Religie, zingeving en levensbeschouwing – samenvatting
Inhoudstafel
Hoofdstuk 1: (De)secularisatie en (de)globalisering....................4
1. Inleiding......................................................................................4
3. Verfijning vh secularisatiedebat...................................................5
4. Paradigmawissel met einde van de Koude Oorlog..........................6
5. Desecularisatie............................................................................7
6. Recente trend: hersecularisering (2007-2019)...............................8
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994).....................................................8
7. Godsdiensten en globalisering......................................................9
8. Godsdiensten in internationale relaties.......................................10
9. Blinde vlek in onze media...........................................................10
Hoofdstuk 2: Geopolitiek van de orthodoxe kerken...................11
1. Orthodoxie?...............................................................................11
1. Kerkgebouwen...................................................................................................... 11
2. Iconen.................................................................................................................. 11
3. Iconostasis............................................................................................................ 11
2. Ecclesia Indivisa – de onverdeelde kerk (tot 1054).......................11
3. Byzantium.................................................................................12
4. Constantinopel – het Oecumenisch patriarchaat..........................13
1. Het Patriarchaat gedijt onder de Ottomanen........................................................13
2. Crisis, nationalisme en etnicisering......................................................................14
3. Filetisme en geboorte Autocefale kerken..............................................................14
4. Het Oecumenisch patriarchaat in het onafhankelijke Turkije................................15
5. Patriarch Bartholomeos I (1991-heden)................................................................15
5. Moskou, het “derde Rome”........................................................16
1. Moskou tot WOI.................................................................................................... 16
2. Sovjetunie............................................................................................................. 16
3. Revival van de Russisch-orthodoxe kerk na 1991.................................................16
4. Situatie in Oekraïne..............................................................................................17
5. Naar een Grieks-Slavisch schisma?.......................................................................17
Hoofdstuk 3: Geopolitiek van de katholieke kerk (Heilige Stoel).19
1. Rooms-katholieke kerk...............................................................19
2. Het Pausdom.............................................................................20
1. Rome: ontwikkeling.............................................................................................. 20
2. Ondanks crisissen overleeft pausdom..................................................................21
3. Verlies wereldlijke macht in 1870.........................................................................21
3. Recente Pausen.........................................................................22
1. Johannes XXIII (1958-1963) en Tweede Vaticaans Concilie...................................23
2. Johannes-Paulus II (1978-2005)............................................................................24
3. Franciscus (2013-heden).......................................................................................25
4. Heilige Stoel en wereldpolitiek...................................................26
Hoofdstuk 4: Inleiding op geopolitiek van de Islam...................27
, 1. De islam, een complexe wereld...................................................27
2. Geschiedenis.............................................................................27
1. Leven van Mohammed.......................................................................................... 27
2. Historische Kalifaten.............................................................................................28
1. Sjiisme.................................................................................................................. 29
3. Kharidjieten.......................................................................................................... 30
4. Glorie en neergang van de moslimwereld...................................30
5. Reactie: islamistische stromingen...............................................32
1. Mawdoedi............................................................................................................. 32
2. Moslimbroederschap (=Al Ikwaan).......................................................................32
6. De crisis in de Arabische wereld.................................................33
1. Algemeen............................................................................................................. 33
2. Al Qaeda en 9/11.................................................................................................. 33
3. Reacties op 9/11................................................................................................... 33
4. Van Lente naar burgeroorlogen............................................................................34
5. DAESH – Islamitische Staat...................................................................................34
7. Islam = “godsdienst van het midden”.........................................34
Hoofdstuk 5: Oorlog, hoelang nog? (Gerard Bodifée).................36
Hoofdstuk 6: Interreligieuze dialoog en peace building.............39
1. Religies: bron van oorlog of van vrede?.......................................39
2. Samenleven van religies.............................................................39
1. In de loop der eeuwen.......................................................................................... 39
2. Middeleeuwse voorloper van dialoog: Franciscus van Assisi (1182-1226)............40
3. Vanaf de 19de eeuw............................................................................................... 41
4. Idee van ‘interreligieuze dialoog’..........................................................................41
