WERKVELDEN
INHOUDSOPGAVE
HC1: Praktische en inhoudelijke inleiding op het OPO .................................................................... 7
Praktische informatie ...................................................................................................................... 7
Cursusmateriaal .......................................................................................................................... 7
Evaluatievorm- en criteria ............................................................................................................. 7
Individu-context denken .................................................................................................................. 8
Medisch model… ......................................................................................................................... 8
…Verandering… ........................................................................................................................... 8
… De opkomst van sociale modellen: ............................................................................................ 8
Gespreksvaardigheden ...................................................................................................................14
Grondhouding – Carl Rogers ....................................................................................................... 14
Algemene gespreksvaardigheden ............................................................................................... 14
Observatievaardigheden .................................................................................................................17
Verschillende vormen van observatie .......................................................................................... 17
Aandachtspunten tijdens observatie ........................................................................................... 17
Verslaglegging ........................................................................................................................... 18
HC2: Kindfactoren en opvoeding .................................................................................................. 18
Inleiding .........................................................................................................................................18
Modellen & theorieën in de benadering van kinderen en jongeren met specifieke opvoedings- en
onderwijsbehoeften ................................................................................................................... 18
Doelstellingen Algemeen theoretische kaders ............................................................................. 19
Visie op kinderen, ontwikkeling en individuele verschillen ontwikkelings -en opvoedingsopgaven .......19
Ontwikkelings-en opvoedingstaken: Leeftijd 0-2 jaar (peutertijd) .................................................. 20
Ontwikkelings-en opvoedingstaken: 2-5j ..................................................................................... 21
Ontwikkelings-en opvoedingstaken 5-11j .................................................................................... 21
Ontwikkelings-en opvoedingstaken: leeftijd 12+ .......................................................................... 22
Individuele verschillen bij kinderen ..................................................................................................23
Temperament vs. persoonlijkheid ............................................................................................... 23
Sensitief zijn voor individuele kenmerken van kinderen in de opvoeding ........................................ 24
Individuele kenmerken & aanpak in de klas ................................................................................. 25
Visie op opvoeding en opvoedingsproblemen, principes: ..................................................................26
Componenten van opvoeding .........................................................................................................26
Determinanten van ouderlijk handelen (Belsky 1984) .......................................................................27
Opvoedingsvragen..........................................................................................................................27
Opvoedingsproblemen ...................................................................................................................28
Gedrags- VS. Opvoedinsproblemen.................................................................................................28
1
, Continuüm van gewone opvoedingssituatie naar opvoedingsnood ....................................................29
Oorzaken van opvoedingsproblemen...............................................................................................31
Het balansmaodel van Bakker, Bakker, van Dijke, & Terpstra........................................................ 31
Bedreigende & beschermende factoren ...................................................................................... 32
HC3: Orthopedagogisch kader ..................................................................................................... 33
Orthopedagogisch kader: ouder-kindrelatie .....................................................................................33
Domeinen van samenleving in het gezin ...................................................................................... 33
Componenten van opvoedingssituaties in het gezin ..................................................................... 34
Pedagogische vraag: kindfactoren .............................................................................................. 35
Pedagogisch aanbod: ouderfactoren .......................................................................................... 37
Subsysteemkenmerken: ............................................................................................................. 38
Gezinskenmerken ...................................................................................................................... 40
Contextkenmerken .................................................................................................................... 41
Opvoedingsproblemen in orthopedagogisch kader ...................................................................... 41
Orthopedagogisch kader: leerkracht-leerlingrelatie ..........................................................................43
Domeinen van samenleven op school ......................................................................................... 43
Componenten van onderwijsleersituaties op school:................................................................... 44
Pedagogische vraag: kindfactoren .............................................................................................. 45
Pedagogisch aanbod op school: leerkrachtkenmerken ................................................................ 45
Pedagogisch aanbod op school: schoolkenmerken ..................................................................... 46
Onderwijsleersituaties en-problemen ......................................................................................... 46
HC4: Theorie sociaal leren ........................................................................................................... 46
Leertheorieën: historiek ..................................................................................................................46
Het S-O-R-C model.........................................................................................................................47
Functies van gedrag ................................................................................................................... 48
Observatie van gedrag ................................................................................................................ 48
Het organisme ........................................................................................................................... 49
Social information processing model: ......................................................................................... 50
De wetten van effect: hoe leren kinderen gedrag? ........................................................................ 51
