Ontwikkelingspsychologie, deel 1
Thema 1: Ontwikkeling van het kind
H1: Kennismaking en historiek
1.1. Kennismaking
Ontwikkelingspsychologie= de wetenschappelijk studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit van conceptie tot hoge ouderdom. Het gaat niet enkel over groei, ook over stabiliteit, ook
niet enkel over kinderen maar ook over ouderdom en in verschillende ontwikkelingsdomeinen:
• Fysiek: kijkt naar de invloed van ons lichaam op ons gedrag
• Cognitief: hoe groei en verandering in intellectuele vermogens invloed heeft op ons gedrag
• Sociaal-emotioneel: sociale relaties - emoties
• Persoonlijkheid: stabiliteit en verandering in de karaktereigenschappen van een individu
Ontwikkelingsfasen:
• Prenataal
• Babytijd
• Peuter- en kleutertijd
• Schooltijd
• Adolescentie
• Ontluikende volwassenheid
• Volwassenheid
• Ouderdom
= die indeling in fasen is een sociale constructie, veelal gebaseerd op onderzoek in “WEIRD”
samenlevingen (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic) - indeling op basis van westerse
cultuur: veel onderzoek gebaseerd op studies die maar betrekking hebben op een deel van de
bevolking. + individuele verschillen
1.2. Historiek
Philippe Ariès (1914-1984)
• Deed een cultuurhistorische studie over kind en kindertijd sinds middeleeuwen aan de hand
van afbeeldingen en dagboeken.
• Ontdekker van “het kind” als voorwerp van historisch onderzoek, want stelde vast dat er niet
altijd van uit werd gegaan dat kinderen andere wezens zijn -> vanaf dan: kindertijd als aparte
ontwikkelingsfase (recent) -> historische evolutie: kindertijd geen natuurlijk biologische vorm,
maar sociale constructie van vrij recente datum (rond 1600)
Citaat van Newton: tot die inzichten kunnen komen door te bouwen op eerdere inzichten -> zo
evolueert wetenschap, door voort te bouwen op wat gekend is
1
Manon Didriche 2023-2024
,1.2.1. Vroege denkers
John Locke (1632-1704) - empirisme
• De mens wordt geboren als een onbeschreven blad (‘tabula rasa’), de ontwikkeling gebeurt
onder invloed van de omgeving, die vormgeeft aan het gedrag van het kind: alles wat die
mens wordt, komt dus door de omgeving -> “iedereen kan alles worden" en verschillen
tussen mensen komen dus door verschillen in de omgeving/ervaring (An Essay Concerning
Human Understanding, 17de eeuw)
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) - nativisme
• Kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten - ‘nobele wilden’ (in wezen
goed): alles ligt vast bij de geboorte en we ontwikkelen ons als mens tot wat de natuur
voorzien heeft
• Groei in afzonderlijke fasen die zich automatisch ontvouwen
• Als kinderen verzorgd en beschermd worden, bereiken ze vanzelf hun volle potentieel
Als kinderen frustratie ervaren bij het proberen ontwikkelen van de aangeboren goedheid
zullen ontwikkelingsuitkomsten negatief zijn
1.2.2. Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie, vanaf de 19e eeuw
Charles Darwin (1809-1882) - evolutietheorie
• Ging ervan uit dat er een parallel is tussen de ontwikkeling van individuen binnen een soort
en hoe de soort zelf ontwikkeld is
• Bestudeert ontwikkeling voor de geboorte en doet goede, systematische observaties van (zijn
eigen) kinderen: schreef een babybiografie over het eerste levensjaar van zijn zoon
Start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
(On the Origin of Species by Natural Selection, 19de eeuw)
Granville Stanley Hall (1844-1924)
• Amerikaans psycholoog, geïnspireerd door Darwin: ontogenese als herhaling van fylogenese=
