cytogenetica is het vakgebied waarbij chromosomen bestudeerd worden. Chromosomale
afwijkingen zijn de frequenste doodsoorzaak bij de mens, ze leiden vaak tot een miskraam en blijven
dan ook vaak onopgemerkt
1 cytogenetisch onderzoek
• in de celkern zijn er 46 chromosomen
o samengesteld uit DNA
o samengesteld uit eiwitten
▪ regulering genexpressie
▪ structuur
1.1 klassieke karyotypering
• tijdens de celdeling condenseren de chromosomen
• met kleurstof kunnen ze zichtbaar gemaakt worden als staafjes
• karyotype= chromosomenprofiel van een persoon (aantal en vorm)
• karyotypering= het visualiseren van de chromosomen
A delende cellen nodig
Chromosomen zijn enkel zichtbaar tijdens de mitose. We hebben dus delende cellen nodig
• 1922: onderzoek op testisbiopsies
o Kwaliteit was slecht
o Men vond 48 chromosomen
• 1956: onderzoek op embryonale fibroblasten
o 46 chromosomen, 22 autosomen, 2 geslachtschromosomen
• Sinds 1960: wittebloedcellen (T lymfocyten) die worden aangezet worden tot delen dmv
PHA
B mitose stilleggen
• We voegen colchicine toe → bindt aan vrij tubuline → delingsspoel breek
af→Chromosomen blijven in de metafase, op de equater van de cel →Chromosomen
bestaan nu uit twee chromatiden, verbonden door een centromeer→ nu worden de cellen
in een hypotone oplossing gebracht → cellen zwellen en barsten → mooie spreiding van de
chromosomen → nu nog kleuring van de chromosomen
, C identificatie van chromosome
Er zijn verschillende criteria om de chromosomen te identificeren
• grootte
o chromosoom 1 is het grootste, chromosoom 22 het kleinste
o na de sequentiebepaling van alle humane chromosomen blijkt 22 toch groter dan
21, dit is een historische fout, maar chromosomen werden niet omgewisselt
• positie ven het centromeer
o verhouding van de korte arm (P-arm) tov de lange arm (Q-arm)
o acrocentrische chromosomen
▪ chromosomen met een zeer
kleine P arm
▪ P arm bevat alleen genen
voor ribosomaal DNA
▪ P armen zijn identiek en
vormen in een actieve cel de
nucleoli
▪ Betrokken in een specifieke
aandoening: robertsoniaanse
translocatie
▪ Chromosoom 13, 14, 15, 21,
22
• Banderingspatroon
o Vergelijkbaar met bacode
o Dit patroon is specifiek voor elk chromosoom
o Identiek bij elke mens
o Elk bandje grijft een nummer
o Laat een exacte beschrijving toe van de locatie van genen en van chromosomale
afwijking
o G banding
▪ Chromosoombandjes die niet aankleuren met G banding bevatten meestal
veel genen
▪ Bandjes die wel aankleuren bevatten minder genen
Euchromatine betekent een licht gekleurde chromosomenregio, heterochromatine is een donker
gekleurde regio.
D praktische uitvoering van karyotypering
• Meestal wordt een karyotype bepaald op Tlymfocyten (witte bloedcellen). Hiervoor volstaat
een bloedafname van een paar mililiter in een steriel buisje met een middel tegen
bloedstolling
• Bij vermoeden van mazaïcisme kan een karyotype bepaling gebeuren op fibroblasten (huid),
gekweekt uit kleine huidbiopsie
• Er kan een karyotypering op maligne cellen gebeuren om het type kanker te bepalen
• Prenataal kunnen verschillende celtypes onderzocht worden