SLT in ecologisch perspectief ..................................................................................................... 53
Voorbeeld toepassing SLT in interventie: ..........................................................................................53
Gewenst gedrag versterken .............................................................................................................54
Hoe beloningen geven? .............................................................................................................. 54
Aandachtspunten bij een beloningssysteem ............................................................................... 54
Kritische noot bij verbaal belonen ............................................................................................... 54
Twee contrasterende visies: ....................................................................................................... 55
Opdrachten geven ..........................................................................................................................56
Aandachtspunten bij opdrachten geven: ..................................................................................... 56
Afspraken maken en grenzen trekken (dimensie controle) ................................................................56
Corrigeren van gedrag .....................................................................................................................57
Vormen van ‘corrigeren’ bij ongewenst gedrag ............................................................................. 57
Straffen ..................................................................................................................................... 58
Lichamelijk straffen.................................................................................................................... 58
2
, Time-out ........................................................................................................................................59
Kritische noot bij time-out (Solnick, rincover & peterson, 1977) .................................................... 59
Kritische noot bij time-out (prochner en hwang, 2008) ................................................................. 60
Monitoring (supervisie)....................................................................................................................60
Kritische noot bij ‘monitoring’ (Sattin & Kerr, 2000) ...................................................................... 61
Positieve betrokkenheid..................................................................................................................62
Problemen oplossen ......................................................................................................................62
Gedragsregulatie bij kleuters in de klas ............................................................................................63
Toepassing: Het ‘Good Behavior Game’ ..........................................................................................63
Toepassing: Woede- of driftbuien bij peuters & kleuters ....................................................................65
Definitie..................................................................................................................................... 65
Gedrags- of opvoedingsprobleem? ............................................................................................. 65
Prevalentie ................................................................................................................................ 66
Waarom woedebuien? ............................................................................................................... 66
Ontwikkelingsaspecten .............................................................................................................. 66
Hanteringsgedrag (situatiehantering) bij woedebuien .................................................................. 67
Situatiehantering bij woedebuien ................................................................................................ 67
Hantering vanuit theorie sociaal leren ......................................................................................... 67
HC5: Systeemtheorie................................................................................................................... 68
Plaatsbepaling & verkenning ...........................................................................................................68
Historische achtergrond ............................................................................................................. 68
Verklaring van menselijk gedrag ......................................................................................................68
Algemene kenmerken van systeemtheorie .......................................................................................69
5 basisprincipes......................................................................................................................... 69
Oorzaken van gedrag volgens systeemtheorie ............................................................................. 69
Begrippen ......................................................................................................................................70
Vijf axioma’s mbt interactie binnen systemen ..................................................................................73
Het is niet mogelijk om niet te communiceren ............................................................................. 73
Elke communicatie bezit een inhouds- en betrekkingsaspect; de relatie ertussen is hiërarchisch .. 73
Het karakter van de betrekking is afhankelijk van de interpunctie van de reeksen communicaties
tussen de communicerende personen. ....................................................................................... 74
Mensen communiceren zowel analoog als digitaal. ..................................................................... 75
Elke uitwisseling van communicatie is ofwel symmetrisch ofwel complementair, al naargelang ze
gebaseerd is op gelijkheid of verschil. ......................................................................................... 75
Gezinsrollen en -posities ................................................................................................................76
De grens tussen het ouderlijk subsysteem en het subsysteem van de kinderen..................................76
Zondebok .................................................................................................................................. 77
Parentificatie ............................................................................................................................. 77
Go-between ............................................................................................................................... 77
Perverse triade ........................................................................................................................... 77
Gezinsmythen en -geheimen ...................................................................................................... 78
Grenzen tussen het gezinssysteem en de omgeving .........................................................................78
De levenscyclus van het gezin .................................................................................................... 78
3
, Invalshoek: Systeemtheorie ............................................................................................................79
Hoe pakt hij het aan? .................................................................................................................. 79
Concepten systeemtheorie van toepassing op casus................................................................... 80
Verwarringen tussen het inhouds- en betrekkingsaspect ............................................................. 80
Invalshoek Contextuele theorie .......................................................................................................81
Casus: ....................................................................................................................................... 81