3. Globalisering maakt dialoog tot noodzaak, velerlei initiatieven
vanaf jaren 1970............................................................................41
1. Jaren 1970............................................................................................................ 41
2. Boost na 9/11, ook aan islamitische zijde.............................................................41
4. Katholieke kerk: naar Nostra Aetate...........................................42
1. Nostra Aetate: over niet-christelijke godsdiensten................................................43
2. Nostra Aetate over de joden.................................................................................43
3. Nostra Aetate over de moslims.............................................................................44
4. Van Nostra Aetate naar Assissi 1986....................................................................44
5. Johannes Paulus II en de moslims.........................................................................44
6. Wat was nu origineel aan Assisi 1986?.................................................................44
7. Franciscus op het Arabisch schiereiland...............................................................45
Hoofdstuk 7: Naar een beschaving van het ‘samen-leven’?........47
1. Inleiding: Kerstpolemieken.........................................................47
2. Liberale seculiere democratie en samen-leven.............................47
3. Scheiding tussen Kerk en Staat..................................................48
1. Verschillende modellen......................................................................................... 48
2. In België: origineel model, uniek in Europa...........................................................48
3. Islam in Europa vormt nieuwe test.......................................................................49
4. Wat is juiste afweging?......................................................................................... 49
5. Case..........................................................................................50
6. Examen.....................................................................................51
,Hoofdstuk 1: (De)secularisatie en (de)globalisering
1. Inleiding
-Europese bril=een seculiere bril, en een seculiere bias
-verhindert ons de werkelijkheid te zien zoals ze is
->~Trump wint de verkiezingen, begrijpen we ≠ vanuit onze Europese bril
-we vatten niet het religieuze en ethische dat toch meespeelt
-voorbeeld: Rally Harris, waarbij een supporter riep ‘Jesus loves you’, zij antwoordt ‘I
think you’re at the wrong rally’
-iedereen lacht, maar ze speelt hiermee wel met vuur
-voorbeeld: abortus->ethische kwestie, en deels gelinkt met gelovige inhoud (maar ≠
alleen)->seculiere bias: onze journalisten kunnen zich niet inbeelden dat er mensen
zijn die tegen een progressieve abortuswetgeving zijn
->éénrichtingsverkeer, want men interviewt wel abortusklinieken en artsen,
maar zou ook met andere kant moeten praten om een goed beeld te krijgen!
2. Secularisatie
-secularisatie
=scheiding kerk en staat
=aandeel gelovigen id maatschappij daalt
=geloof naar privésfeer
-secularisatiethese: “rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-
wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en groepen
groeit”
->religie was dus ≠ bestand tegen het proces v modernisering!
-Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
-Maatschappelijk: religieuze instituten hebben minder vat op sociale leven
-regelen minder het sociale leven zoals vroeger, scheiding kerk<->staat
-Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
-het collectieve is minder belangrijk geworden, individuele meer op
voorgrond, op allerlei vlakken vd maatschappij, en dus ook in de religie
-zingeving dus ook veel individueler, mensen gaan zelf op zoek naar wat
zingeving voor hun is!
=>geïnstitutionaliseerde religie verliest dus aan belang
-een paar auteurs, die nadachten over secularisatie: Max Weber, Emile Durkheim, Peter
Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion, 1967)
-maar ook recenter, zoals Steve Bruce (Secularization in the West, 2002)
-Cultuuromslag van 1968
-De steile val vh Godsgeloof en de achteruitgang van kerkbezoek in traditioneel
katholieke of protestantse landen, zeker vanaf de ‘culturele revolutie’ van 1968,
zetten deze secularisatiethese kracht bij.
,-André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz –
Rwanda)
-ging over geloofsafval (=>nog iets anders dan secularisatie), spreekt over het grote
lijden in de menselijke geschiedenis, dat in de 20ste E proporties kreeg die het eerder
nooit had! Massadodingen zijn toegenomen, er kon gedood w op massaschaal!
-‘derde dood v god’: 1e dood->dood aan het kruis, 2e-> verlichting en rationalisering,
3e->’definitieve doodsteek’: massadodingen, verwijst naar Verdun, Auschwitz en
Rwanda
=>vooral de grote rampen vd 20ste E had het geloof in voorzienige+goede God: ↓
Tot 1989: godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel te zijn geworden
->had ook te maken met KO en 2- of 3-deling vd wereld toen:
-Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
-nu nog: Noord-Korea bvb, China, Eritrea
-Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
-secularisatiegolf vanaf eind j60
3. Verfijning vh secularisatiedebat
=>men zag dat de secularisatiethese een beetje te grof+veralgemeend was, moest verfijnd w
-Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
-vond dat vooral in de stedelijke context deze secularisatiethese niet zomaar opging,
in steden was religie hardnekkiger dan hijzelf aanvankelijk had verondersteld!
-José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
=>zegt “3 lagen te onderscheiden binnen secularisering”, hiertussen was volgens
hem verwarring als die door elkaar gehaspeld werden
a) er is een niveau v scheiden van politieke en religieuze sfeer
-eigenlijk een goede zaak voor zowel godsdiensten als staat! Behoedt
inmenging v beiden partijen!
b) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
-is een sociologische evolutie die men kan vaststellen, of dat goed is of niet:
hangt van je eigen waarden af
c) privatisering van religie (= problematisch)
-dit: wél problematisch, want religie is juist iets wat weerslag heeft op
maatschappelijk handelen, zowel individueel als collectief!
-Charles Taylor: A secular Age, 2007 (!, belangrijke naam)
-Verfijnt debat over seculiere staat, we moeten ons afvragen wat de doelstelling is en
wat de middelen zijn van een seculiere staan
-a) doelstelling: bevorderen wederzijds respect en gewetensvrijheid
-het recht om te geloven moet beschermd w, of niet te geloven, of van
geloof te switchen!