de ontwikkeling van aparte figuren als herhaling van de ontwikkeling van de mens als
soort/mensheid als geheel: van primitievere vormen naar complexere vormen van
functioneren
• Ontwikkeling als rijpingsproces (reeks genetisch bepaalde gebeurtenissen die zich
automatisch ontvouwen, zoals een bloem) – gaat vrij vanzelf
"Men kan de typische wildheid van kinderen maar beter toelaten tot een jaar of twaalf"
• Stichter Child Study Movement= ging er eigenlijk voor om wetenschappelijke methodes toe
te passen op kinderen en in de stream daarvan kreeg je andere methoden: eerste gebruik van
vragenlijsten, normatieve benadering, naar normale/gemiddelde groei (meer afstappen van
die biografieën)
2
Manon Didriche 2023-2024
, • Zag adolescentie als afzonderlijke ontwikkelingsfase (de fase van “storm en stress”= periode
van labiliteit en stress door lichamelijke veranderingen)
Arnold Gesell (1880-1961)
• Amerikaans psycholoog en pediater, leerling van Stanley Hall
• "father of child development": heel grootschalige studies deed - bestudeerde 10.000
kinderen via observatie en ouderinterviews en ging op zoek naar wat typisch is voor een kind
op een bepaalde leeftijd -> alle kinderen doorlopen zelfde stadia, zij het op eigen tempo
• Sterke focus op maturatie, beperkte rol van ervaring
• Gesell Developmental Schedules= diagnostisch instrument om ontwikkelingsniveau bij kleine
kinderen te meten
Deed veel onderzoek naar motorische ontwikkeling: inzicht dat als kind groeit, dat eerst het
hoofd groeit, sneller dan de voeten en dat het ook van binnen, centrum van het lichaam naar
buiten gaat (armen sneller dan vingers)= cefalocaudale en proximodistale principe
Alfred Binet (1857-1911)
• Frans psycholoog, werd in het begin van 20e eeuw gevraagd (door ministerie) om een
instrument te ontwikkelen om kinderen met mentale beperkingen te onderscheiden van
kinderen zonder mentale beperkingen en ontwikkelde zo de eerste intelligentietest op vraag
van het ministerie van onderwijs.
• Stimuleerde interesse in individuele verschillen in ontwikkeling
Leta Stetter Hollingworth (1886-1939)
• Amerikaans psycholoog: studie van intelligentie, met focus op hoogbegaafdheid - intelligentie
is niet genetisch bepaald, maar onderwijs en omgeving cruciale rol in ontwikkeling en had
dan ook veel aandacht voor schoolpsychologische praktijk
Maria Montessori (1870-1952)
• Italiaanse arts en docent
• Onderwijsaanpak gebaseerd op zelfredzaamheid= “leer het mij zelf doen”-aanpak
Faciliteren dat kinderen het zelf gaan doen -> gaf aanleiding tot nieuwe scholen gebaseerd op
deze principes
Lewis Terman (1877-1956)
• Amerikaans psycholoog, Stanford University
• Oprichter Genetic Studies of the Genius (later: Terman Study of the Gifted)= longitudinale
studie, gestart in 1921 en op dit moment nog steeds loopt (daarom een van de langstlopende
longitudinale studies die we kennen)
3
Manon Didriche 2023-2024
,Deze wetenschappers hadden een gemeenschappelijk doel: groei, verandering en stabiliteit tijdens
(vooral) kindertijd bestuderen
Start van de wetenschappelijke studie van ontwikkeling: er was vroeger zo lang de klemtoon op
erfelijke sturing → sprak men over 'genetische psychologie’ (in eerste instantie)
zodra er meer aandacht voor ook context: 'genetische psychologie' → ‘ontwikkelingspsychologie’
Gaandeweg uitwerking nieuwe statistische methoden en nieuwe onderzoeksparadigma’s, ook
theorievorming kreeg nieuwe impulsen, met meer klemtoon op opvoeding en ervaringen, bv. vanuit
pedagogiek en behaviorisme
