2024 -
2025
Overzicht van de
historische kritiek
SAMENVATTING
,DEEL 1: DE BRON, BOUWSTOF VOOR DE
KENNIS VAN HET VERLEDEN.
1. DE NOTIE BRON
1.1 BRONNEN BEWUSTE CREATIES?
• Bronnen kunnen met opzet worden gecreëerd om een bepaald doel te bereiken of per
ongeluk/onbewust ontstaan. Deze laatste zijn tot stand gekomen zonder de bedoeling te
hebben dat ze ooit door anderen gelezen zouden worden. Deze worden ook artefacten
genoemd.
o Bewuste bronnen kunnen zowel objectief als subjectief relaas bieden en zijn vaak
bedoeld om tijdgenoten en latere historici iets voor te houden
o Onbewuste bronnen zijn in feite enkel bij het ontstaan ‘onschuldig’, maar later
kunnen ze perfect dienen als spoor van om het even wat. VB: etensresten die door
een archeoloog worden opgegraven in afvalputten leren ons veel over wat er in een
bepaalde periode gegeten werd, wat er op het menu stond, aan welke
voedselbestanddelen er overvloed en gebrek was.
• Interpretatieproblemen kunnen bijvoorbeeld ontstaan door verstoring in de context of in het
geval van secundaire depositie. Dat betekent dat een vondst zich niet meer op dezelfde
plaats bevindt als oorspronkelijk het geval was. VB: een skelet dat elders wordt herbegraven.
• Er zijn ook bronnen die ontstonden met een bepaalde intentie, maar voor
historica/literatuurwetenschappers een andere functie krijgen. Deze gevallen van unwitting
testimony (ongewilde getuigenis) worden toch soms vastgelegd.
• Klassieker van de mediakritiek: manufacturing consent van Noam Chomsky. Hij is vanaf de
jaren 70-80 bezig met het aantonen van hoe nieuws gemanipuleerd wordt in demografische
landen. Hij toont aan dat de waarheid nooit zwart-wit is, maar veel genuanceerder.
CASUS: DE RUSSISCHE AGRESSIE TEGEN OEKRAÏNE – HET BLOEDBAD VAN
BUCHA
• Bucha is een stad in Oekraïne die in maart ’22 internationaal bekend werd na de berichten
over de wreedheden begaan tijdens de Russische bezetting.
• Nadat de Russen zich uit de regio rond Kiev hadden teruggetrokken, kwamen schokkende
beelden en getuigenissen naar buiten van burgerslachtoffers. Velen van hen waren
geëxecuteerd, met de handen op de rug, wat wees op doelbewuste moorden. Daarnaast
werden ook lichamen gevonden die het gevolg waren van bombardementen.
• Deze gebeurtenis leidde tot internationale verontwaardiging en beschuldigingen van
oorlogsmisdaden tegen Rusland. Maar zij ontkenden de verantwoordelijkheid en beweerde
dat de gebeurtenissen ‘vervalsingen’ of ‘provocaties’ waren van Oekraïne.
, • De betrouwbare documenten die we kunnen gebruiken zijn rapporten van internationale
organisaties, als de VN. Bijvoorbeeld: satellietbeelden, video-opnames,
oogetuigenverslagen etc.
• Getuigenissen van onafhankelijke bronnen worden vaak als betrouwbaar gezien. Partijen in
het conflict, Oekraïense en Russische partijen, hebben vaak belangen om de waarheid te
verdraaien of te manipuleren.
1.2 DE VORMEIGENSCHAPPEN: GESCHREVEN EN ONGESCHREVEN
BRONNEN
1.2.1 GESCHREVEN BRONNEN
Onderscheid tussen de verhalende of literaire teksten en egodocumenten, diplomatische teksten en
bronnen uit de administratieve teksten.