-b) middel: scheiding tussen kerk en staat
-1. Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de
neutraliteit van de Staat en de overheid (laïcité)
->accentueert de neutraliteit vd staat en overheid, door nadruk te leggen op
het middel
, -2. Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang
met de middelen
->meer nadruk op dit bevorderen v wederzijds respect, hier zal men
pragmatischer omgaan met het middel!
-In de praktijk: continuüm, met hiertussen nog vanalles, en onderling verschillen
-Belgische model: redelijk uniek, zit wat tussenin, door 'verzuiling' (->verkaveling van
de staat volgens ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen (k-l-s))
4. Paradigmawissel met einde van de Koude Oorlog
->rond eeuwwisseling: nieuw concept deed zijn intrede->desecularisatie!
-Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
-ging over Joegoslavië-oorlogen, die toen plaatsvonden
-burgeroorlog verliep volgens cultureel-religieuze lijnen!->Kroaten waren
katholiek, Serviers waren orthodox,…
-na de KO hebben we ≠ vredevolle wereld, en nu hebben we de wraak van God
-John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back (2009)
-die 2 auteurs: hoofdredacteurs toen van The Economist, 1 vd leidende tijdschriften
in de Westerse wereld over economie en geopolitiek, is heel seculier v insteek
-het feit dat die 2 nu samen een boek schrijven=>speciaal
=>wanneer was die terugkeer v religie dan begonnen?
-thesis: al in 1978 een omslag, met Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
-Iraanse revolutie: heel belangrijk, Iran was een vrij op het Westen gericht,
vooruitstrevende samenleving
->Ayatollah Khomeini->regime shah omvergeworpen+°islamitisch regime
-in 1978: niemand dit zien aankomen! Religie als maatschappelijke factor
onderschat toont weer die seculiere bias
-Johannes Paulus II: verkozen tot Paus toen, was Pools, combattief christendom
-in die tijd: ook Tatcher, in the UK, kwam ad macht
->≠ met religie te maken, maar wel te maken met het idee dat een revolutie
ook conservatief kon zijn, de andere 2 ook!
-andere auteurs stellen dat dit al na winst Israël in 6-daagse oorlog gebeurt (1967)->vanaf
dan begint islamisme eigenlijk aan kracht te winnen, tot Hezbollah en Hamas vandaag
->omslag eigenlijk allang voor einde KO ingezet, maar kwam daar pas volop ah licht
-In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
-Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard Dawkins, The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris,…)
-maar ook: Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers cfr Tiger, Mc Guire Het goddelijke brein, Alain de Botton, Religion for
Atheists (=>sociaal nut)
-hernieuwde waardering voor de rol v godsdienst, zelfs door niet-gelovige
wetenschappers!
-Alain de Botton schreef Religion for Atheists, stelt dat het belangrijk is dat
religie bestaat, en dat het ook voordelen heeft! Verwijst naar het sociaal nut:
, religie zorgt voor samenhang, bindmiddel vd samenhang, waar dit wegvalt,
verbrokkelt de samenleving, en dat is jammer!
-Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst
-horoscopen, stenen, spiritualiteit, agnostisme komt ook meer op
-religie en rockmuziek bvb ook samen, of in de wereld vd sport: rituelen
(olympische vlam), hang naar rituelen wat in het religieuze leven w
afgezworen, maar in het seculiere leven ≠!
=>proberen het religieuze te recupereren, zonder het strikt religieus te maken
-ook bvb in liedjes in de Angelsaksische wereld->veel meer ‘jesus’ in teksten,
en in het Nederlands: niet, not done echt
-of: ‘ik ben christen, maar ik moet niks hebben vd kerk!’, wantrouwen voor
geïnstitutionaliseerde godsdiensten!
-maar toch ook->terugkeer, boek v Vekeman: ‘Tot God’, beschrijft hierin liefde
voor god en de kerk, of boek Hemmerechts: ‘van ver gekomen’, beschrijft
hierin terugkeer naar de kerk
=>dus toch mensen die ook de omgekeerde beweging maken!
5. Desecularisatie
Evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
-zie hierboven, naam: hebben we al gezien, muntte deze term
->schreef dit artikel, was 1 vd grote vaders vd secularisatiethese, maar begint nu over
desecularisatie!
-“ik heb me vergist, God is helemaal niet gedoemd om te verdwijnen, zoomt hier ook
in op ‘waarom heb ik me vergist’->2 oorzaken
-W-Europese uitzondering, keek teveel naar W-Eur als voorbeeld, en “rest zal
wel meegaan”, maar is ≠ zo! Was een uitzondering! In VS bvb-> revival religie
-academische bias: in de universitaire wereld->heel seculier wereldbeeld! We
zien niet wat er in ‘the real world’ gangbaar was, vertoeven in een ‘bubble’
=>deze 2 dingen spelen waarschijnlijk vandaag nog! Idee v West-Europa: voorloper
op de rest, idee v ‘nog even en dan w ze zoals ons, gaat wel over’ maar gaat niet
over! Juist integendeel!
