Samenvatting ethisch ondernemen
H1 Inleiding: over het vermarkten van onze samenleving
1.1 Marktplaatsen vroeger en nu........................................................................................ 1
1.2 Regels van de markt ..................................................................................................... 1
1.3 Ethiek als vorm van verzet ........................................................................................... 2
1.4 Gebreken aan ons eco denken..................................................................................... 2
1.5 Schadelijke gevolgen van ons huidig eco model ....................................................... 2
H2 Wat is systeemdenken?
2.1 Systemische ijsberg ..................................................................................................... 2
2.2 Definitie systeemdenken .............................................................................................. 2
2.3 Tools of a system thinker ............................................................................................. 3
2.4 Instorting van Rana Plaza in Bangladesh (2013) ........................................................ 3
2.5 Samenvatting systeemdenken ..................................................................................... 5
H3 Ongelijkheid
3.1 Ongelijke verdeling van rijkdom .................................................................................. 5
3.2 Carbon billionaires........................................................................................................ 5
3.3 Vermogen en ongelijkheid in België ............................................................................ 6
3.4 Ongelijkheid en macht .................................................................................................. 6
3.5 Conclusie ....................................................................................................................... 7
H4 Armoede
4.1 Wat is armoede? ........................................................................................................... 7
4.2 Welke armoedegrens? .................................................................................................. 7
4.3 Armoede en de schaamteloosheid ervan .................................................................... 8
4.4 Bedenkingen ................................................................................................................. 8
H5 Honger in de wereld
5.1 Honger is opnieuw aan het stijgen .............................................................................. 9
5.2 Honger volgens VN ....................................................................................................... 9
5.3 Voedselzekerheid .......................................................................................................... 9
5.4 Honger in een wereld van overproductie .................................................................... 9
5.5 Conclusie ....................................................................................................................... 9
H6 Gigantisme en innovatie
6.1 Wat is gigantisme? ..................................................................................................... 10
6.1.1 Gigantisme? ................................................................................................... 10
6.1.2 Gigantisme bij bedrijven? ............................................................................... 10
6.1.3 Gigantisme in de maatschappij? ..................................................................... 10
6.2 Gigantisme en concentratie ....................................................................................... 11
6.2.1 Concentratie? ................................................................................................. 11
6.2.2 Gigantisme en concentratie ............................................................................ 11
6.2.3 Concentratie en macht.................................................................................... 11
6.3 Gevolgen van gigantisme op economie .................................................................... 12
6.3.1 Concurrentie en monopolie ............................................................................. 12
6.3.2 Marktmacht en winstmarges ........................................................................... 12
6.4 Innovatie ...................................................................................................................... 13
, 6.4.1 Waar komt innovatie vandaan? ...................................................................... 13
6.4.2 The entrepreneurial state, Mazzucato ............................................................. 13
6.5 Afname van de innovatie? .......................................................................................... 14
6.5.1 De farmaceutische industrie ........................................................................... 14
6.5.2 Waar ontstaat innovatie? ................................................................................ 14
6.5.3 Voorbeeld: antibiotica cursus .......................................................................... 15
6.5.4 Voorbeeld: patenten belemmeren innovatie .................................................... 15
6.5.5 Afname innovatie: besluit ................................................................................ 15
6.6 Outro: gigantisme, Noels ............................................................................................ 15
H7 Platformkapitalisme en de gig economie
7.1 Lage rentes en financialisering van de economie .................................................... 16
7.1.1 Vier decennia dalende rente ........................................................................... 16
7.1.2 Verzadigde markt ........................................................................................... 16
7.1.3 Wat is de invloed van lage rentes? ................................................................. 16
7.1.4 Disruptie ......................................................................................................... 17
7.1.5 Financialisering van de economie ................................................................... 17
7.1.6 Waardecreatie en waarde-onttrekking ............................................................ 17
7.2 Platformkapitalisme .................................................................................................... 17
7.2.1 Platformkapitalisme ........................................................................................ 17
7.2.2 Jarenlang zonder winst ................................................................................... 18
7.2.3 Platformkapitalisme en arbeid ......................................................................... 18
7.2.4 Britse arbeidseconoom Guy Standing over ‘Corruption of capitalism’ &
platformkapitalisme.................................................................................................. 18
7.3 De gig economie ......................................................................................................... 19
7.3.1 De gig economie............................................................................................. 19