Tot halfweg 20ste eeuw focus vooral op de kindertijd, geleidelijk interesse in andere fasen, initieel
vanuit andere disciplines: sociologie had interesse in adolescentie en de geneeskunde interesse in
veroudering (volwassenheid lang onderbestudeerd, omdat men dacht dat er dan toch niets meer
gebeurde -> fout) en later geraakten andere disciplines er ook in geïnteresseerd (zoals de
psychologie)
De deeldisciplines stonden aanvankelijk los van elkaar: kinderpsychologie, adolescentiepsychologie en
(psycho)gerontologie -> pas recent geïntegreerd in het "levensloopperspectief”
4
Manon Didriche 2023-2024
, H2: Theoretische Perspectieven
2.1. Kernvraagstukken
1) Continuïteit= geleidelijke ontwikkeling met kwantitatieve verschillen, prestaties op bepaald
niveau vloeien voort uit die op de vorige niveaus
vs. discontinuïteit= ontwikkeling in aparte stappen of stadia met kwalitatieve verschillen,
waarin elk stadium gedrag oplevert dat qua inhoud en hoedanigheid anders is dan gedrag in
eerdere stadia
2) Kritieke periode= periodes waarin er dingen moeten gebeuren/bepaalde soorten
omgevingsstimuli noodzakelijk zijn, indien dit niet gebeurt: onomkeerbare gevolgen
vs. gevoelige periode= extra ontvankelijk voor bepaalde soorten omgevingsstimuli, optimale
periode om bepaalde vermogens te ontwikkelen, het is dus nog mogelijk erna (maar
misschien wel moeizamer)
Evidentie voor grotere plasticiteit dan aanvankelijk gedacht: de mate waarin een zich
ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur veranderlijk is
-> eerder gevoelige periodes (foetus: gevoelige periodes is afhankelijk van orgaan tot orgaan)
3) Één universeel traject= opeenvolging van stadia in universeel patroon, iedereen zelfde stadia
rond zelfde leeftijd (voor iedereen hetzelfde)
vs. vele mogelijke trajecten= door unieke combinaties van persoons- en
omgevingskenmerken veel mogelijke trajecten -> vandaag meer evidentie voor het tweede
doordat we weten dat van alle processen meespelen in de ontwikkeling
4) Nature= ontwikkeling is vooral het resultaat van het zich geleidelijk ontvouwen van
voorbestemde genetische informatie – vanaf de conceptie ligt het vast
(=maturatie)/nativisme
vs. nurture= ontwikkeling vooral bepaald door omgevingsfactoren en ervaringen/empirisme
5
Manon Didriche 2023-2024
Thema 1: Ontwikkeling van het kind
H1: Kennismaking en historiek
1.1. Kennismaking
Ontwikkelingspsychologie= de wetenschappelijk studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit van conceptie tot hoge ouderdom. Het gaat niet enkel over groei, ook over stabiliteit, ook
niet enkel over kinderen maar ook over ouderdom en in verschillende ontwikkelingsdomeinen:
• Fysiek: kijkt naar de invloed van ons lichaam op ons gedrag
• Cognitief: hoe groei en verandering in intellectuele vermogens invloed heeft op ons gedrag
• Sociaal-emotioneel: sociale relaties - emoties
• Persoonlijkheid: stabiliteit en verandering in de karaktereigenschappen van een individu
Ontwikkelingsfasen:
• Prenataal
• Babytijd
• Peuter- en kleutertijd
• Schooltijd
• Adolescentie
• Ontluikende volwassenheid
• Volwassenheid
• Ouderdom
= die indeling in fasen is een sociale constructie, veelal gebaseerd op onderzoek in “WEIRD”
samenlevingen (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic) - indeling op basis van westerse
cultuur: veel onderzoek gebaseerd op studies die maar betrekking hebben op een deel van de
bevolking. + individuele verschillen
1.2. Historiek
Philippe Ariès (1914-1984)
• Deed een cultuurhistorische studie over kind en kindertijd sinds middeleeuwen aan de hand
van afbeeldingen en dagboeken.
