Grenzen in perspectief
Aantekeningen literatuur
H.1 Basisboek
1.1 Friedrich Ratzel
In 1900 ontstond binnen sociale geografie de politieke geografie; hield
bezig met relaties tussen geografische ruimte en politieke. Ontstond door
Friedrich Ratzel na boek politische gographie.
Staat had volgens Ratzel volk en bodem, daarnaast ook een soort ziel
ofwel het politische idee nationaal gevoel. Voor hem is staatgrens het
perifere orgaan van het staatsorganisme, de huid.
Ratzel streef in zijn politieke geografie naar drie wetmatigheden;
1. De geschiedenis leert dat grote staten kleine staten annexeren
2. Staten streven naar rechte en zo kort mogelijke grenzen
3. Grenzen veranderen voortdurend. (naar gelang in veranderingen in
krachtsverhoudingen tussen staten)
1.2 Natuurlijke grenzen
Natuurlijke grenzen (rivieren, bossen, bergen) vind Friedrich niet zonder
meer goede grenzen, ze vormen buffers tussen kerngebieden van staten.
Maar een druk bevaren rivier zoals de Rijn is geen ideale natuurlijke grens.
23% van nationale grenzen (kustgrenzen niet meegerekend) bestaan uit
grote rivieren (breedte minimaal 30m). 86% bestaat uit zeekust. Net als
rivieren hebben zeekusten een dubbele functie, ze beschermen en
verbinden
1.3 geïnspireerd door Ratzel 1: Karl Haushofer en de Geopolitik
Geopolitik is een vorm van politiek geografie die zich bezighoud met de
studie van de invloed van de geografie van het aardoppervlak op
internationale betrekkingen. De Geopolitik kwam in handen van de Nazi-
ideologie, het werd propaganda. Het land voelde alsof er te weinig ruimte
was voor de Duitsers (vooral na de Eerste wereldoorlog). De geopolitik
werd veroordeeld door geografen buiten Duitsland. Haushofer werd gezien
als genius van Hitler.
1.4 Geïnspireerd door Ratzel 2: Ellen Semple en haar deterministische
denken
Semple vond dat de geografische omgeving veel macht had, mensen zijn
‘’a product of the earth’s surface’. Haar visie staat bekend als fysisch- of
geografisch determinisme. Determinisme zie je terug in de relatie tussen
natuurlijke hulpbronnen en economische ontwikkeling. De geografie van
een land beïnvloed ook de politiek en mentaliteit.
1.5 Kritiek: hoe natuurlijk zijn natuurlijke grenzen?
,Vooral het idee dat geografische omgeving van dominante invloed op de
staats en grensvormingen had kreeg veel kritiek. Politieke eenwording
wordt niet afgedwongen door de geografische omgevingen, actoren
moeten veranderingsprocessen op gang brengen. Geografen wezen op het
belang van sociale, linguïstische en etnische scheidslijnen. Zo gaf Bowman
een overzicht van alle nieuwe landen en grenzen in Europa na 1918, hij
hield hierbij rekeningen met een breed scala van factoren.
1.6 Borders, boundaries en frontiers
Na de 2de wereldoorlog werd niet langer Duits maar Engels de taal van de
wetenschap. Engelstalige auteurs maken onderscheid tussen border,
boundaries en frontiers. Borders; grens van een staat of van bestuurlijke
regio binnen een staat. Boundary; kan een staats- of provinciegrens zijn,
maar ook een niet politiek grens zijn, zoals grens tussen taalgebieden of
tussen arm en rijk. Het kan ook de buitengrens van een verzorgingsgebied
van een stad of grens van een afzetgebied van een product. Frontier;
staatsgrens, in de VS ook een grensgebied of grenszone. Frontiers worden
door Amerikanen gezien als zones tussen de gekoloniseerde gebieden en
de ‘’lege’’ gebieden (bewoond door inheemse bevolking).
