Week 1
College 1 – Inleidend
Algemeen
Keuze van te behandelen delicten:
Vooral ingegeven door relevantie in de strafrechtelijke praktijk: veel voorkomende delicten in
combinatie met juridische dilemma’s die daarbij spelen (geweldsdelicten, uitingsdelicten,
deelneming aan een criminele organisatie, cybercrime)
Actualiteit: nieuwe strafbaarstellingen (wetsvoorstellen over seksuele misdrijven, mensenhandel)
recente jurisprudentie van HR
De relatie met EU-wetgeving;
De verhouding met fundamentele rechten beschermd door het EHRM en het Handvest
grondrechten EU
Inleiding in het (verdiepend) materieel strafrecht
Strafbaarstelling van gedragingen die te maken hebben met normen in de samenleving
Delictsomschrijving: daarin wordt de gedraging waarmee de norm wordt overtreden,
omschreven. De delictsomschrijving zorgt ervoor dat je daadwerkelijk kan optreden, dat je het kan
herkennen en dat de rechter het bewezen kan verklaren.
Strafbaarstelling zorgt voor het duidelijk maken van normen, voor preventieve werking en biedt de
basis om op te treden tegen overtreding van de norm
Strafbaarstelling in WvSr, of in bijzondere wetten (Opiumwet, WWM, Wet op de economische
delicten, etc). Waarom die bijzondere wetten? Bijv drugsdelicten gaat om bijzondere stoffen. Die
wet dient voor aanwijzingen van die bijzondere stoffen. Het gaat om een uitleg welke stof in welke
omstandigheid zonder welke vergunning niet toelaatbaar is.
Strafbaarstelling moet aan een aantal eisen voldoen: criteria voor strafbaarstelling. O.a.:
Aanleiding in maatschappelijke situatie: gedrag wordt strafwaardig gevonden (door schade, leed
etc)
Toetsing strafbaarstelling aan nut, noodzaak en effectiviteit
De reikwijdte van de delictsomschrijving moet precies juist zijn. Alle gedragingen die laakbaar zijn
en een overtreding van de norm zijn moeten eronder vallen. Gedragingen die wel toelaatbaar zijn
moeten erbuiten vallen.
De wetgever is verantwoordelijk voor het opstellen van strafbaarstellingen, de rechter is
verantwoordelijk voor toepassing in het concrete geval
Een belangrijk onderdeel van de toepassing, is wetsuitleg. Hoe vindt die wetsuitleg plaats? (o.a.
woordelijk, teleologisch, wetssystematisch, verklarende terminologie (art. 78 e.v.), analogie)
Rechtsvinding: Soms is die wetsuitsleg niet meteen duidelijk (bijv omdat het de vraag is of een
nieuwe verschijningsvorm van criminaliteit valt onder de reikwijdte van een bestaande
strafbaarstelling):
Rechtsvinding door de HR:
a. Verklarend: bijv art. 137c Sr
b. Uitbreidend: art. 278 Sr
c. Beperkend: bijv art. 420bis Sr
d. Rechtsontwikkeling: door wetswijziging (nieuwe strafbaarstelling, uitbreiding-beperking-
afschaffing bestaande strafbaarstelling) door uitleg (rechtsvinding) rechter van de inhoud van
bestaande strafbaarstelling. Voorbeelden afschaffing strafbepalingen (godslastering en
majesteitsschennis)
e. Rechtsvorming: bepaling wat die rechtsontwikkeling is. In hoeverre is dat een taak/bevoegdheid
van de rechter?
Materieel strafrecht in context
Discussies praktijk
a. Ons wetboek kent geen discriminatoir oogmerk als strafverzwarende grond. Wetgever vond het
niet nodig omdat de rechter zelf omstandigheden strafverzwarend kan vinden.
b. Bij femicide speelt vaak de vraag: moet er een aparte strafbaarstelling komen voor geweld tegen
vrouwen? Hierbij relevant of het gaat om geweld tegen vrouwen of tegen ex-partners?
Een strafbaarstelling kan voortkomen uit nationale context, of uit internationale context (bronnen)
a. Verdragen in verband VN (denk aan verdragen inzake georganiseerde criminaliteit, drugshandel,
corruptie)
b. Verdragen in verband RvEU (denk aan verdragen inzake mensenhandel, witwassen, corruptie,
terrorisme)
1
, c. EU-Strafrecht: aparte bron
Bij een internationale verplichting tot strafbaarstelling moet altijd de Nederlandse wet worden
aangepast (implementatie): daarin moet de strafbaarstelling worden opgenomen (art. 16 Gw)
Internationale invloed
Verdragen
a. VN
b. Raad van Europa
HvJ: uitleg EU-recht
EU-recht: wetgeving, handvest
EVRM en EHRM
Harmonisatie materieel strafrecht
Harmonisatie van materieel strafrecht in verband met de EU: steeds meer strafbaarstellingen in het
WvSr dienen (mede) tot implementatie van EU-normen voor het Strafrecht. Wat betekent ‘mede’?