• Ontdekker van “het kind” als voorwerp van historisch onderzoek, want stelde vast dat er niet
altijd van uit werd gegaan dat kinderen andere wezens zijn -> vanaf dan: kindertijd als aparte
ontwikkelingsfase (recent) -> historische evolutie: kindertijd geen natuurlijk biologische vorm,
maar sociale constructie van vrij recente datum (rond 1600)
Citaat van Newton: tot die inzichten kunnen komen door te bouwen op eerdere inzichten -> zo
evolueert wetenschap, door voort te bouwen op wat gekend is
1
Manon Didriche 2023-2024
,1.2.1. Vroege denkers
John Locke (1632-1704) - empirisme
• De mens wordt geboren als een onbeschreven blad (‘tabula rasa’), de ontwikkeling gebeurt
onder invloed van de omgeving, die vormgeeft aan het gedrag van het kind: alles wat die
mens wordt, komt dus door de omgeving -> “iedereen kan alles worden" en verschillen
tussen mensen komen dus door verschillen in de omgeving/ervaring (An Essay Concerning
Human Understanding, 17de eeuw)
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) - nativisme
• Kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten - ‘nobele wilden’ (in wezen
goed): alles ligt vast bij de geboorte en we ontwikkelen ons als mens tot wat de natuur
voorzien heeft
• Groei in afzonderlijke fasen die zich automatisch ontvouwen
• Als kinderen verzorgd en beschermd worden, bereiken ze vanzelf hun volle potentieel
Als kinderen frustratie ervaren bij het proberen ontwikkelen van de aangeboren goedheid
zullen ontwikkelingsuitkomsten negatief zijn
1.2.2. Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie, vanaf de 19e eeuw
Charles Darwin (1809-1882) - evolutietheorie
• Ging ervan uit dat er een parallel is tussen de ontwikkeling van individuen binnen een soort
en hoe de soort zelf ontwikkeld is
• Bestudeert ontwikkeling voor de geboorte en doet goede, systematische observaties van (zijn
eigen) kinderen: schreef een babybiografie over het eerste levensjaar van zijn zoon
Start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
(On the Origin of Species by Natural Selection, 19de eeuw)
Granville Stanley Hall (1844-1924)
• Amerikaans psycholoog, geïnspireerd door Darwin: ontogenese als herhaling van fylogenese=
de ontwikkeling van aparte figuren als herhaling van de ontwikkeling van de mens als
soort/mensheid als geheel: van primitievere vormen naar complexere vormen van
functioneren
• Ontwikkeling als rijpingsproces (reeks genetisch bepaalde gebeurtenissen die zich
automatisch ontvouwen, zoals een bloem) – gaat vrij vanzelf
"Men kan de typische wildheid van kinderen maar beter toelaten tot een jaar of twaalf"
• Stichter Child Study Movement= ging er eigenlijk voor om wetenschappelijke methodes toe
te passen op kinderen en in de stream daarvan kreeg je andere methoden: eerste gebruik van
vragenlijsten, normatieve benadering, naar normale/gemiddelde groei (meer afstappen van
die biografieën)
2
Manon Didriche 2023-2024
, • Zag adolescentie als afzonderlijke ontwikkelingsfase (de fase van “storm en stress”= periode
van labiliteit en stress door lichamelijke veranderingen)
Arnold Gesell (1880-1961)
• Amerikaans psycholoog en pediater, leerling van Stanley Hall
• "father of child development": heel grootschalige studies deed - bestudeerde 10.000
kinderen via observatie en ouderinterviews en ging op zoek naar wat typisch is voor een kind
op een bepaalde leeftijd -> alle kinderen doorlopen zelfde stadia, zij het op eigen tempo
• Sterke focus op maturatie, beperkte rol van ervaring
• Gesell Developmental Schedules= diagnostisch instrument om ontwikkelingsniveau bij kleine
kinderen te meten
Deed veel onderzoek naar motorische ontwikkeling: inzicht dat als kind groeit, dat eerst het
hoofd groeit, sneller dan de voeten en dat het ook van binnen, centrum van het lichaam naar
buiten gaat (armen sneller dan vingers)= cefalocaudale en proximodistale principe
Alfred Binet (1857-1911)
• Frans psycholoog, werd in het begin van 20e eeuw gevraagd (door ministerie) om een
instrument te ontwikkelen om kinderen met mentale beperkingen te onderscheiden van
kinderen zonder mentale beperkingen en ontwikkelde zo de eerste intelligentietest op vraag
van het ministerie van onderwijs.