-Jürgen Habermas: evolutie
-van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie
-typisch mens vd Frankfurther schule, met marxistische visie op gebied v
godsdienst, “opium vh volk”, zeer negatief hierover (aanvankelijk)
-nadien: veel positiever tov sociale rol v religie!
=>kantelpunt: Gesprekken met kardinaal Ratzinger, latere Benedictus XVI (2004)
-Ratzinger: afgetreden paus in 2013, conservatieve kardinaal, maar enorm
grote denker, niemand betwist intelligentie van deze man
->Habermas komt na gesprek tot conclusie: ‘ik heb lang verdedigd dat er geen
religieuze argumentatie mag zijn, enkel rationele argumentatie’, maar nu:
komt erop terug, want vond: ‘godsdiensten zijn waardevol en inzichten die uit
godsdiensten komen: hebben onze wereld ook vormgegeven!’
, =>religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
-ze moeten dus wel het recht hebben om dit in het publieke debat te doen!
-maar zegt er een rem op: als er een formele beslissing gemaakt moet w,
vervalt dit ‘recht’, religieuze argumentatie vervalt dan, dan wel zoveel
mogelijk vertaald naar rationale termen!
6. Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
-Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een
belangrijke rol in uw leven”, 0-10: cijfer geven
-Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline
of Religion” in Foreign Affairs, 2020
-weinig landen waar er een toegenomen belangstelling is
voor religie
-Vooral in VS sterk teruggelopen
-juist het land dat het langst een
uitzondering
vormde op de secularisatietheorie!
-wijt dit aan het feit dat het zo gepolitiseerd is in het
debat, dat het te geïnstrumentaliseerd werd
-Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-
Zeeland: toegenomen
-3 landen in de Byzantijnse sfeer, maar rest
landen
dus vermindering! Daarom
‘herseculariseringsgolf’
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
-7/8 beschavingen op wereldvlak
-≠ meer obv ideologieën onderscheid, maar beschavingen, gemodelleerd op religie
-iedere beschaving gebouwd op één leidende godsdienst
-zegt ook: Leidende mogendheden binnen iedere beschaving
-Westen->US, Orthodoxe->Rusland, Islamitische beschaving->zowel Iran als Saudi-
Arabië, Hindu->India,…
=>stelt dat conflicten die er op ons afkomen vd 21ste eeuw, een clash of civilizations zal zijn
-langs alle kanten: bestreden en afgebrand, maar schrijft toch ook een aantal
interessante dingen om over na te denken!
->2 voorstellen, dingen die men moet doen:
-Multiculturalisme afzweren, heeft ≠ zin, ≠ naar integratie v nieuwkomers streven,
maar assimilatie
-Niet denken dat Westerse waarden=>universeel, zijn gegroeid binnen een bepaalde
context, ≠ gaan uitdragen overal in de wereld (vb: ≠ overal democratieën invoeren!)
=>beschavingen volgens Huntington
, -Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam tegen het westen
-leek zijn grote gelijk te bevestigen, veel mensen waren toen overtuigd
-ook: aanslagen in Nice, Wenen, militaire interventies in Afghanistan, Irak, Jihadisme,…
-Kritiek op Huntington:
-1. Oversimplificatie->≠ geüniformeerde blokken
-vb: Islamitische wereld->sjiieten<->soennieten
-vb: Amerikaanse wereld<->Europese wereld (nog meer seculier)
-2. Conflicten eerder binnen dan tussen de beschavingen
-vb: oorlog in Jemen: binnen een beschaving, conflicten in Afrika,…
-3. Te weinig oog voor andere oorzaken conflicten (ec, pol, etnisch,…)
-4. Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser->secularisatie+
globalisering=deterritorialisering (Olivier Roy)
-vb v zijn boeken: La Sainte Ignorance, schrijft dat godsdienst en cultuur niet
altijd samenvallen, die band w juist losser, secularisatie+globalisering zorgt
juist voor deterritorialisering!
-5. Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch, communicatie, enz)
-vb: iedereen loopt op witte sportschoenen rond! Overal ter wereld bijna
hetzelfde, McDonalds,…
7. Godsdiensten en globalisering
-tss 1989 en 2020: een einde gekomen aan een bepaalde periode
-eigenlijk ondertussen al een einde aan de globalisering
-vb: BRICs, die tegen de westerse dominantie zijn
-economisch protectionisme
-er is iets gebroken nu, maar toch: globalisering->afgelopen decennia: sterk geweest,
en ook invloed gehad op godsdienst!
-Globalisering=veramerikanisering?
-Benjamin Barber: Jihad vs Mc World
-Jihad zou tegenreactie zijn op deze amerikanisering!