HvJ 26 feb 2013
EU wetgeving op terrein materieel strafrecht alleen op basis van richtlijnen
Het betreft minimum-harmonisatie
Implementatie in het Nederlandse strafrecht: hoe gaat dat?
Over uitleg van termen uit EU-wetgeving die zijn overgenomen in strafbaarstellingen in het WvSr,
gaat iedere rechter, maar bij onduidelijkheid het HvJ EU.
Opzet en schuld
Paar opmerkingen (college)
Het Nederlandse strafrecht is een daadstrafrecht en een schuldstrafrecht: daarop is
verwijtbaarheid gebaseerd (via opneming van opzet of schuld in strafbaarstelling)
Wat betekent dat? Hoofdstuk IV
Opzet: willen en weten
a. Bij commissiedelict, omissiedelict, zgn formeel delict
b. Oogmerk, gewoon opzet, voorwaardelijk opzet
Schuld (culpa): onvoorzichtigheid, nalatigheid
a. Grove schuld, bewuste schuld, roekeloosheid.
138 Sr: twee lid is een uitbreiding/ verduidelijking dat je ook illegaal verblijft als je je middels braak of
inklimming illegaal toegang verschaft.
138aa Sr: tweede lid uitbreiding strafbaarheid maar ook strafverzwarende omstandigheid.
Bewijs van opzet en schuld:
a. Opzet/schuld gaat over de subjectieve zijde van een delictsomschrijving
b. Vaak ingeblikt
c. Relatief vaak mag het bewijs ook op een objectieve wijze worden geleverd (door gedraging van
de verdachte te analyseren en daaruit diens opzet of schuld af te leiden)
Afsluitende opmerkingen
Enkele hoofdlijnen
1. Duidelijk juridische invulling van opzet en schuld in hedendaags strafrecht. Uit zich in vergaande
normativering en objectivering van culpa en nog in een niet uitsluitende psychologische, maar
ten dele ook objectiverende en in die zin normatieve vaststelling van opzet.
2. Rechtspraak lijkt gedomineerd te worden door bewijsvragen. Vooral door objectivering en
toetsen aan gemiddelde mens kan verdachte als individu op achtergrond raken. Voorwaardelijke
opzet is mede juridisch gekleurde invulling opzet, die voor meeste opzetvormen als ondergrens
volstaat en daardoor belangrijke plaats inneemt.
3. Opzet en schuld een zekere inkleuring krijgen door het bijzondere delict en vooral door concrete
omstandigheden van het geval. Hullu: er moet naar evenwicht worden gestreefd tussen
algemene ervaringsregels en individuele, concrete omstandigheden.
Verschillen opzet en schuld wezenlijk van elkaar?
Modderman: ‘schuld is een zuivere tegenstelling van opzet’.
Remmelink: ‘.. zodra rechter vaststelt dat iemand culpoos heeft gehandeld, komt opzet niet meer
aan de orde’ (aliud-theorie).
Schuld is het mindere van opzet (minus-theorie).
2
,Kan iemand voor culpoos delict worden veroordeeld, wanneer opzettelijk handelen zou kunnen worden
vastgesteld?
Hullu vind minustheorie goed te verdedigen. Een culpoos delict kent eigenlijk steeds een doleuze
tegenhanger. Dan lijkt wetssystematiek een vloeiende overgang van opzet naar schuld beoogd,
glijdende schaal van meer gewild naar minder gewild gedrag… verdachte die ter zake culpoos
delict aanvoert dat hij opzet had, kan naar Hullu’s mening niet met succes schuld bestrijden.
Aanmerkelijk onvoorzichtig gedrag omvat toch ook opzettelijk gevaarlijk gedrag?
Voldoet opbouw van het wettelijk systeem?
Voor misdrijven is doleuze delict grondvorm. Bij behoefte (er zijn grote rechtsbelangen gemoeid met de
strafbaarstelling of er bestaan structurele bewijsmoeilijkheden bij opzet) kan een culpoze
misdrijfvariant wenselijk zijn.
Kent NL inderdaad een schuldstrafrecht?
Drie betekenisvelden schuld:
‘oorzaakschuld’ (iemand draagt schuld aan iets dat hij heeft veroorzaakt),
‘faalschuld’ (tekortschieten ten opzichte van een bepaalde norm)
‘vereveningsschuld’ (waarin vergoeding en vergelding op voorgrond treden).
Bij opzet en culpa gaat het volgens Mooij om oorzaakschuld. Het gaat in wezen om een “daadschuld”.
