Religie, zingeving & levensbeschouwing
Les 1: Inleiding – Religie – (De-/Her)Secularisering – (Post-)Globalisering
RZL: vraagstelling in deze cursus
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving/op het wereldtoneel vandaag?
- In welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke/religieuze systemen nodig
om de wereld van vandaag te begrijpen?
- Hoe reageren ze op secularisering en globalisering?
- Hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- Vreedzaam samenleven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals
mainstream denken vandaag wil, of deel van de oplossing?’
Focus cursus
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam,
in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
Secularisatie, desecularisatie en globalisering
- Secularisatie = afname van religie in de samenleving, scheiding kerk en staat
- Secularisatiethese = rol van religie neemt af in moderne geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de
emancipatie van individuen en groepen groeit
- Belang godsdienst neemt af op 2 gebieden:
o Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
§ Burgers kunnen leven uitbouwen ook buiten religieuze context
o Individueel: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
- Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
o Berger: vader van secularisatie theorie
o The Sacred Canopy: de ‘geboorte/verwoording’ van de secularisatiethese
- Cultuuromslag van 1968
o Samenleving zet zich af tegen patriarchale machtsstructuren
- La troisième mort de Dieu, André Glücksman
- Tot 1989: godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
Verfijning van secularisatiedebat
- Harvey Cox, Religie in de stad van de mens
1
, o Rol van religie nam niet zo snel af als verwacht
- José Casanova: Public religions in the Modern World
o 3 vormen van secularisatie:
§ Scheiden van politieke en religieuze sfeer
§ Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
§ Privatisering van religie (= problematisch)
- Charles Taylor: A secular age, 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat
o A) doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
o B) scheiding tussen kerk en staat
- Republikeinse model: legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de
staat en overheid
- Liberale model: nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
- In de praktijk: continuüm – onderling verschillen
- Belgische model: unieke invulling voor ‘verzuiling’
- “Believing without belonging”
o Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken in Europa niet even
hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten
o Tijdelijk verschijnsel?
o Ook belonging without believing: religieuze identiteit aanhalen om
bepaalde maatschappijvisie te ontwikkelen
- “Vicarious religion”
o Band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent niet dat
meerderheid tegen kerk is. Een kleine minderheid stelt religieuze
handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat
kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service”.
o Bv huwelijken, begrafenissen
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
- Gilles Kepel – La revenche de Dieu (1991)
- John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back (2009)
- 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
- In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard
Dawkins, The God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris…)
o Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers
o Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug samen met wantrouwen voor
geïnstitutionaliseerde godsdienst
2
,Desecularisatie
- Evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
o De West-Europese uitzondering
o De academische bias (confirmation bias)
- Jürgen Habermas: evolutie
o Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve
attitude tov sociale rol van religie
o Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
à Religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel
mogelijk verwoorden – (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
- Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in uw
leven?”
- Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline of Religion” in Foreign
Aoairs, sept 2020
o Vooral in VS sterk teruggelopen
o Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-Zeeland toegenomen
- Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
o 7/8 beschavingen op wereldvlak
o Iedere beschaving gebouwd op één leidende godsdienst
o Leidende mogendheden binnen iedere beschaving
o Voorstellen:
§ Multiculturalisme afzweren
§ Niet denken dat Westerse waarden universeel zijn
Beschavingen volgens Huntington
- 9/11 als zijn grote gelijk? Islam
tegen het westen
- Terreuraanslagen, nieuwe oorlogen in
Midden-Oosten en elders?
- Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie, geen
geüniformeerde blokken
o Conflicten eerder binnen dan
tussen de beschavingen
o Band cultuurgebied en godsdienst steeds losser secularisatie +
globalisering = deterritorialisering (Olivier Roy)
o Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch; communicatie,
enz)
3
, Godsdiensten en globalisering
- Globalisering = veramerikanisering?