-Herstructureren identiteit, ook de religieuze (Andrea Riccardi)
Inhoudstafel
Hoofdstuk 1: (De)secularisatie en (de)globalisering....................4
1. Inleiding......................................................................................4
3. Verfijning vh secularisatiedebat...................................................5
4. Paradigmawissel met einde van de Koude Oorlog..........................6
5. Desecularisatie............................................................................7
6. Recente trend: hersecularisering (2007-2019)...............................8
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994).....................................................8
7. Godsdiensten en globalisering......................................................9
8. Godsdiensten in internationale relaties.......................................10
9. Blinde vlek in onze media...........................................................10
Hoofdstuk 2: Geopolitiek van de orthodoxe kerken...................11
1. Orthodoxie?...............................................................................11
1. Kerkgebouwen...................................................................................................... 11
2. Iconen.................................................................................................................. 11
3. Iconostasis............................................................................................................ 11
2. Ecclesia Indivisa – de onverdeelde kerk (tot 1054).......................11
3. Byzantium.................................................................................12
4. Constantinopel – het Oecumenisch patriarchaat..........................13
1. Het Patriarchaat gedijt onder de Ottomanen........................................................13
2. Crisis, nationalisme en etnicisering......................................................................14
3. Filetisme en geboorte Autocefale kerken..............................................................14
4. Het Oecumenisch patriarchaat in het onafhankelijke Turkije................................15
5. Patriarch Bartholomeos I (1991-heden)................................................................15
5. Moskou, het “derde Rome”........................................................16
1. Moskou tot WOI.................................................................................................... 16
2. Sovjetunie............................................................................................................. 16
3. Revival van de Russisch-orthodoxe kerk na 1991.................................................16
4. Situatie in Oekraïne..............................................................................................17
5. Naar een Grieks-Slavisch schisma?.......................................................................17
Hoofdstuk 3: Geopolitiek van de katholieke kerk (Heilige Stoel).19
1. Rooms-katholieke kerk...............................................................19
2. Het Pausdom.............................................................................20
1. Rome: ontwikkeling.............................................................................................. 20
2. Ondanks crisissen overleeft pausdom..................................................................21
3. Verlies wereldlijke macht in 1870.........................................................................21
3. Recente Pausen.........................................................................22
1. Johannes XXIII (1958-1963) en Tweede Vaticaans Concilie...................................23
2. Johannes-Paulus II (1978-2005)............................................................................24
3. Franciscus (2013-heden).......................................................................................25
4. Heilige Stoel en wereldpolitiek...................................................26
Hoofdstuk 4: Inleiding op geopolitiek van de Islam...................27
, 1. De islam, een complexe wereld...................................................27
2. Geschiedenis.............................................................................27
1. Leven van Mohammed.......................................................................................... 27
2. Historische Kalifaten.............................................................................................28
1. Sjiisme.................................................................................................................. 29
3. Kharidjieten.......................................................................................................... 30
4. Glorie en neergang van de moslimwereld...................................30
5. Reactie: islamistische stromingen...............................................32
1. Mawdoedi............................................................................................................. 32
2. Moslimbroederschap (=Al Ikwaan).......................................................................32
6. De crisis in de Arabische wereld.................................................33
1. Algemeen............................................................................................................. 33
2. Al Qaeda en 9/11.................................................................................................. 33
3. Reacties op 9/11................................................................................................... 33
4. Van Lente naar burgeroorlogen............................................................................34
5. DAESH – Islamitische Staat...................................................................................34
7. Islam = “godsdienst van het midden”.........................................34
Hoofdstuk 5: Oorlog, hoelang nog? (Gerard Bodifée).................36
Hoofdstuk 6: Interreligieuze dialoog en peace building.............39
1. Religies: bron van oorlog of van vrede?.......................................39
2. Samenleven van religies.............................................................39
1. In de loop der eeuwen.......................................................................................... 39
2. Middeleeuwse voorloper van dialoog: Franciscus van Assisi (1182-1226)............40
3. Vanaf de 19de eeuw............................................................................................... 41
4. Idee van ‘interreligieuze dialoog’..........................................................................41
3. Globalisering maakt dialoog tot noodzaak, velerlei initiatieven
vanaf jaren 1970............................................................................41
1. Jaren 1970............................................................................................................ 41
2. Boost na 9/11, ook aan islamitische zijde.............................................................41
4. Katholieke kerk: naar Nostra Aetate...........................................42
1. Nostra Aetate: over niet-christelijke godsdiensten................................................43
2. Nostra Aetate over de joden.................................................................................43
3. Nostra Aetate over de moslims.............................................................................44
4. Van Nostra Aetate naar Assissi 1986....................................................................44
5. Johannes Paulus II en de moslims.........................................................................44
6. Wat was nu origineel aan Assisi 1986?.................................................................44
7. Franciscus op het Arabisch schiereiland...............................................................45
Hoofdstuk 7: Naar een beschaving van het ‘samen-leven’?........47
1. Inleiding: Kerstpolemieken.........................................................47
2. Liberale seculiere democratie en samen-leven.............................47
3. Scheiding tussen Kerk en Staat..................................................48
1. Verschillende modellen......................................................................................... 48
2. In België: origineel model, uniek in Europa...........................................................48
3. Islam in Europa vormt nieuwe test.......................................................................49
4. Wat is juiste afweging?......................................................................................... 49
5. Case..........................................................................................50
6. Examen.....................................................................................51
,Hoofdstuk 1: (De)secularisatie en (de)globalisering
1. Inleiding
-Europese bril=een seculiere bril, en een seculiere bias
-verhindert ons de werkelijkheid te zien zoals ze is
->~Trump wint de verkiezingen, begrijpen we ≠ vanuit onze Europese bril
-we vatten niet het religieuze en ethische dat toch meespeelt
-voorbeeld: Rally Harris, waarbij een supporter riep ‘Jesus loves you’, zij antwoordt ‘I
think you’re at the wrong rally’
-iedereen lacht, maar ze speelt hiermee wel met vuur
-voorbeeld: abortus->ethische kwestie, en deels gelinkt met gelovige inhoud (maar ≠
alleen)->seculiere bias: onze journalisten kunnen zich niet inbeelden dat er mensen
zijn die tegen een progressieve abortuswetgeving zijn
->éénrichtingsverkeer, want men interviewt wel abortusklinieken en artsen,
maar zou ook met andere kant moeten praten om een goed beeld te krijgen!