Of NL SR recht doet aan schuldbeginsel, wordt uiteindelijk bepaald door een soort optelsom van de
verschillende manieren waarop aan schuld kleur en inhoud wordt gegeven.
(Handboek)
Plaatsbepaling
Nederland kent een daad en schuld strafrecht. Naast objectieve zijde s.f. wordt een subjectieve zijde
onderkend, waarbij de persoon vd dader centraal staat.
Er mag pas gestraft worden als zekere schuld bij verdachte is vastgesteld.
Schuldbeginsel heeft geen vaste statische inhoud: accentverschuivingen zijn denkbaar.
Verwijtbaarheid wordt als basisvereiste voor strafrechtelijke aansprakelijkstelling gezien, en
opzet als normale voorwaarde voor aansprakelijkstelling ter zake relatief ernstig delict.
Het gaat steeds om opzet of schuld aan bepaald feit, waarbij dus ook dat opzet of die schuld ten
tijde van het feit moeten worden vastgesteld. Met het schuldbeginsel hangt samen het aan NL SR
uitgangspunt dat rechtssubjecten in beginsel vrij en volwaardig hun wil kunnen bepalen en daarom
voor de door hen gemaakte keuzes op zichzelf aansprakelijk kunnen worden gesteld (vrije wil).
Opzet en schuld begrippen hebben in SR kader juridische betekenis. Het bestanddeel opzet is
niet hetzelfde als ‘motief’ of ‘bedoeling’. Schuld als bestanddeel ‘culpa’ heeft vermoedelijk een
meer beperkte invulling die niet geheel overeenkomt met de betekenis van gewoon spraakgebruik.
Daarop wees HR i.i.g. bij bijz. schuldvorm ‘roekeloosheid’.
De wil in de gedraging
De gewilde spierbeweging staat (in het klassieke denken) aan de basis van SR aansprakelijkheid. ‘in
oorsprong is menselijke handeling een lichamelijke beweging, die tot des daders wilsvermogen,
diens psyche te herleiden is’. In de gedraging zelf ligt dus al een zekere psychische component
besloten: vooral intentionele gedragingen zijn relevant. Samenhang objectieve en subjectieve zijde
s.f. bijv. bijzondere delicten waarin opzetvereiste in delictsgedraging besloten ligt, zoals ‘dwingen’
bij verkrachtingsbepaling (242 Sr).
Het fysieke aspect hoeft in hedendaagse SR pleging niet meer heel belangrijk te zijn: Regelmatig
gaat het om een combinatie van doen en laten. En bij functioneel daderschap kan van gedraging in
SR zin sprake zijn bij beschikkingsmacht over en een zekere aanvaarding van de activiteit van een
ander.
Deze aanvaarding correspondeert met psychische component gedraging. Maar de psychische
component gedraging is minder veeleisend dan opzet/schuld en beperkt zich tot de gedraging. In
ijzerdraad-arrest werd overwogen dat daderschap en de subjectieve zijde van een s.f. uit elkaar
moeten worden gehouden. Van toerekening van opzet van fysieke dader aan functionele dader kan
geen sprake zijn ‘omdat t.a.v. enig delict of delictsbestanddeel door NL SR nergens wordt
toegerekend aan nat. persoon, indien die geestesgesteldheid niet bij hem of haar persoonlijk
aanwezig is geweest. Datzelfde geld voor schuld.
Functionele dader moet zelf opzet of schuld hebben wanneer delictsomschrijving zo’n subjectief
bestanddeel bevat. Ook voor rechtspersonen, maar dan gebruik toerekening constructies.
Opzet en schuld bij misdrijven
Fundamenteel onderscheid misdrijven en overtredingen.
3
, Waar het een misdrijf betreft moet volgens wetgever altijd of sprake zijn van opzet of van schuld en
dat bijna altijd als bestanddeel opgenomen.
In uitzonderlijk geval waarin delictsomschrijving geen subjectief bestanddeel heeft, beperkt HR
aansprakelijkheid toch door een dergelijk bestanddeel in delictsomschrijving in te lezen. Bijv. het
voorhanden hebben van vuurwapen waarvoor door HR wordt vereist dat verdachte het wapen
‘bewust’ aanwezig had.
Bij sommige misdrijven geen opzet of schuld vereist t.a.v. een bestanddeel van de
delictsomschrijving (zogenoemde geobjectiveerde bestanddelen, zoals leeftijd slachtoffer bij
zedenmisdrijven. Bij een enkel misdrijf wordt opzet of schuld noch expliciet noch impliciet op
bestanddeelniveau als voorwaarde gesteld. Zo hoeft volgens HR bij rijden onder invloed niet
vastgesteld te worden dat verdachte zich in meerdere of mindere mate van zijn toestand bewust
was. Daarbij wees HR op de beoogde ‘verscherpte repressie’, die zou worden gemist indien het OM
zou worden bezwaard met bewijslast van een bewustheid op die voor strafbaarheid cruciale
omstandigheid. Deze ‘schuld’ is doorgaans aanwezig.