- Benjamin Barber – Jihad vs Mc World
- Herstructureren identiteit, meer interdependentie, noodzaak van samenwerking
en dialoog; ook de religieuze (Andrea Riccardi)
- Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
- Simultaneïteit – platteland vs stad; derde vs tweede/eerste generatie migranten
- Secularisatie zet door bij autochtonen – neergang kerkgang – religiositeit
Godsdiensten in internationale relaties
- Tot voor kort was alles economische of militaire machtsverhouding (bv Henry
Kissinger vermeldt in zijn standaardwerk Diplomacy (1994) amper de rol van
godsdiensten: tekenend)
- NOCHTANS:
o Wahhabisme in Saudi-Arabië
o Iraanse revolutie
o Geopolitieke invloed van Heilige Stoel (Vaticaan)
o Opkomst neoprotestantisme (Midden-Amerika, Afrika…)
o Evolutie orthodox Rusland, Servië…
o Opkomst zelfverklaard ‘kalifaat’ IS
Blinde vlek in onze media
- Godsdienst is in media en onder intelligentsia (diplomaten, politici, academici…)
een blinde vlek
- Dat komt omdat zij nog steeds voornamelijk uitgaan van het
seculariseringsparadigma: godsdienst is achterhaald, een redelijk mens gelooft
niet, rol van godsdienst is gedoemd om te verminderen, ofwel: godsdienst is
gevaarlijk, gedoemd om te clashen met seculiere samenleving
- Een en ander leidt tot framing: voorbeelden zoeken in media
Les 2: Denkmodellen geloof en politiek
Religie en politiek: denkmodellen
- 3 verschillende vormen van secularisatie (J. Casanova)
A) Dioerentiatie: scheiding kerk en staat
B) Algemene achteruitgang van politieke invloed van religie
C) Privatisering van religie – nochtans: politieke rol
o Religie is puur iets voor achter de deur, niet openbaar
o In beperkte hoeveelheden
o Problematisch omdat perfect neutrale samenleving niet bestaat
- 3 niveaus van politieke actie
A) Deelnemen aan de staatsmacht
4
Les 1: Inleiding – Religie – (De-/Her)Secularisering – (Post-)Globalisering
RZL: vraagstelling in deze cursus
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving/op het wereldtoneel vandaag?
- In welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke/religieuze systemen nodig
om de wereld van vandaag te begrijpen?
- Hoe reageren ze op secularisering en globalisering?
- Hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- Vreedzaam samenleven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals
mainstream denken vandaag wil, of deel van de oplossing?’
Focus cursus
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam,
in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
Secularisatie, desecularisatie en globalisering
- Secularisatie = afname van religie in de samenleving, scheiding kerk en staat
- Secularisatiethese = rol van religie neemt af in moderne geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de
emancipatie van individuen en groepen groeit
- Belang godsdienst neemt af op 2 gebieden:
o Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
§ Burgers kunnen leven uitbouwen ook buiten religieuze context
o Individueel: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
- Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
o Berger: vader van secularisatie theorie
o The Sacred Canopy: de ‘geboorte/verwoording’ van de secularisatiethese
- Cultuuromslag van 1968
o Samenleving zet zich af tegen patriarchale machtsstructuren
- La troisième mort de Dieu, André Glücksman
- Tot 1989: godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
Verfijning van secularisatiedebat
- Harvey Cox, Religie in de stad van de mens
1
, o Rol van religie nam niet zo snel af als verwacht
- José Casanova: Public religions in the Modern World
o 3 vormen van secularisatie:
§ Scheiden van politieke en religieuze sfeer
§ Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
§ Privatisering van religie (= problematisch)
- Charles Taylor: A secular age, 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat
o A) doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
o B) scheiding tussen kerk en staat
- Republikeinse model: legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de
staat en overheid
- Liberale model: nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
- In de praktijk: continuüm – onderling verschillen
- Belgische model: unieke invulling voor ‘verzuiling’
- “Believing without belonging”
o Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken in Europa niet even
hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten
o Tijdelijk verschijnsel?