2. Secularisatie
-secularisatie
=scheiding kerk en staat
=aandeel gelovigen id maatschappij daalt
=geloof naar privésfeer
-secularisatiethese: “rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-
wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en groepen
groeit”
->religie was dus ≠ bestand tegen het proces v modernisering!
-Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
-Maatschappelijk: religieuze instituten hebben minder vat op sociale leven
-regelen minder het sociale leven zoals vroeger, scheiding kerk<->staat
-Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
-het collectieve is minder belangrijk geworden, individuele meer op
voorgrond, op allerlei vlakken vd maatschappij, en dus ook in de religie
-zingeving dus ook veel individueler, mensen gaan zelf op zoek naar wat
zingeving voor hun is!
=>geïnstitutionaliseerde religie verliest dus aan belang
-een paar auteurs, die nadachten over secularisatie: Max Weber, Emile Durkheim, Peter
Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion, 1967)
-maar ook recenter, zoals Steve Bruce (Secularization in the West, 2002)
-Cultuuromslag van 1968
-De steile val vh Godsgeloof en de achteruitgang van kerkbezoek in traditioneel
katholieke of protestantse landen, zeker vanaf de ‘culturele revolutie’ van 1968,
zetten deze secularisatiethese kracht bij.
,-André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz –
Rwanda)
-ging over geloofsafval (=>nog iets anders dan secularisatie), spreekt over het grote
lijden in de menselijke geschiedenis, dat in de 20ste E proporties kreeg die het eerder
nooit had! Massadodingen zijn toegenomen, er kon gedood w op massaschaal!
-‘derde dood v god’: 1e dood->dood aan het kruis, 2e-> verlichting en rationalisering,
3e->’definitieve doodsteek’: massadodingen, verwijst naar Verdun, Auschwitz en
Rwanda
=>vooral de grote rampen vd 20ste E had het geloof in voorzienige+goede God: ↓
Tot 1989: godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel te zijn geworden
->had ook te maken met KO en 2- of 3-deling vd wereld toen:
-Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
-nu nog: Noord-Korea bvb, China, Eritrea
-Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
-secularisatiegolf vanaf eind j60
3. Verfijning vh secularisatiedebat
=>men zag dat de secularisatiethese een beetje te grof+veralgemeend was, moest verfijnd w
-Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
-vond dat vooral in de stedelijke context deze secularisatiethese niet zomaar opging,
in steden was religie hardnekkiger dan hijzelf aanvankelijk had verondersteld!
-José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
=>zegt “3 lagen te onderscheiden binnen secularisering”, hiertussen was volgens
hem verwarring als die door elkaar gehaspeld werden
a) er is een niveau v scheiden van politieke en religieuze sfeer
-eigenlijk een goede zaak voor zowel godsdiensten als staat! Behoedt
inmenging v beiden partijen!
b) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
-is een sociologische evolutie die men kan vaststellen, of dat goed is of niet:
hangt van je eigen waarden af
c) privatisering van religie (= problematisch)
-dit: wél problematisch, want religie is juist iets wat weerslag heeft op
maatschappelijk handelen, zowel individueel als collectief!
-Charles Taylor: A secular Age, 2007 (!, belangrijke naam)
-Verfijnt debat over seculiere staat, we moeten ons afvragen wat de doelstelling is en
wat de middelen zijn van een seculiere staan
-a) doelstelling: bevorderen wederzijds respect en gewetensvrijheid
-het recht om te geloven moet beschermd w, of niet te geloven, of van
geloof te switchen!
