Uitwerkingen werkgroepopdrachten Staatsrecht

Werkgroepopdrachten Staatsrecht

Week 1: Rechtsstaat, historische wortels en bronnen van staatsrecht

Opzoek- en oprfrisvragen

1. Op p. 14 van het Handboek betogen de auteurs dat de Nederlandse Grondwet niet alleen
formeel, maar ook materieel rigide is. Leg dit uit.
- De Nederlandse Grondwet wordt beschouwd als zowel formeel als materieel rigide.
Deze rigide aard heeft betrekking op twee aspecten:
o Formele rigiditeit: Dit verwijst naar de procedurele moeilijkheid om de Grondwet te
wijzigen. Het wijzigen van de Grondwet vereist een specifieke en vaak langdurige
procedure die is vastgelegd in de Grondwet zelf (artikel 137 Grondwet). Deze
procedure omvat onder meer de goedkeuring door de Tweede en Eerste Kamer van
de Staten-Generaal, gevolgd door verkiezingen, en soms zelfs een tweede lezing van
de wet door een nieuwgekozen Tweede Kamer. Hierdoor is het wijzigen van de
Grondwet een complex proces dat niet gemakkelijk tot stand komt.
o Materiële rigiditeit: Dit verwijst naar de inhoudelijke aspecten van de Grondwet die
de wetgever binden, zelfs zonder dat de Grondwet zelf wordt gewijzigd. De Grondwet
bevat fundamentele rechten, principes en institutionele bepalingen die als leidraad
dienen voor de wetgevende en bestuurlijke praktijk. Deze principes moeten worden
nageleefd, zelfs als ze niet expliciet in de wet zijn vastgelegd. Hierdoor wordt de
wetgever beperkt in zijn vrijheid om wetten aan te nemen die in strijd zijn met deze
fundamentele principes, waardoor de Grondwet materieel rigide is.
- Kortom, de Nederlandse Grondwet is formeel rigide vanwege de complexe procedure
voor wijziging, en materieel rigide vanwege de bindende kracht van de fundamentele
principes die erin zijn opgenomen. Zie ook art. 120 Gw.

2. Aan welk uitgangspunten van de democratische rechtsstaat geeft artikel 15, eerste lid, van de
grondwet uitdrukking?
- Artikel 15, eerste lid, van de Grondwet geeft uitdrukking aan het beginsel van
rechtszekerheid binnen een democratische rechtsstaat. Dit artikel bepaalt dat niemand
kan worden veroordeeld dan op de grondslag van een wet die ten tijde van het begaan
van het strafbare feit van kracht was. Dit waarborgt dat burgers alleen kunnen worden
gestraft op basis van vooraf vastgestelde regels en voorkomt retroactieve wetgeving. De
uitgangspunten zijn:
o Legaliteitsbeginsel: geen straf zonder wet. Het artikel stelt dat de inmenging in het
lichaam van een persoon alleen kan plaatsvinden onder specifieke omstandigheden
die bij wet zijn vastgelegd. Dit waarborgt dat de overheid gebonden is aan de wet en
dat haar optreden binnen de grenzen van de wet moet blijven.
o Grondrechten: het artikel erkent het recht op lichamelijke integriteit en bevestigt dat
niemand gedwongen kan worden tot medische handelingen zonder zijn of haar
toestemming. Dit benadrukt het respect voor de menselijke waardigheid en
autonomie.
o Rechtszekerheid: de burgers weten door dit artikel dat de overheid hen niet zomaar
kan opsluiten zonder wettelijke basis.




1

, 3. Wanneer is volgens de auteurs van het Handboek sprake van een ongeschreven,
staatsrechtelijke regel? Noem twee regels van ongeschreven staatsrecht.
- Van een staatsrechtelijke ongeschreven regel is sprake als een gewoonte of praktijk, ook
als rechtens juist wordt beschouwd door de actoren en algemeen wordt erkend als een
essentiële staatsrechtelijke regel. Er moet dus, naast een gewoonte in de vorm van
terugkerend gedrag, ook een algemene rechtsovertuiging zijn dat het gedrag juridisch
vereist is (opinio iuris seu necessitatis). Regels van ongeschreven staatsrecht:
a. de vertrouwensregel: deze regel houdt in dat een regering of minister het
vertrouwen van de Staten-Generaal moet hebben (er is sprake van
vertrouwen zolang het tegendeel niet is gebleken. Deze regel is dus niet in
rechte afdwingbaar maar dit doet er niet aan af dat er toch sprake is van een
regel.
b. de regel dat de Tweede Kamer niet twee keer na elkaar ontbonden wordt over
dezelfde kwestie en dat na de eerste ontbinding de meerderheidswil
doorslaggevend is.