1.7 Grenzen in het cultuurlandschap en andere indelingen
Hartshorne stelt in 1936 een verdeling van politieke grenzen in op basis
van het cultuurlandschap. Antecedent boundary een grens die getrokken
wordt door een landschap die niet of bijna niet door de mens is ingericht
en bewoond. De grens is er eerder dan het cultuurlandschap. Meeste
grenzen in Europa zijn subsequent boundaries, die worden getrokken in
een bewoond en ingericht gebied, vaak vastgesteld na
vredesonderhandelingen. Superimposed boundaries zijn grenzen die door
externe machthebbers zijn bedacht, vaak door koloniale leiders. Relict
boundaries zijn grenzen die er ooit waren maar inmiddels zijn opgeheven,
echter zijn ze nog wel zichtbaar in het cultuurlandschap. Soms passen
grenzen in twee hokjes, superimposed zijn vaak ook antecedent
boundaries.
Gideon biger stelt een andere indeling voor;
-grenzen ontstaan door territoriale expansie
-grenzen opgelegd door externe machten na onderhandelingen
-grenzen ontstaan door opdeling van een land
-grenzen vastgesteld tijdens vreedzame onderhandelingen tussen
aangrenzende landen
1.8 centrifugale en centripetale krachten
Centripetale krachten will bind together the regions of the state.
Belangrijke centripetale krachten zijn;
-aanwezigheid van een sterk kerngebied, zonder concurrerende
kerngebieden
-culturele homogeniteit
, -invented traditions
-uniek en herkenbaar landschap
-bouwwerken waar men trots op is
-buitengrenzen en heen natuurlijke barrières binnen het eigen territorium.
-belangrijkste; een staat moet een reden hebben die zijn bestaan
legitimeert
Centrifugale krachten hebben gewonnen wanneer een staat in delen uit
elkaar valt, separatisme. Separatisme heeft bescheiden contact met het
kerngebied nodig , daarnaast zijn contacten met de andere kant van de
grens welkom. Niet altijd willen staten een eigen staat worden soms gaat
het ook om een eigen bestuurlijke eenheid.
1.9 Richard Hartshorne in Opper-Silezië
Amerikaanse geografen kregen tenopzichte van Duitse geografen ook
belangstelling voor de sociale betekenis van grenzen. Het ging niet alleen
om de oorzaken van grenzen maar ook om de gevolgen.
1.10 Grensregio’s en regionalisme, integratie en incorporatie
Wanneer grenzen verlegd werden moesten grensculturen zich aanpassen
aan het regionalisme. Als zo’n omvorming niet werkte ontstond der soms
een separatistische beweging. Het kon dus soms verzet oproepen tussen
grensgebieden en andere perifere regio’s. Bij het vormen van Staten in
Europa was er soms sprake van integratie (de grensgebieden gaven
goedkeuring) en soms van incorporatie (tegen de wil van het grensgebied
in).
Om dunbevolkte grensstreken vaak erg kwetsbaar waren weren ze door
kermgebieden ‘gevuld’ met kolonisten, infrastructuur, woeste grond,
kazernes, versterkingen en nederzettingen.
Indeling van grensgebieden door Martinez;
-alienated borderlands, gebieden aan beide zijde van de grens hebben
vrijwel geen contact met elkaar, sfeer is vijandig of in elk geval afwerend
(vb IJzeren Gordijn)
-coexistent borderlands, gebieden hebben mondjesmaat relaties met
elkaar, grens is een barrière maar minder gesloten dan bij alienated
borderland. (vb DDR-Polen)
-interdependent borderlands, er is veel economische en sociale contact
tussen grensgebieden, het is een wederzijds voordeel. (vb grensgebieden
in West-Europa van voor het Schengen Akkoord)
-integrated borderlands, grens is irrelevant geworden in economisch en
sociaal verkeer, geen grenscontroles etc. (vb in de toekomst
Schengenlanden)
Grensstreken kunnen van categorie veranderen.