-b) middel: scheiding tussen kerk en staat
-1. Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de
neutraliteit van de Staat en de overheid (laïcité)
->accentueert de neutraliteit vd staat en overheid, door nadruk te leggen op
het middel
, -2. Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang
met de middelen
->meer nadruk op dit bevorderen v wederzijds respect, hier zal men
pragmatischer omgaan met het middel!
-In de praktijk: continuüm, met hiertussen nog vanalles, en onderling verschillen
-Belgische model: redelijk uniek, zit wat tussenin, door 'verzuiling' (->verkaveling van
de staat volgens ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen (k-l-s))
4. Paradigmawissel met einde van de Koude Oorlog
->rond eeuwwisseling: nieuw concept deed zijn intrede->desecularisatie!
-Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
-ging over Joegoslavië-oorlogen, die toen plaatsvonden
-burgeroorlog verliep volgens cultureel-religieuze lijnen!->Kroaten waren
katholiek, Serviers waren orthodox,…
-na de KO hebben we ≠ vredevolle wereld, en nu hebben we de wraak van God
-John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back (2009)
-die 2 auteurs: hoofdredacteurs toen van The Economist, 1 vd leidende tijdschriften
in de Westerse wereld over economie en geopolitiek, is heel seculier v insteek
-het feit dat die 2 nu samen een boek schrijven=>speciaal
=>wanneer was die terugkeer v religie dan begonnen?
-thesis: al in 1978 een omslag, met Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
-Iraanse revolutie: heel belangrijk, Iran was een vrij op het Westen gericht,
vooruitstrevende samenleving
->Ayatollah Khomeini->regime shah omvergeworpen+°islamitisch regime
-in 1978: niemand dit zien aankomen! Religie als maatschappelijke factor
onderschat toont weer die seculiere bias
-Johannes Paulus II: verkozen tot Paus toen, was Pools, combattief christendom
-in die tijd: ook Tatcher, in the UK, kwam ad macht
->≠ met religie te maken, maar wel te maken met het idee dat een revolutie
ook conservatief kon zijn, de andere 2 ook!
-andere auteurs stellen dat dit al na winst Israël in 6-daagse oorlog gebeurt (1967)->vanaf
dan begint islamisme eigenlijk aan kracht te winnen, tot Hezbollah en Hamas vandaag
->omslag eigenlijk allang voor einde KO ingezet, maar kwam daar pas volop ah licht
-In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
-Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard Dawkins, The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris,…)
-maar ook: Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers cfr Tiger, Mc Guire Het goddelijke brein, Alain de Botton, Religion for
Atheists (=>sociaal nut)
-hernieuwde waardering voor de rol v godsdienst, zelfs door niet-gelovige
wetenschappers!
-Alain de Botton schreef Religion for Atheists, stelt dat het belangrijk is dat
religie bestaat, en dat het ook voordelen heeft! Verwijst naar het sociaal nut:
, religie zorgt voor samenhang, bindmiddel vd samenhang, waar dit wegvalt,
verbrokkelt de samenleving, en dat is jammer!
-Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst
-horoscopen, stenen, spiritualiteit, agnostisme komt ook meer op
-religie en rockmuziek bvb ook samen, of in de wereld vd sport: rituelen
(olympische vlam), hang naar rituelen wat in het religieuze leven w
afgezworen, maar in het seculiere leven ≠!
=>proberen het religieuze te recupereren, zonder het strikt religieus te maken
-ook bvb in liedjes in de Angelsaksische wereld->veel meer ‘jesus’ in teksten,
en in het Nederlands: niet, not done echt
-of: ‘ik ben christen, maar ik moet niks hebben vd kerk!’, wantrouwen voor
geïnstitutionaliseerde godsdiensten!
-maar toch ook->terugkeer, boek v Vekeman: ‘Tot God’, beschrijft hierin liefde
voor god en de kerk, of boek Hemmerechts: ‘van ver gekomen’, beschrijft
hierin terugkeer naar de kerk
=>dus toch mensen die ook de omgekeerde beweging maken!
5. Desecularisatie
Evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
-zie hierboven, naam: hebben we al gezien, muntte deze term
->schreef dit artikel, was 1 vd grote vaders vd secularisatiethese, maar begint nu over
desecularisatie!
-“ik heb me vergist, God is helemaal niet gedoemd om te verdwijnen, zoomt hier ook
in op ‘waarom heb ik me vergist’->2 oorzaken
-W-Europese uitzondering, keek teveel naar W-Eur als voorbeeld, en “rest zal
wel meegaan”, maar is ≠ zo! Was een uitzondering! In VS bvb-> revival religie
-academische bias: in de universitaire wereld->heel seculier wereldbeeld! We
zien niet wat er in ‘the real world’ gangbaar was, vertoeven in een ‘bubble’
=>deze 2 dingen spelen waarschijnlijk vandaag nog! Idee v West-Europa: voorloper
op de rest, idee v ‘nog even en dan w ze zoals ons, gaat wel over’ maar gaat niet
over! Juist integendeel!