1) Verhalende of literaire teksten en egodocumenten
• Verhalende of literaire teksten = alle teksten opgesteld in verhalende of narratieve vorm
VB: oude geschiedenisverhalen. Zij hebben als doel een bepaalde inhoud over te brengen,
een boodschap te doen overkomen.
o Ook fictieverhalen vallen onder deze categorie. VB: laatmiddeleeuwse
rederijkersgedichten of hedendaagse romans. Zij kunnen ook een historische bron
zijn, al zijn ze in de eerste plaats niet zo bedoeld.
• Egodocumenten = bewust gecreëerd voor de auteur zelf, maar meestal ook voor anderen.
Ze onthullen en verhullen tegelijkertijd.
2) Diplomatische teksten
= teksten die een rechtssituatie vaststellen of een nieuwe rechtstoestand creëren
• VB: een oorkonde. Dit is een tekst, voorzien van een waarmerk (zoals zegel of handteken),
die tot doel heeft een getuigenis af te leggen over een doorgaans vooraf voltrokken
rechtshandeling of over het bestaan van een rechtsfeit.
• De primaire doelstelling is een bewijsstuk in rechte vormen bij eventuele betwisting tussen
de betrokken partijen.
• De vorm van oorkonden is niet vrij, ze vertonen strikte en formele vormeigenschappen die
bepaald worden door de normen van het recht en de traditie en dus wisselend zijn in tijd en
ruimte.
, 3) Bronnen uit administratieve praktijk
= een ruime categorie die minder vormovereenkomsten vertoont dan oorkonden. Het zijn de teksten
die de schriftelijke neerslag vormen van de uitvoerende macht of van het beheer van openbare of
private administraties, ondernemingen of verenigingen. Die verschillende types bronnen van de
economische, sociale, politieke, financiële of gerechtelijke praktijk brengen verslag uit over een
opdracht, over vergaderingen, over zakenbeleid of ze geven een overzicht van de bezitsstructuur,
van de fiscale structuur, van de sociale structuur, van de politieke structuur.
Voorbeelden: boekhouding, ambassaderapporten, stadsrekeningen etc.
1.2.2 ONGESCHREVEN BRONNEN
Deze categorie wordt onderverdeeld in materiële voorwerpen en orale tradities
1) Materiële voorwerpen
• Archeologische bronnen = alle materiële voorwerpen die een spoor zijn van menselijke
activiteit in het verleden. VB: dagelijkse gebruiksvoorwerpen, graven, woningen, wegen etc.
• Overblijfselen
• Munten
• Manueel vervaardigde afbeeldingen = schilderijen en tekeningen
• Mechanisch vervaardigde afbeeldingen = foto’s en films
2) Orale tradities
= mondelinge overleveringen uit verschillende periodes, die in alle werelddelen voorkomen. Het zijn
de oudste literaire praktijken.
• Interviews
• Liederen
o Vaak gaat het om teksten met verschillende auteurs, dichters en/of zangers
o VB: Griots die zingen over Afrikaanse rijken – worden vandaag nog doorgegeven.
2. HET ONDERSCHEID TUSSEN BRON EN HISTORISCH WERK
• Een bron = een voorwerp of getuigenis uit of over het verleden waarop de historica steunt
om een beeld over datzelfde verleden te creëren. Het levert ons na een kritische analyse een
bewijs voor het voorkomen van een gebeurtenis.
• Een (historisch) werk = het resultaat van het geschiedkundige onderzoek. Het is de
bewijsvoering over een gebeurtenis, een ‘lezing’ door een historicus die niet noodzakelijk
de enige of laatste lezing hoeft te zijn.
• Onderscheid tussen primaire en secundaire informatie
o Primaire informatie = directe informatie, zoals brieven en kronieken waarin
tijdgenoten meedelen wat ze lezen. Deze informatie is erg schaars.
o Secundaire informatie = inventarissen van bibliotheken en testamenten. Deze
bieden minder zekerheid omdat de historicussen werken met deductie.