Overtredingen en de leer van het materiële feit
Wetgever gaf aan dat bij overtredingen de opzet of schuld niet hoeft te worden bewezen de leer van
het materiële feit. Idd bevat delictsomschrijving overtredingen doorgans enkel gedragsbestanddelen
en andere min of meer objectieve bestanddelen. Vaak wordt een bepaalde gedraging als overtreding
aangemerkt, terwijl dezelfde opzettelijk verrichte gedraging als misdrijf wordt bestempeld. Bij
commune overtredingen, waar geen doleuze misdrijfvarianten tegenover staan, komt soms wel een
‘psychisch’ bestanddeel voor, al dan niet in gedraging besloten. Bijv. straatschenderij 424 Sr: plegen
van een baldadigheid (culpoos bestanddeel).
Geen aansprakelijkheid zonder schuld
Arrest Melk en water. Met water aangelegde melk verkocht als volle melk. Veehouder was door Rb
als ‘doen-pleger’ aansprakelijk gesteld, omdat zijn knecht de melk in opdracht veehouder (zonder
te weten van water) melk had bezorgd. Volgens veehouder kon knecht wel worden veroordeeld in
APV bepaling Amsterdam was het strafbaar om melk af te leveren, indien daaraan iets is
toegevoegd, zonder dat daarvoor enige schuld wordt vereist.
HR: ‘dat in omschrijving s.f. niet uitdrukkelijk is vermeld, dat bij hem die dit feit pleegt althans
eenige schuld aanwezig moet zijn, doch hieruit geenszins mag worden afgeleid dat bij geheel gemis
van alle schuld de bepaling nochtans van toepassing is; dat toch iets, bepaaldelijk niet de
geschiedenis WvSr, er toe dwingt om aan te nemen, dat bij niet-vermelden van schuld als element
(nu bestanddeel) in de omschrijving van s.f., in bijzonder van een overtreding, onze wetgever het
stelsel huldigt, dat bij gebleken afwezigheid van elle schuld niettemin strafbaarheid zou moeten
worden aangenomen, tenzij er een grond tot uitsluiting daarvan in de wet mocht zijn aangewezen;
dat om deze tegen het rechtsgevoel en het – ook in ons SR gehuldigde- beginsel geen straf zonder
schuld indruisende leer te aanvaarden, de noodzakelijkheid daarvan uitdrukkelijk uit de
omschrijving van het s.f. zou moeten volgen, hetgeen ten deze niet het geval is.’ GEEN
STRAFRECHTELIJKE AANSPRAKELIJKHEID ZONDER SCHULD.
Later uitgekristalliseerd tot strafuitsluitingsgrond AVAS (afwezigheid van alle schuld: handelen
‘zonder eenige schuld’). AVAS speelt vooral bij overtredingen, maar kan ook bij misdrijven, bijv.
t.a.v. geobjectiveerde bestanddelen of beroep op verontschuldigbare rechtsdwaling.
Het schuldbeginsel en het EVRM
Presumptio innocentiae art. 6 lid 2 EVRM.
Een verband tussen onschuldpresumtie en het vereiste van opzet, schuld of verwijtbaarheid komt naar
voren in Salabiaku-uitspraak 1988: Salabiaku had op vliegveld Parijs koffer gehaald, die dubbele
bodem met 10 kg hasj bleek te bevatten. Hij verklaarde hier niet van op de hoogte te zijn geweest, dat
er eten in koffer zat. Uiteindelijk veroordeling voor Douane-overtreding: smokkel verboden goederen
(van opzettelijke invoer van drugs werd hij vrijgesproken). N.a.v. de klacht dat door veroordeling art. 6
lid 2 EVRM was geschonden kwam EHRM tot belangrijke materieelrechtelijke beschouwingen.
De leer van materiële feit wordt in beginsel aanvaardbaar geacht, maar toepassing daarvan in
concrete strafzaken moet wel met de onschuldpresumptie in overeenstemming zijn. En dat
betekent in het bijzonder in processuele zin dat vooronderstellingen slechts binnen redelijke
grenzen mogen worden toegepast, waarbij vooral weerlegbaarheid van vooronderstellingen van
belang is. De redelijkheid van die grenzen wordt onder meer bepaald door zwaarte delict in kwestie.
Het Straatsburgs verband gaat over minimumnormen, een vereiste van minimale
verwijtbaarheid. Strafvorderlijke betekenis voor bijv. bewijslastverdeling en sommige
bestanddelen leiden tot een risico van een zekere omkering van de bewijslast.
Straftoemeting naar mate van schuld?