Concepten contextuele theorie van toepassing op casus ............................................................. 81
HC6: De contextuele benadering .................................................................................................. 82
De grondlegger: Ivan Boszormenyi-Nagy (1920-2007) .......................................................................82
Uitgangspunten ......................................................................................................................... 82
De relationele context ................................................................................................................ 82
Vier dimensies van het menselijke relatiepatroon ........................................................................ 83
Oefening: de vier dimensies van het menselijk relatiepatroon ...................................................... 83
Loyaliteit ........................................................................................................................................84
Soorten loyaliteit ........................................................................................................................ 84
Voorbeeld: ................................................................................................................................. 84
Loyaliteit en autonomie: ............................................................................................................. 85
Loyaliteit onder druk .......................................................................................................................86
Loyaliteitsdilemma’s en –conflicten ............................................................................................ 86
Gespleten loyaliteit .................................................................................................................... 87
Onzichtbare loyaliteit ................................................................................................................. 87
Gevolgen van niet loyaal mogen zijn ............................................................................................ 87
Overbelaste verticale loyaliteit: parentificatie en delegaat ........................................................... 88
Erkenning & Onrecht.......................................................................................................................91
Erkenning in contextuele betekenis ............................................................................................. 91
Onrecht ..................................................................................................................................... 91
Reacties op aangedaan onrecht.................................................................................................. 92
De dynamische driehoek ................................................................................................................93
Het genogram ................................................................................................................................94
HC7: Problematische opvoedingssituaties ................................................................................... 95
Opvoeding: algemene visie .............................................................................................................95
Opvoeding ................................................................................................................................. 95
Opmerking: VOS ........................................................................................................................ 95
Verontrusting vs. Maatschappelijke noodzaak ............................................................................. 96
Orthopedagogische vraagstelling ....................................................................................................96
Theorie van Kok .......................................................................................................................... 96
Samengevat: het opvoedingsproces: .......................................................................................... 98
Andere conceptualisaties ........................................................................................................... 99
Vraagstelling van Kok .................................................................................................................... 100
Problematische opvoedingssituaties ............................................................................................. 100
Achtergrond ............................................................................................................................. 100
Centrale kenmerken................................................................................................................. 100
Opvoeding ............................................................................................................................... 101
4
, Problematische opvoedingssituatie .......................................................................................... 101
Casus Leroy ............................................................................................................................. 101
Intern versus extern gedefinieerde POS ..................................................................................... 101
Primair versus secundaire POS ................................................................................................. 102
Casus: primair of secundair ...................................................................................................... 102
Casus toepassing (examenvraag!!): .......................................................................................... 103
HC8&9: Methodische aanpak van opvoedingsproblemen: De klinische cyclus & handelingsgerichte
diagnostiek ............................................................................................................................... 103
Methodisch handelen: achtergrond en processen .......................................................................... 103
Voorwaarden voor hulpverlening............................................................................................... 103
Vertekend (klinisch) oordeel ..................................................................................................... 104
Methodische processen ........................................................................................................... 106
De empirische cyclus ............................................................................................................... 106
De regulatieve cyclus ............................................................................................................... 107
Klinische cyclus ....................................................................................................................... 107
Diagnostiek en classificatie........................................................................................................... 108
Classificatie ............................................................................................................................ 109
De diagnostische cyclus: .............................................................................................................. 110
Diagnostische cyclus: De klinische cyclus ..................................................................................... 110
Diagnostiek ............................................................................................................................. 110
Indicatiestelling ....................................................................................................................... 116
Methodische cycli .................................................................................................................... 120
Diagnostische cyclus: Handelingsgerichte diagnostiek................................................................... 120
Uitgangspunten: ...................................................................................................................... 120
5
, 6