• Stimuleerde interesse in individuele verschillen in ontwikkeling
Leta Stetter Hollingworth (1886-1939)
• Amerikaans psycholoog: studie van intelligentie, met focus op hoogbegaafdheid - intelligentie
is niet genetisch bepaald, maar onderwijs en omgeving cruciale rol in ontwikkeling en had
dan ook veel aandacht voor schoolpsychologische praktijk
Maria Montessori (1870-1952)
• Italiaanse arts en docent
• Onderwijsaanpak gebaseerd op zelfredzaamheid= “leer het mij zelf doen”-aanpak
Faciliteren dat kinderen het zelf gaan doen -> gaf aanleiding tot nieuwe scholen gebaseerd op
deze principes
Lewis Terman (1877-1956)
• Amerikaans psycholoog, Stanford University
• Oprichter Genetic Studies of the Genius (later: Terman Study of the Gifted)= longitudinale
studie, gestart in 1921 en op dit moment nog steeds loopt (daarom een van de langstlopende
longitudinale studies die we kennen)
3
Manon Didriche 2023-2024
,Deze wetenschappers hadden een gemeenschappelijk doel: groei, verandering en stabiliteit tijdens
(vooral) kindertijd bestuderen
Start van de wetenschappelijke studie van ontwikkeling: er was vroeger zo lang de klemtoon op
erfelijke sturing → sprak men over 'genetische psychologie’ (in eerste instantie)
zodra er meer aandacht voor ook context: 'genetische psychologie' → ‘ontwikkelingspsychologie’
Gaandeweg uitwerking nieuwe statistische methoden en nieuwe onderzoeksparadigma’s, ook
theorievorming kreeg nieuwe impulsen, met meer klemtoon op opvoeding en ervaringen, bv. vanuit
pedagogiek en behaviorisme
Tot halfweg 20ste eeuw focus vooral op de kindertijd, geleidelijk interesse in andere fasen, initieel
vanuit andere disciplines: sociologie had interesse in adolescentie en de geneeskunde interesse in
veroudering (volwassenheid lang onderbestudeerd, omdat men dacht dat er dan toch niets meer
gebeurde -> fout) en later geraakten andere disciplines er ook in geïnteresseerd (zoals de
psychologie)
De deeldisciplines stonden aanvankelijk los van elkaar: kinderpsychologie, adolescentiepsychologie en
(psycho)gerontologie -> pas recent geïntegreerd in het "levensloopperspectief”
4
Manon Didriche 2023-2024
, H2: Theoretische Perspectieven
2.1. Kernvraagstukken
1) Continuïteit= geleidelijke ontwikkeling met kwantitatieve verschillen, prestaties op bepaald
niveau vloeien voort uit die op de vorige niveaus
vs. discontinuïteit= ontwikkeling in aparte stappen of stadia met kwalitatieve verschillen,
waarin elk stadium gedrag oplevert dat qua inhoud en hoedanigheid anders is dan gedrag in
eerdere stadia
2) Kritieke periode= periodes waarin er dingen moeten gebeuren/bepaalde soorten
omgevingsstimuli noodzakelijk zijn, indien dit niet gebeurt: onomkeerbare gevolgen
vs. gevoelige periode= extra ontvankelijk voor bepaalde soorten omgevingsstimuli, optimale
periode om bepaalde vermogens te ontwikkelen, het is dus nog mogelijk erna (maar
misschien wel moeizamer)
Evidentie voor grotere plasticiteit dan aanvankelijk gedacht: de mate waarin een zich
ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur veranderlijk is
-> eerder gevoelige periodes (foetus: gevoelige periodes is afhankelijk van orgaan tot orgaan)
3) Één universeel traject= opeenvolging van stadia in universeel patroon, iedereen zelfde stadia
rond zelfde leeftijd (voor iedereen hetzelfde)
vs. vele mogelijke trajecten= door unieke combinaties van persoons- en
omgevingskenmerken veel mogelijke trajecten -> vandaag meer evidentie voor het tweede
doordat we weten dat van alle processen meespelen in de ontwikkeling
4) Nature= ontwikkeling is vooral het resultaat van het zich geleidelijk ontvouwen van
voorbestemde genetische informatie – vanaf de conceptie ligt het vast
(=maturatie)/nativisme
vs. nurture= ontwikkeling vooral bepaald door omgevingsfactoren en ervaringen/empirisme
5
Manon Didriche 2023-2024