4
College 1 – Inleidend
Algemeen
Keuze van te behandelen delicten:
Vooral ingegeven door relevantie in de strafrechtelijke praktijk: veel voorkomende delicten in
combinatie met juridische dilemma’s die daarbij spelen (geweldsdelicten, uitingsdelicten,
deelneming aan een criminele organisatie, cybercrime)
Actualiteit: nieuwe strafbaarstellingen (wetsvoorstellen over seksuele misdrijven, mensenhandel)
recente jurisprudentie van HR
De relatie met EU-wetgeving;
De verhouding met fundamentele rechten beschermd door het EHRM en het Handvest
grondrechten EU
Inleiding in het (verdiepend) materieel strafrecht
Strafbaarstelling van gedragingen die te maken hebben met normen in de samenleving
Delictsomschrijving: daarin wordt de gedraging waarmee de norm wordt overtreden,
omschreven. De delictsomschrijving zorgt ervoor dat je daadwerkelijk kan optreden, dat je het kan
herkennen en dat de rechter het bewezen kan verklaren.
Strafbaarstelling zorgt voor het duidelijk maken van normen, voor preventieve werking en biedt de
basis om op te treden tegen overtreding van de norm
Strafbaarstelling in WvSr, of in bijzondere wetten (Opiumwet, WWM, Wet op de economische
delicten, etc). Waarom die bijzondere wetten? Bijv drugsdelicten gaat om bijzondere stoffen. Die
wet dient voor aanwijzingen van die bijzondere stoffen. Het gaat om een uitleg welke stof in welke
omstandigheid zonder welke vergunning niet toelaatbaar is.
Strafbaarstelling moet aan een aantal eisen voldoen: criteria voor strafbaarstelling. O.a.:
Aanleiding in maatschappelijke situatie: gedrag wordt strafwaardig gevonden (door schade, leed
etc)
Toetsing strafbaarstelling aan nut, noodzaak en effectiviteit
De reikwijdte van de delictsomschrijving moet precies juist zijn. Alle gedragingen die laakbaar zijn
en een overtreding van de norm zijn moeten eronder vallen. Gedragingen die wel toelaatbaar zijn
moeten erbuiten vallen.
De wetgever is verantwoordelijk voor het opstellen van strafbaarstellingen, de rechter is
verantwoordelijk voor toepassing in het concrete geval
Een belangrijk onderdeel van de toepassing, is wetsuitleg. Hoe vindt die wetsuitleg plaats? (o.a.
woordelijk, teleologisch, wetssystematisch, verklarende terminologie (art. 78 e.v.), analogie)
Rechtsvinding: Soms is die wetsuitsleg niet meteen duidelijk (bijv omdat het de vraag is of een
nieuwe verschijningsvorm van criminaliteit valt onder de reikwijdte van een bestaande
strafbaarstelling):
Rechtsvinding door de HR:
a. Verklarend: bijv art. 137c Sr
b. Uitbreidend: art. 278 Sr
c. Beperkend: bijv art. 420bis Sr
d. Rechtsontwikkeling: door wetswijziging (nieuwe strafbaarstelling, uitbreiding-beperking-
afschaffing bestaande strafbaarstelling) door uitleg (rechtsvinding) rechter van de inhoud van
bestaande strafbaarstelling. Voorbeelden afschaffing strafbepalingen (godslastering en
majesteitsschennis)
e. Rechtsvorming: bepaling wat die rechtsontwikkeling is. In hoeverre is dat een taak/bevoegdheid
van de rechter?
Materieel strafrecht in context
Discussies praktijk
a. Ons wetboek kent geen discriminatoir oogmerk als strafverzwarende grond. Wetgever vond het
niet nodig omdat de rechter zelf omstandigheden strafverzwarend kan vinden.
b. Bij femicide speelt vaak de vraag: moet er een aparte strafbaarstelling komen voor geweld tegen
vrouwen? Hierbij relevant of het gaat om geweld tegen vrouwen of tegen ex-partners?
Een strafbaarstelling kan voortkomen uit nationale context, of uit internationale context (bronnen)
a. Verdragen in verband VN (denk aan verdragen inzake georganiseerde criminaliteit, drugshandel,
corruptie)
b. Verdragen in verband RvEU (denk aan verdragen inzake mensenhandel, witwassen, corruptie,
terrorisme)
1
, c. EU-Strafrecht: aparte bron
Bij een internationale verplichting tot strafbaarstelling moet altijd de Nederlandse wet worden
aangepast (implementatie): daarin moet de strafbaarstelling worden opgenomen (art. 16 Gw)
Internationale invloed
Verdragen
a. VN
b. Raad van Europa
HvJ: uitleg EU-recht
EU-recht: wetgeving, handvest
EVRM en EHRM
Harmonisatie materieel strafrecht
Harmonisatie van materieel strafrecht in verband met de EU: steeds meer strafbaarstellingen in het
WvSr dienen (mede) tot implementatie van EU-normen voor het Strafrecht. Wat betekent ‘mede’?