2025
Overzicht van de
historische kritiek
SAMENVATTING
,DEEL 1: DE BRON, BOUWSTOF VOOR DE
KENNIS VAN HET VERLEDEN.
1. DE NOTIE BRON
1.1 BRONNEN BEWUSTE CREATIES?
• Bronnen kunnen met opzet worden gecreëerd om een bepaald doel te bereiken of per
ongeluk/onbewust ontstaan. Deze laatste zijn tot stand gekomen zonder de bedoeling te
hebben dat ze ooit door anderen gelezen zouden worden. Deze worden ook artefacten
genoemd.
o Bewuste bronnen kunnen zowel objectief als subjectief relaas bieden en zijn vaak
bedoeld om tijdgenoten en latere historici iets voor te houden
o Onbewuste bronnen zijn in feite enkel bij het ontstaan ‘onschuldig’, maar later
kunnen ze perfect dienen als spoor van om het even wat. VB: etensresten die door
een archeoloog worden opgegraven in afvalputten leren ons veel over wat er in een
bepaalde periode gegeten werd, wat er op het menu stond, aan welke
voedselbestanddelen er overvloed en gebrek was.
• Interpretatieproblemen kunnen bijvoorbeeld ontstaan door verstoring in de context of in het
geval van secundaire depositie. Dat betekent dat een vondst zich niet meer op dezelfde
plaats bevindt als oorspronkelijk het geval was. VB: een skelet dat elders wordt herbegraven.
• Er zijn ook bronnen die ontstonden met een bepaalde intentie, maar voor
historica/literatuurwetenschappers een andere functie krijgen. Deze gevallen van unwitting
testimony (ongewilde getuigenis) worden toch soms vastgelegd.
• Klassieker van de mediakritiek: manufacturing consent van Noam Chomsky. Hij is vanaf de
jaren 70-80 bezig met het aantonen van hoe nieuws gemanipuleerd wordt in demografische
landen. Hij toont aan dat de waarheid nooit zwart-wit is, maar veel genuanceerder.
CASUS: DE RUSSISCHE AGRESSIE TEGEN OEKRAÏNE – HET BLOEDBAD VAN
BUCHA
• Bucha is een stad in Oekraïne die in maart ’22 internationaal bekend werd na de berichten
over de wreedheden begaan tijdens de Russische bezetting.
• Nadat de Russen zich uit de regio rond Kiev hadden teruggetrokken, kwamen schokkende
beelden en getuigenissen naar buiten van burgerslachtoffers. Velen van hen waren
geëxecuteerd, met de handen op de rug, wat wees op doelbewuste moorden. Daarnaast
werden ook lichamen gevonden die het gevolg waren van bombardementen.
• Deze gebeurtenis leidde tot internationale verontwaardiging en beschuldigingen van
oorlogsmisdaden tegen Rusland. Maar zij ontkenden de verantwoordelijkheid en beweerde
dat de gebeurtenissen ‘vervalsingen’ of ‘provocaties’ waren van Oekraïne.
, • De betrouwbare documenten die we kunnen gebruiken zijn rapporten van internationale
organisaties, als de VN. Bijvoorbeeld: satellietbeelden, video-opnames,
oogetuigenverslagen etc.
• Getuigenissen van onafhankelijke bronnen worden vaak als betrouwbaar gezien. Partijen in
het conflict, Oekraïense en Russische partijen, hebben vaak belangen om de waarheid te
verdraaien of te manipuleren.
1.2 DE VORMEIGENSCHAPPEN: GESCHREVEN EN ONGESCHREVEN
BRONNEN
1.2.1 GESCHREVEN BRONNEN
Onderscheid tussen de verhalende of literaire teksten en egodocumenten, diplomatische teksten en
bronnen uit de administratieve teksten.