4. Geef in een schema weer hoe het Koninkrijk der Nederlanden eruit ziet. Uit welk artikel in het
Statuut volgt deze structuur?

Het schema van het Koninkrijk der Nederlanden kan als volgt worden weergegeven (art. 1 Statuut)
 Nederland: (Constituerend land)
 Provincies
 Gemeenten
 Aruba: (Autonoom land)
 Districten
 Gemeenten
 Curaçao: (Autonoom land)
 Districten
 Gemeenten
 Sint Maarten: (Autonoom land)
 Districten
 Gemeenten




Extra opmerking: Trump die een discreet tekent over het american citizenship. Dit gaat tegen het
element van 1) bescherming van de fundamentele grondrechten in en 2) de machtenscheiding,
omdat hij de constitutie verandert. Hij gaat op de stoel zitten van de werkgever.




2

,Vraag 1
Sinds 2022 opent de Nederlandse Grondwet met een algemene bepaling, waarin staat dat de
grondrechten en de democratische rechtsstaat waarborgt.
a. Uit welke elementen bestaat volgens de regering de ‘democratische rechtsstaat’?
- De vier vereisten waaraan een staat moet voldoen om als rechtsstaat te worden beschouwd
zijn:
o Legaliteitsbeginsel: elk overheidsoptreden moet berusten op een grondslag in de
wet of grondwet;
o Machtenscheiding: in een rechtsstaat is het belangrijk dat de macht niet
geconcentreerd is in een hand. Belangrijk is om elkaar te kunnen controleren en
in evenwicht te houden. Door de macht te verdelen voorkomen we een
totalitaire staat/alleenheersers;
o Onafhankelijke rechter: een rechter die beschikbaar is om een beroep op te doen
wanneer je denkt dt de overheid grenzen overtreedt;
o Bescherming van de fundamentele (grond)rechten: in coronadiscussies worden
grondenrechten ingeperkt. De rechtsstaat moet grondrechten eerbiedgen, maar
deze zijn niet absoluut.

b. Voldeed Nederland vóórdat de algemene bepaling in werking trad aan de democratisch-
rechtsstatelijk eisen die de regering noemt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom is de
bepaling dan voorgesteld?
- Ja, Nederland voldeed voordat de algemene bepalingen in werking trad ook aan de
democratisch-rechtsstatelijk eisen. De kernbeginselen werden niet explicitiet genoemd in de
grondwet, evenmin als de waarborgfunctie die de grondwet heeft ten aanzien van deze
kernbeginselen. Het werd als een gemis ervaren dat de grondwet deze drie kernbeginselen
niet met zoveel woorden vastlegt. De regering wou door de toevoeging hiervan expliciteren
dat de grondwet de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten waarborgt. Dit doet recht
aan de gedachte dat het bij deze kernbeginselen niet alleen om een abstract idee gaat die is af
te leiden uit de grondwet als geheel, maar ook kernbeginselen waarop de Nederlandse
democratische rechtsstaat is gebaseerd en die als zodanig het waard zijn om vast te leggen
(MvT, p. 3). Dat je er niet omheen kan dat Nederland een democratische rechtsstaat is.

c. Hoe verhoudt de algemene bepaling zich tot de overige bepalingen van de Grondwet?
- Door de algemene bepaling als openingsartikel aan het begin van de grondwet op te nemen
wijst zij vooruit naar de bepalingen die volgen. De algemene bepaling geeft de contouren aan
waarbinnen onze grondwet door een ieder gelezen en begrepen dient te worden (MvT, p. 7).
Overkoepelende term waaraan alles wat in de grondwet staat getoetst kan worden aan de
algemene bepaling. In de praktijk gebeurt dit niet.

d. Nederland kent een aantal toetsingsverboden voor de rechter. Een rechter mag wetten niet
toetsen aan de Grondwet (noch aan het Statuut, noch aan rechtsbeginselen; art. 120 Gw. en
Harmonisatiewet-arrest). Een rechter mag evenmin nationale bepalingen toetsen aan niet
eeniederverbindende verdragsbepalingen (art. 94 Gw.). Welke elementen van de
democratische rechtsstaat herkent u hierin?
- Het element van de scheiding der machten. De rechter mag de wetgeving niet beïnvloeden
door wetten te toetsen aan de grondwet. Hij mag niet op de stoel van de wetgever gaan
zitten. Ook het element van een onafhankelijke rechter wordt herkend.