HvJ 26 feb 2013
EU wetgeving op terrein materieel strafrecht alleen op basis van richtlijnen
Het betreft minimum-harmonisatie
Implementatie in het Nederlandse strafrecht: hoe gaat dat?
Over uitleg van termen uit EU-wetgeving die zijn overgenomen in strafbaarstellingen in het WvSr,
gaat iedere rechter, maar bij onduidelijkheid het HvJ EU.
Opzet en schuld
Paar opmerkingen (college)
Het Nederlandse strafrecht is een daadstrafrecht en een schuldstrafrecht: daarop is
verwijtbaarheid gebaseerd (via opneming van opzet of schuld in strafbaarstelling)
Wat betekent dat? Hoofdstuk IV
Opzet: willen en weten
a. Bij commissiedelict, omissiedelict, zgn formeel delict
b. Oogmerk, gewoon opzet, voorwaardelijk opzet
Schuld (culpa): onvoorzichtigheid, nalatigheid
a. Grove schuld, bewuste schuld, roekeloosheid.
138 Sr: twee lid is een uitbreiding/ verduidelijking dat je ook illegaal verblijft als je je middels braak of
inklimming illegaal toegang verschaft.
138aa Sr: tweede lid uitbreiding strafbaarheid maar ook strafverzwarende omstandigheid.
Bewijs van opzet en schuld:
a. Opzet/schuld gaat over de subjectieve zijde van een delictsomschrijving
b. Vaak ingeblikt
c. Relatief vaak mag het bewijs ook op een objectieve wijze worden geleverd (door gedraging van
de verdachte te analyseren en daaruit diens opzet of schuld af te leiden)
Afsluitende opmerkingen
Enkele hoofdlijnen
1. Duidelijk juridische invulling van opzet en schuld in hedendaags strafrecht. Uit zich in vergaande
normativering en objectivering van culpa en nog in een niet uitsluitende psychologische, maar
ten dele ook objectiverende en in die zin normatieve vaststelling van opzet.
2. Rechtspraak lijkt gedomineerd te worden door bewijsvragen. Vooral door objectivering en
toetsen aan gemiddelde mens kan verdachte als individu op achtergrond raken. Voorwaardelijke
opzet is mede juridisch gekleurde invulling opzet, die voor meeste opzetvormen als ondergrens
volstaat en daardoor belangrijke plaats inneemt.
3. Opzet en schuld een zekere inkleuring krijgen door het bijzondere delict en vooral door concrete
omstandigheden van het geval. Hullu: er moet naar evenwicht worden gestreefd tussen
algemene ervaringsregels en individuele, concrete omstandigheden.
Verschillen opzet en schuld wezenlijk van elkaar?
Modderman: ‘schuld is een zuivere tegenstelling van opzet’.
Remmelink: ‘.. zodra rechter vaststelt dat iemand culpoos heeft gehandeld, komt opzet niet meer
aan de orde’ (aliud-theorie).
Schuld is het mindere van opzet (minus-theorie).
2
,Kan iemand voor culpoos delict worden veroordeeld, wanneer opzettelijk handelen zou kunnen worden
vastgesteld?
Hullu vind minustheorie goed te verdedigen. Een culpoos delict kent eigenlijk steeds een doleuze
tegenhanger. Dan lijkt wetssystematiek een vloeiende overgang van opzet naar schuld beoogd,
glijdende schaal van meer gewild naar minder gewild gedrag… verdachte die ter zake culpoos
delict aanvoert dat hij opzet had, kan naar Hullu’s mening niet met succes schuld bestrijden.
Aanmerkelijk onvoorzichtig gedrag omvat toch ook opzettelijk gevaarlijk gedrag?
Voldoet opbouw van het wettelijk systeem?
Voor misdrijven is doleuze delict grondvorm. Bij behoefte (er zijn grote rechtsbelangen gemoeid met de
strafbaarstelling of er bestaan structurele bewijsmoeilijkheden bij opzet) kan een culpoze
misdrijfvariant wenselijk zijn.
Kent NL inderdaad een schuldstrafrecht?
Drie betekenisvelden schuld:
‘oorzaakschuld’ (iemand draagt schuld aan iets dat hij heeft veroorzaakt),
‘faalschuld’ (tekortschieten ten opzichte van een bepaalde norm)
‘vereveningsschuld’ (waarin vergoeding en vergelding op voorgrond treden).
Bij opzet en culpa gaat het volgens Mooij om oorzaakschuld. Het gaat in wezen om een “daadschuld”.