o Ook belonging without believing: religieuze identiteit aanhalen om
bepaalde maatschappijvisie te ontwikkelen
- “Vicarious religion”
o Band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent niet dat
meerderheid tegen kerk is. Een kleine minderheid stelt religieuze
handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat
kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service”.
o Bv huwelijken, begrafenissen
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
- Gilles Kepel – La revenche de Dieu (1991)
- John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back (2009)
- 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
- In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard
Dawkins, The God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris…)
o Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers
o Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug samen met wantrouwen voor
geïnstitutionaliseerde godsdienst
2
,Desecularisatie
- Evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
o De West-Europese uitzondering
o De academische bias (confirmation bias)
- Jürgen Habermas: evolutie
o Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve
attitude tov sociale rol van religie
o Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
à Religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel
mogelijk verwoorden – (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
- Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in uw
leven?”
- Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline of Religion” in Foreign
Aoairs, sept 2020
o Vooral in VS sterk teruggelopen
o Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-Zeeland toegenomen
- Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
o 7/8 beschavingen op wereldvlak
o Iedere beschaving gebouwd op één leidende godsdienst
o Leidende mogendheden binnen iedere beschaving
o Voorstellen:
§ Multiculturalisme afzweren
§ Niet denken dat Westerse waarden universeel zijn
Beschavingen volgens Huntington
- 9/11 als zijn grote gelijk? Islam
tegen het westen
- Terreuraanslagen, nieuwe oorlogen in
Midden-Oosten en elders?
- Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie, geen
geüniformeerde blokken
o Conflicten eerder binnen dan
tussen de beschavingen
o Band cultuurgebied en godsdienst steeds losser secularisatie +
globalisering = deterritorialisering (Olivier Roy)
o Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch; communicatie,
enz)
3
, Godsdiensten en globalisering
- Globalisering = veramerikanisering?
- Benjamin Barber – Jihad vs Mc World
- Herstructureren identiteit, meer interdependentie, noodzaak van samenwerking
en dialoog; ook de religieuze (Andrea Riccardi)
- Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
- Simultaneïteit – platteland vs stad; derde vs tweede/eerste generatie migranten
- Secularisatie zet door bij autochtonen – neergang kerkgang – religiositeit
Godsdiensten in internationale relaties
- Tot voor kort was alles economische of militaire machtsverhouding (bv Henry
Kissinger vermeldt in zijn standaardwerk Diplomacy (1994) amper de rol van
godsdiensten: tekenend)
- NOCHTANS:
o Wahhabisme in Saudi-Arabië
o Iraanse revolutie
o Geopolitieke invloed van Heilige Stoel (Vaticaan)
o Opkomst neoprotestantisme (Midden-Amerika, Afrika…)
o Evolutie orthodox Rusland, Servië…
o Opkomst zelfverklaard ‘kalifaat’ IS
Blinde vlek in onze media
- Godsdienst is in media en onder intelligentsia (diplomaten, politici, academici…)
een blinde vlek
- Dat komt omdat zij nog steeds voornamelijk uitgaan van het
seculariseringsparadigma: godsdienst is achterhaald, een redelijk mens gelooft
niet, rol van godsdienst is gedoemd om te verminderen, ofwel: godsdienst is
gevaarlijk, gedoemd om te clashen met seculiere samenleving
- Een en ander leidt tot framing: voorbeelden zoeken in media
Les 2: Denkmodellen geloof en politiek
Religie en politiek: denkmodellen
- 3 verschillende vormen van secularisatie (J. Casanova)
A) Dioerentiatie: scheiding kerk en staat
B) Algemene achteruitgang van politieke invloed van religie
C) Privatisering van religie – nochtans: politieke rol
o Religie is puur iets voor achter de deur, niet openbaar
o In beperkte hoeveelheden
o Problematisch omdat perfect neutrale samenleving niet bestaat
- 3 niveaus van politieke actie
A) Deelnemen aan de staatsmacht
4