1.11 Ruimtelijke interactie en ongelijkheid 1: het model van House
Aantekeningen literatuur
H.1 Basisboek
1.1 Friedrich Ratzel
In 1900 ontstond binnen sociale geografie de politieke geografie; hield
bezig met relaties tussen geografische ruimte en politieke. Ontstond door
Friedrich Ratzel na boek politische gographie.
Staat had volgens Ratzel volk en bodem, daarnaast ook een soort ziel
ofwel het politische idee nationaal gevoel. Voor hem is staatgrens het
perifere orgaan van het staatsorganisme, de huid.
Ratzel streef in zijn politieke geografie naar drie wetmatigheden;
1. De geschiedenis leert dat grote staten kleine staten annexeren
2. Staten streven naar rechte en zo kort mogelijke grenzen
3. Grenzen veranderen voortdurend. (naar gelang in veranderingen in
krachtsverhoudingen tussen staten)
1.2 Natuurlijke grenzen
Natuurlijke grenzen (rivieren, bossen, bergen) vind Friedrich niet zonder
meer goede grenzen, ze vormen buffers tussen kerngebieden van staten.
Maar een druk bevaren rivier zoals de Rijn is geen ideale natuurlijke grens.
23% van nationale grenzen (kustgrenzen niet meegerekend) bestaan uit
grote rivieren (breedte minimaal 30m). 86% bestaat uit zeekust. Net als
rivieren hebben zeekusten een dubbele functie, ze beschermen en
verbinden
1.3 geïnspireerd door Ratzel 1: Karl Haushofer en de Geopolitik
Geopolitik is een vorm van politiek geografie die zich bezighoud met de
studie van de invloed van de geografie van het aardoppervlak op
internationale betrekkingen. De Geopolitik kwam in handen van de Nazi-
ideologie, het werd propaganda. Het land voelde alsof er te weinig ruimte
was voor de Duitsers (vooral na de Eerste wereldoorlog). De geopolitik
werd veroordeeld door geografen buiten Duitsland. Haushofer werd gezien
als genius van Hitler.
1.4 Geïnspireerd door Ratzel 2: Ellen Semple en haar deterministische
denken
Semple vond dat de geografische omgeving veel macht had, mensen zijn
‘’a product of the earth’s surface’. Haar visie staat bekend als fysisch- of
geografisch determinisme. Determinisme zie je terug in de relatie tussen
natuurlijke hulpbronnen en economische ontwikkeling. De geografie van
een land beïnvloed ook de politiek en mentaliteit.
1.5 Kritiek: hoe natuurlijk zijn natuurlijke grenzen?
,Vooral het idee dat geografische omgeving van dominante invloed op de
staats en grensvormingen had kreeg veel kritiek. Politieke eenwording
wordt niet afgedwongen door de geografische omgevingen, actoren
moeten veranderingsprocessen op gang brengen. Geografen wezen op het
belang van sociale, linguïstische en etnische scheidslijnen. Zo gaf Bowman
een overzicht van alle nieuwe landen en grenzen in Europa na 1918, hij
hield hierbij rekeningen met een breed scala van factoren.
1.6 Borders, boundaries en frontiers
Na de 2de wereldoorlog werd niet langer Duits maar Engels de taal van de
wetenschap. Engelstalige auteurs maken onderscheid tussen border,
boundaries en frontiers. Borders; grens van een staat of van bestuurlijke
regio binnen een staat. Boundary; kan een staats- of provinciegrens zijn,
maar ook een niet politiek grens zijn, zoals grens tussen taalgebieden of
tussen arm en rijk. Het kan ook de buitengrens van een verzorgingsgebied
van een stad of grens van een afzetgebied van een product. Frontier;
staatsgrens, in de VS ook een grensgebied of grenszone. Frontiers worden
door Amerikanen gezien als zones tussen de gekoloniseerde gebieden en
de ‘’lege’’ gebieden (bewoond door inheemse bevolking).