Of NL SR recht doet aan schuldbeginsel, wordt uiteindelijk bepaald door een soort optelsom van de
verschillende manieren waarop aan schuld kleur en inhoud wordt gegeven.
(Handboek)
Plaatsbepaling
Nederland kent een daad en schuld strafrecht. Naast objectieve zijde s.f. wordt een subjectieve zijde
onderkend, waarbij de persoon vd dader centraal staat.
Er mag pas gestraft worden als zekere schuld bij verdachte is vastgesteld.
Schuldbeginsel heeft geen vaste statische inhoud: accentverschuivingen zijn denkbaar.
Verwijtbaarheid wordt als basisvereiste voor strafrechtelijke aansprakelijkstelling gezien, en
opzet als normale voorwaarde voor aansprakelijkstelling ter zake relatief ernstig delict.
Het gaat steeds om opzet of schuld aan bepaald feit, waarbij dus ook dat opzet of die schuld ten
tijde van het feit moeten worden vastgesteld. Met het schuldbeginsel hangt samen het aan NL SR
uitgangspunt dat rechtssubjecten in beginsel vrij en volwaardig hun wil kunnen bepalen en daarom
voor de door hen gemaakte keuzes op zichzelf aansprakelijk kunnen worden gesteld (vrije wil).
Opzet en schuld begrippen hebben in SR kader juridische betekenis. Het bestanddeel opzet is
niet hetzelfde als ‘motief’ of ‘bedoeling’. Schuld als bestanddeel ‘culpa’ heeft vermoedelijk een
meer beperkte invulling die niet geheel overeenkomt met de betekenis van gewoon spraakgebruik.
Daarop wees HR i.i.g. bij bijz. schuldvorm ‘roekeloosheid’.
De wil in de gedraging
De gewilde spierbeweging staat (in het klassieke denken) aan de basis van SR aansprakelijkheid. ‘in
oorsprong is menselijke handeling een lichamelijke beweging, die tot des daders wilsvermogen,
diens psyche te herleiden is’. In de gedraging zelf ligt dus al een zekere psychische component
besloten: vooral intentionele gedragingen zijn relevant. Samenhang objectieve en subjectieve zijde
s.f. bijv. bijzondere delicten waarin opzetvereiste in delictsgedraging besloten ligt, zoals ‘dwingen’
bij verkrachtingsbepaling (242 Sr).
Het fysieke aspect hoeft in hedendaagse SR pleging niet meer heel belangrijk te zijn: Regelmatig
gaat het om een combinatie van doen en laten. En bij functioneel daderschap kan van gedraging in
SR zin sprake zijn bij beschikkingsmacht over en een zekere aanvaarding van de activiteit van een
ander.
Deze aanvaarding correspondeert met psychische component gedraging. Maar de psychische
component gedraging is minder veeleisend dan opzet/schuld en beperkt zich tot de gedraging. In
ijzerdraad-arrest werd overwogen dat daderschap en de subjectieve zijde van een s.f. uit elkaar
moeten worden gehouden. Van toerekening van opzet van fysieke dader aan functionele dader kan
geen sprake zijn ‘omdat t.a.v. enig delict of delictsbestanddeel door NL SR nergens wordt
toegerekend aan nat. persoon, indien die geestesgesteldheid niet bij hem of haar persoonlijk
aanwezig is geweest. Datzelfde geld voor schuld.
Functionele dader moet zelf opzet of schuld hebben wanneer delictsomschrijving zo’n subjectief
bestanddeel bevat. Ook voor rechtspersonen, maar dan gebruik toerekening constructies.
Opzet en schuld bij misdrijven
Fundamenteel onderscheid misdrijven en overtredingen.
3
, Waar het een misdrijf betreft moet volgens wetgever altijd of sprake zijn van opzet of van schuld en
dat bijna altijd als bestanddeel opgenomen.
In uitzonderlijk geval waarin delictsomschrijving geen subjectief bestanddeel heeft, beperkt HR
aansprakelijkheid toch door een dergelijk bestanddeel in delictsomschrijving in te lezen. Bijv. het
voorhanden hebben van vuurwapen waarvoor door HR wordt vereist dat verdachte het wapen
‘bewust’ aanwezig had.
Bij sommige misdrijven geen opzet of schuld vereist t.a.v. een bestanddeel van de
delictsomschrijving (zogenoemde geobjectiveerde bestanddelen, zoals leeftijd slachtoffer bij
zedenmisdrijven. Bij een enkel misdrijf wordt opzet of schuld noch expliciet noch impliciet op
bestanddeelniveau als voorwaarde gesteld. Zo hoeft volgens HR bij rijden onder invloed niet
vastgesteld te worden dat verdachte zich in meerdere of mindere mate van zijn toestand bewust
was. Daarbij wees HR op de beoogde ‘verscherpte repressie’, die zou worden gemist indien het OM
zou worden bezwaard met bewijslast van een bewustheid op die voor strafbaarheid cruciale
omstandigheid. Deze ‘schuld’ is doorgaans aanwezig.