-Jürgen Habermas: evolutie
-van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie
-typisch mens vd Frankfurther schule, met marxistische visie op gebied v
godsdienst, “opium vh volk”, zeer negatief hierover (aanvankelijk)
-nadien: veel positiever tov sociale rol v religie!
=>kantelpunt: Gesprekken met kardinaal Ratzinger, latere Benedictus XVI (2004)
-Ratzinger: afgetreden paus in 2013, conservatieve kardinaal, maar enorm
grote denker, niemand betwist intelligentie van deze man
->Habermas komt na gesprek tot conclusie: ‘ik heb lang verdedigd dat er geen
religieuze argumentatie mag zijn, enkel rationele argumentatie’, maar nu:
komt erop terug, want vond: ‘godsdiensten zijn waardevol en inzichten die uit
godsdiensten komen: hebben onze wereld ook vormgegeven!’
, =>religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden (must bij formele beslissing: bv parlementair debat)
-ze moeten dus wel het recht hebben om dit in het publieke debat te doen!
-maar zegt er een rem op: als er een formele beslissing gemaakt moet w,
vervalt dit ‘recht’, religieuze argumentatie vervalt dan, dan wel zoveel
mogelijk vertaald naar rationale termen!
6. Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
-Gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een
belangrijke rol in uw leven”, 0-10: cijfer geven
-Ronald F. Inglehart, “Giving up on God. The Global Decline
of Religion” in Foreign Affairs, 2020
-weinig landen waar er een toegenomen belangstelling is
voor religie
-Vooral in VS sterk teruggelopen
-juist het land dat het langst een
uitzondering
vormde op de secularisatietheorie!
-wijt dit aan het feit dat het zo gepolitiseerd is in het
debat, dat het te geïnstrumentaliseerd werd
-Enkel India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-
Zeeland: toegenomen
-3 landen in de Byzantijnse sfeer, maar rest
landen
dus vermindering! Daarom
‘herseculariseringsgolf’
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ (1994)
-7/8 beschavingen op wereldvlak
-≠ meer obv ideologieën onderscheid, maar beschavingen, gemodelleerd op religie
-iedere beschaving gebouwd op één leidende godsdienst
-zegt ook: Leidende mogendheden binnen iedere beschaving
-Westen->US, Orthodoxe->Rusland, Islamitische beschaving->zowel Iran als Saudi-
Arabië, Hindu->India,…
=>stelt dat conflicten die er op ons afkomen vd 21ste eeuw, een clash of civilizations zal zijn
-langs alle kanten: bestreden en afgebrand, maar schrijft toch ook een aantal
interessante dingen om over na te denken!
->2 voorstellen, dingen die men moet doen:
-Multiculturalisme afzweren, heeft ≠ zin, ≠ naar integratie v nieuwkomers streven,
maar assimilatie
-Niet denken dat Westerse waarden=>universeel, zijn gegroeid binnen een bepaalde
context, ≠ gaan uitdragen overal in de wereld (vb: ≠ overal democratieën invoeren!)
=>beschavingen volgens Huntington
, -Nine Eleven als zijn grote gelijk? Islam tegen het westen
-leek zijn grote gelijk te bevestigen, veel mensen waren toen overtuigd
-ook: aanslagen in Nice, Wenen, militaire interventies in Afghanistan, Irak, Jihadisme,…
-Kritiek op Huntington:
-1. Oversimplificatie->≠ geüniformeerde blokken
-vb: Islamitische wereld->sjiieten<->soennieten
-vb: Amerikaanse wereld<->Europese wereld (nog meer seculier)
-2. Conflicten eerder binnen dan tussen de beschavingen
-vb: oorlog in Jemen: binnen een beschaving, conflicten in Afrika,…
-3. Te weinig oog voor andere oorzaken conflicten (ec, pol, etnisch,…)
-4. Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser->secularisatie+
globalisering=deterritorialisering (Olivier Roy)
-vb v zijn boeken: La Sainte Ignorance, schrijft dat godsdienst en cultuur niet
altijd samenvallen, die band w juist losser, secularisatie+globalisering zorgt
juist voor deterritorialisering!
-5. Weinig oog voor uniformiseringsprocessen (economisch, communicatie, enz)
-vb: iedereen loopt op witte sportschoenen rond! Overal ter wereld bijna
hetzelfde, McDonalds,…
7. Godsdiensten en globalisering
-tss 1989 en 2020: een einde gekomen aan een bepaalde periode
-eigenlijk ondertussen al een einde aan de globalisering
-vb: BRICs, die tegen de westerse dominantie zijn
-economisch protectionisme
-er is iets gebroken nu, maar toch: globalisering->afgelopen decennia: sterk geweest,
en ook invloed gehad op godsdienst!
-Globalisering=veramerikanisering?
-Benjamin Barber: Jihad vs Mc World
-Jihad zou tegenreactie zijn op deze amerikanisering!
-Herstructureren identiteit, ook de religieuze (Andrea Riccardi)