1.7 Grenzen in het cultuurlandschap en andere indelingen
Hartshorne stelt in 1936 een verdeling van politieke grenzen in op basis
van het cultuurlandschap. Antecedent boundary een grens die getrokken
wordt door een landschap die niet of bijna niet door de mens is ingericht
en bewoond. De grens is er eerder dan het cultuurlandschap. Meeste
grenzen in Europa zijn subsequent boundaries, die worden getrokken in
een bewoond en ingericht gebied, vaak vastgesteld na
vredesonderhandelingen. Superimposed boundaries zijn grenzen die door
externe machthebbers zijn bedacht, vaak door koloniale leiders. Relict
boundaries zijn grenzen die er ooit waren maar inmiddels zijn opgeheven,
echter zijn ze nog wel zichtbaar in het cultuurlandschap. Soms passen
grenzen in twee hokjes, superimposed zijn vaak ook antecedent
boundaries.
Gideon biger stelt een andere indeling voor;
-grenzen ontstaan door territoriale expansie
-grenzen opgelegd door externe machten na onderhandelingen
-grenzen ontstaan door opdeling van een land
-grenzen vastgesteld tijdens vreedzame onderhandelingen tussen
aangrenzende landen
1.8 centrifugale en centripetale krachten
Centripetale krachten will bind together the regions of the state.
Belangrijke centripetale krachten zijn;
-aanwezigheid van een sterk kerngebied, zonder concurrerende
kerngebieden
-culturele homogeniteit
, -invented traditions
-uniek en herkenbaar landschap
-bouwwerken waar men trots op is
-buitengrenzen en heen natuurlijke barrières binnen het eigen territorium.
-belangrijkste; een staat moet een reden hebben die zijn bestaan
legitimeert
Centrifugale krachten hebben gewonnen wanneer een staat in delen uit
elkaar valt, separatisme. Separatisme heeft bescheiden contact met het
kerngebied nodig , daarnaast zijn contacten met de andere kant van de
grens welkom. Niet altijd willen staten een eigen staat worden soms gaat
het ook om een eigen bestuurlijke eenheid.
1.9 Richard Hartshorne in Opper-Silezië
Amerikaanse geografen kregen tenopzichte van Duitse geografen ook
belangstelling voor de sociale betekenis van grenzen. Het ging niet alleen
om de oorzaken van grenzen maar ook om de gevolgen.
1.10 Grensregio’s en regionalisme, integratie en incorporatie
Wanneer grenzen verlegd werden moesten grensculturen zich aanpassen
aan het regionalisme. Als zo’n omvorming niet werkte ontstond der soms
een separatistische beweging. Het kon dus soms verzet oproepen tussen
grensgebieden en andere perifere regio’s. Bij het vormen van Staten in
Europa was er soms sprake van integratie (de grensgebieden gaven
goedkeuring) en soms van incorporatie (tegen de wil van het grensgebied
in).
Om dunbevolkte grensstreken vaak erg kwetsbaar waren weren ze door
kermgebieden ‘gevuld’ met kolonisten, infrastructuur, woeste grond,
kazernes, versterkingen en nederzettingen.
Indeling van grensgebieden door Martinez;
-alienated borderlands, gebieden aan beide zijde van de grens hebben
vrijwel geen contact met elkaar, sfeer is vijandig of in elk geval afwerend
(vb IJzeren Gordijn)
-coexistent borderlands, gebieden hebben mondjesmaat relaties met
elkaar, grens is een barrière maar minder gesloten dan bij alienated
borderland. (vb DDR-Polen)
-interdependent borderlands, er is veel economische en sociale contact
tussen grensgebieden, het is een wederzijds voordeel. (vb grensgebieden
in West-Europa van voor het Schengen Akkoord)
-integrated borderlands, grens is irrelevant geworden in economisch en
sociaal verkeer, geen grenscontroles etc. (vb in de toekomst
Schengenlanden)
Grensstreken kunnen van categorie veranderen.
1.11 Ruimtelijke interactie en ongelijkheid 1: het model van House