Overtredingen en de leer van het materiële feit
Wetgever gaf aan dat bij overtredingen de opzet of schuld niet hoeft te worden bewezen de leer van
het materiële feit. Idd bevat delictsomschrijving overtredingen doorgans enkel gedragsbestanddelen
en andere min of meer objectieve bestanddelen. Vaak wordt een bepaalde gedraging als overtreding
aangemerkt, terwijl dezelfde opzettelijk verrichte gedraging als misdrijf wordt bestempeld. Bij
commune overtredingen, waar geen doleuze misdrijfvarianten tegenover staan, komt soms wel een
‘psychisch’ bestanddeel voor, al dan niet in gedraging besloten. Bijv. straatschenderij 424 Sr: plegen
van een baldadigheid (culpoos bestanddeel).
Geen aansprakelijkheid zonder schuld
Arrest Melk en water. Met water aangelegde melk verkocht als volle melk. Veehouder was door Rb
als ‘doen-pleger’ aansprakelijk gesteld, omdat zijn knecht de melk in opdracht veehouder (zonder
te weten van water) melk had bezorgd. Volgens veehouder kon knecht wel worden veroordeeld in
APV bepaling Amsterdam was het strafbaar om melk af te leveren, indien daaraan iets is
toegevoegd, zonder dat daarvoor enige schuld wordt vereist.
HR: ‘dat in omschrijving s.f. niet uitdrukkelijk is vermeld, dat bij hem die dit feit pleegt althans
eenige schuld aanwezig moet zijn, doch hieruit geenszins mag worden afgeleid dat bij geheel gemis
van alle schuld de bepaling nochtans van toepassing is; dat toch iets, bepaaldelijk niet de
geschiedenis WvSr, er toe dwingt om aan te nemen, dat bij niet-vermelden van schuld als element
(nu bestanddeel) in de omschrijving van s.f., in bijzonder van een overtreding, onze wetgever het
stelsel huldigt, dat bij gebleken afwezigheid van elle schuld niettemin strafbaarheid zou moeten
worden aangenomen, tenzij er een grond tot uitsluiting daarvan in de wet mocht zijn aangewezen;
dat om deze tegen het rechtsgevoel en het – ook in ons SR gehuldigde- beginsel geen straf zonder
schuld indruisende leer te aanvaarden, de noodzakelijkheid daarvan uitdrukkelijk uit de
omschrijving van het s.f. zou moeten volgen, hetgeen ten deze niet het geval is.’ GEEN
STRAFRECHTELIJKE AANSPRAKELIJKHEID ZONDER SCHULD.
Later uitgekristalliseerd tot strafuitsluitingsgrond AVAS (afwezigheid van alle schuld: handelen
‘zonder eenige schuld’). AVAS speelt vooral bij overtredingen, maar kan ook bij misdrijven, bijv.
t.a.v. geobjectiveerde bestanddelen of beroep op verontschuldigbare rechtsdwaling.
Het schuldbeginsel en het EVRM
Presumptio innocentiae art. 6 lid 2 EVRM.
Een verband tussen onschuldpresumtie en het vereiste van opzet, schuld of verwijtbaarheid komt naar
voren in Salabiaku-uitspraak 1988: Salabiaku had op vliegveld Parijs koffer gehaald, die dubbele
bodem met 10 kg hasj bleek te bevatten. Hij verklaarde hier niet van op de hoogte te zijn geweest, dat
er eten in koffer zat. Uiteindelijk veroordeling voor Douane-overtreding: smokkel verboden goederen
(van opzettelijke invoer van drugs werd hij vrijgesproken). N.a.v. de klacht dat door veroordeling art. 6
lid 2 EVRM was geschonden kwam EHRM tot belangrijke materieelrechtelijke beschouwingen.
De leer van materiële feit wordt in beginsel aanvaardbaar geacht, maar toepassing daarvan in
concrete strafzaken moet wel met de onschuldpresumptie in overeenstemming zijn. En dat
betekent in het bijzonder in processuele zin dat vooronderstellingen slechts binnen redelijke
grenzen mogen worden toegepast, waarbij vooral weerlegbaarheid van vooronderstellingen van
belang is. De redelijkheid van die grenzen wordt onder meer bepaald door zwaarte delict in kwestie.
Het Straatsburgs verband gaat over minimumnormen, een vereiste van minimale
verwijtbaarheid. Strafvorderlijke betekenis voor bijv. bewijslastverdeling en sommige
bestanddelen leiden tot een risico van een zekere omkering van de bewijslast.
Straftoemeting naar mate van schuld?
4