1) Verhalende of literaire teksten en egodocumenten
• Verhalende of literaire teksten = alle teksten opgesteld in verhalende of narratieve vorm
VB: oude geschiedenisverhalen. Zij hebben als doel een bepaalde inhoud over te brengen,
een boodschap te doen overkomen.
o Ook fictieverhalen vallen onder deze categorie. VB: laatmiddeleeuwse
rederijkersgedichten of hedendaagse romans. Zij kunnen ook een historische bron
zijn, al zijn ze in de eerste plaats niet zo bedoeld.
• Egodocumenten = bewust gecreëerd voor de auteur zelf, maar meestal ook voor anderen.
Ze onthullen en verhullen tegelijkertijd.
2) Diplomatische teksten
= teksten die een rechtssituatie vaststellen of een nieuwe rechtstoestand creëren
• VB: een oorkonde. Dit is een tekst, voorzien van een waarmerk (zoals zegel of handteken),
die tot doel heeft een getuigenis af te leggen over een doorgaans vooraf voltrokken
rechtshandeling of over het bestaan van een rechtsfeit.
• De primaire doelstelling is een bewijsstuk in rechte vormen bij eventuele betwisting tussen
de betrokken partijen.
• De vorm van oorkonden is niet vrij, ze vertonen strikte en formele vormeigenschappen die
bepaald worden door de normen van het recht en de traditie en dus wisselend zijn in tijd en
ruimte.
, 3) Bronnen uit administratieve praktijk
= een ruime categorie die minder vormovereenkomsten vertoont dan oorkonden. Het zijn de teksten
die de schriftelijke neerslag vormen van de uitvoerende macht of van het beheer van openbare of
private administraties, ondernemingen of verenigingen. Die verschillende types bronnen van de
economische, sociale, politieke, financiële of gerechtelijke praktijk brengen verslag uit over een
opdracht, over vergaderingen, over zakenbeleid of ze geven een overzicht van de bezitsstructuur,
van de fiscale structuur, van de sociale structuur, van de politieke structuur.
Voorbeelden: boekhouding, ambassaderapporten, stadsrekeningen etc.
1.2.2 ONGESCHREVEN BRONNEN
Deze categorie wordt onderverdeeld in materiële voorwerpen en orale tradities
1) Materiële voorwerpen
• Archeologische bronnen = alle materiële voorwerpen die een spoor zijn van menselijke
activiteit in het verleden. VB: dagelijkse gebruiksvoorwerpen, graven, woningen, wegen etc.
• Overblijfselen
• Munten
• Manueel vervaardigde afbeeldingen = schilderijen en tekeningen
• Mechanisch vervaardigde afbeeldingen = foto’s en films
2) Orale tradities
= mondelinge overleveringen uit verschillende periodes, die in alle werelddelen voorkomen. Het zijn
de oudste literaire praktijken.
• Interviews
• Liederen
o Vaak gaat het om teksten met verschillende auteurs, dichters en/of zangers
o VB: Griots die zingen over Afrikaanse rijken – worden vandaag nog doorgegeven.
2. HET ONDERSCHEID TUSSEN BRON EN HISTORISCH WERK
• Een bron = een voorwerp of getuigenis uit of over het verleden waarop de historica steunt
om een beeld over datzelfde verleden te creëren. Het levert ons na een kritische analyse een
bewijs voor het voorkomen van een gebeurtenis.
• Een (historisch) werk = het resultaat van het geschiedkundige onderzoek. Het is de
bewijsvoering over een gebeurtenis, een ‘lezing’ door een historicus die niet noodzakelijk
de enige of laatste lezing hoeft te zijn.
• Onderscheid tussen primaire en secundaire informatie
o Primaire informatie = directe informatie, zoals brieven en kronieken waarin
tijdgenoten meedelen wat ze lezen. Deze informatie is erg schaars.
o Secundaire informatie = inventarissen van bibliotheken en testamenten. Deze
bieden minder zekerheid omdat de historicussen werken met deductie.