3

, e. Zoek de preambule van de Staatsregeling van Sint-Maarten op. Wat valt op als je die met de
algemene bepaling van de Grondwet vergelijkt?
- De preambule van Sint-Maarten noemt waarden zoals democratie, de scheiding der machten,
de waardigheid van het individu en fundamentele rechten en vrijheden heel duidelijk en
expliciet. De preambule begint ook met de erkenning van de leidende beginselen van de
Almachtige God als de kern van hun waarden. Dit religieuze element ontbreekt ook in de
algemene bepaling van de Nederlandse grondwet.

Vraag 2
a. Het ontstaan van de Republiek der Verenigde Nederlanden kan zowel in 1579 als in 1581
worden gesitueerd. Waarom kunnen beide jaartallen als beginpunt gelden?
- In 1579 kwam dee Unie van Utrecht tot stand, gesloten tussen Holland, Zeeland, Utrecht,
Gelderland en Groningen. Later zouden Friesland, Drenthe en Overijssel zich aansluiten. De
Unie was een confederatie tussen de aangesloten provincies. De aan de Unie overgedragen
bevoegdheden hadden betrekking op defensie en buitenlandse poitiek.
- De provincies mochten niet zonder goedkeuring van de Unie vrede sluiten, oorlog voeren of
confederaties of verbonden met andere landen sluiten. Besluitvorming over oorlog, vrede en
belastingen zou bij unanimiteit geschieden. Je zou kunnen zeggen dat dit de eerste stap naar
onafhankelijkheid was. Uit het Verdrag blijkt dat de gewesten de Spaanse koning echter wel
trouw bleven, waardoor je niet kunt spreken van volledige onafhankelijkheid van de
Nederlandse Staat.
- In 1581 nam de onvrede over Filips II toe en waardoor de Staten-Generaal afscheid namen van
hun koning door middel van het Plakkaat van Verlatinghe. Het Plakkaat van Verlatinghe kan
gezien worden als een belangrijke stap naar een onafhankelijke staat. Het plakkaat
symboliseert namelijk een onafhankelijkheidsverklaring. De Republiek werd toentertijd nog
niet als soevereine staat erken. Je kunt dus nog niet spreken van De Nederlandse Staat.

b. De Staten-Generaal vormde het belangrijkste orgaan van de Republiek der Verenigde
Nederlanden (1579-1795). Wat kenmerkte de besluitvorming van dit orgaan?
- De vertegenwoordiger van de staten kwamen bijeen in de Staten-Generaal, een permanente
vergadering van afvaardigingen van de zeven gewesten. De besluitvorming van de Staten-
Generaal werd in aanzienlijke mate bemoeilijkt door het confederale karakter van de Unie en
het eenstemmingheidsvereiste. De vertegenwoordigers moesten het dus unaniem eens
worden over belangrijke zaken zoals oorlog, vrede en belastingheffing. Als de besluitvorming
over andere onderwerpen ging, dan was meerderheidsstemming voldoende. Ook is een
belangrijk kenmerk de ruggespraak. Het besluitproces was lang en tijdrovend.

Vraag 3
a. Nederland is tweemaal een republiek geweest: de Republiek der Verenigde Nederlanden en
de Bataafse Republiek. Was de staat in beide gevallen op dezelfde wijze georganiseerd?
- Een confederatie is een samenwerking van onafhankelijke staten of (deel)staten die samen
een staat vormen. De Republiek der Verenigde Nederlanden was een statenbond of
confederatie waarin de gewesten elk een eigen bestuursinrichting en wetgeving hadden. De
juridische grondslag van de statenbond was slechts als defensief verbond bedoeld. Leger en
vloot waren namelijk gemeenschappelijk en elk provincie droeg een percentage van de
kosten. De gewesten hielden dus elk hun eigen bestuur, maar moesten het wel unaniem eens
zijn over defensie en een percentage van de kosten afdragen.
- De staatsregeling voor het Bataafse volk wordt gezien als de eerste grondwet in de
Nederlandse geschiedenis. De komst van de Staatsregeling zorgde ervoor dat er voor het eerst
sprake was van een eenheidsstaat. Er werden algemene verkiezingen ingesteld voor het
vaststellen van een nationaal parlement. Er ontstond een sterk centraal gezag.

4