7.3.2 De gig economie en arbeid ............................................................................. 19
7.3.3 AI en de gig economie .................................................................................... 19
7.3.4 Een historisch parallel: Luddisme ................................................................... 20
7.3.5 AI en de toekomst van werk............................................................................ 20
H8 Klimaatverandering
8.1 Inleiding: Wat is klimaatverandering? ....................................................................... 20
8.1.1 Groene economie? ......................................................................................... 20
8.1.2 Tipping points ................................................................................................. 21
8.1.3 Holoceen vs. antropoceen .............................................................................. 21
8.2 Groene groei en decoupling ....................................................................................... 21
8.2.1 Groene groei?................................................................................................. 21
8.3 Is groene groei een mythe? ........................................................................................ 24
8.3.1 Decoupling debunked - evidence and arguments against green growth as a
sole strategy for sustainability .................................................................................. 24
8.3.2 Decoupling debunked ..................................................................................... 24
8.3.3 Duurzame groei? ............................................................................................ 25
8.3.4 Duurzame groei en greenwashing .................................................................. 25
8.3.5 Greenwashing: hoe doen de grootste bedrijven het? ...................................... 26
8.3.6 Duurzame groei? ............................................................................................ 26
, 8.3.7 Conclusie? ...................................................................................................... 26
8.4 Degrowth: op zoek naar een post groei strategie ..................................................... 26
8.4.1 Degrowth? ...................................................................................................... 26
8.4.2 Degrowth en welvaart? ................................................................................... 28
8.4.3 To degrow or not to degrow? .......................................................................... 29
8.4.4 Om mee te nemen .......................................................................................... 29
8.5 Een systemische blik op klimaatverandering ........................................................... 29
8.5.1 De ecologische problematiek systemisch bekeken ......................................... 29
8.5.2 Erik Swyngedouw over de kern van het probleem .......................................... 29
8.5.3 Erik Swyngedouw: conclusie .......................................................................... 31
8.6 Conclusie ..................................................................................................................... 31
8.6.1 Welk soort samenleving en economie willen we? ........................................... 31
H9 Geweld en verzet
9.1 Wat is geweld? ............................................................................................................ 33
9.2 Johan Galtung en de drie soorten geweld ................................................................ 33
9.2.2 Direct geweld .................................................................................................. 33
9.2.3 Structureel geweld .......................................................................................... 33
9.2.4 Cultureel geweld ............................................................................................. 33
9.2.5 Relatie tussen verschillende vormen van geweld ............................................ 34
9.3 Een kritische blik op geweld ...................................................................................... 34
9.3.1 Zizek en de kritiek van geweld ........................................................................ 34
9.3.2 Zizek over de legitimiteit van geweld .............................................................. 34
9.4 Gewelddadig of geweldloos verzet ............................................................................ 34
9.5 Wat als het misgaat? Visies op kwaad en vergeving................................................ 35
9.5.1 Visies op moreel kwaad? ................................................................................ 35
9.5.2 Vergeving: hoe functioneert vergeving in paradigma’s? .................................. 36
9.5.3 Vergeving en verzoening? .............................................................................. 36
H10 Coöperatief ondernemen en economische democratie
10.1 Inleiding: kapitalisme kraakt .................................................................................... 37
10.1.1 kapitalistisch realisme en TINA (“There is no alternative”) ............................ 37
10.1.2 Kapitalisme kraakt ........................................................................................ 37
10.2 Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? .............................................. 37
10.3 Waardegedreven ondernemen ................................................................................. 38
10.3.1 Triodos Bank ................................................................................................ 38
10.3.2 Wonky food................................................................................................... 39
10.4 Sociaal ondernemen ................................................................................................. 39
10.5 Coöperatief ondernemen .......................................................................................... 39
10.5.1 Wat is een coöperatie? ................................................................................. 39
10.5.2 Werkerscoöperatie........................................................................................ 40
10.5.3 Coöperatief ondernemen: kernprincipes ....................................................... 40
10.5.4 Belangrijke voordelen van dit model voor werkers ........................................ 40
10.5.5 Belangrijke maatschappelijke voordelen van dit model ................................. 40
10.5.6 Belangrijke verschillen met huidige systeem ................................................. 41
10.5.7 Soorten coöperatieven .................................................................................. 41
,10.6 Democratiseren van de economie? ......................................................................... 42
H11 Kwetsbaarheid als kracht
11.1 Inleiding: Brown over verbinding............................................................................. 43
11.1.1 Onderzoek Brown ......................................................................................... 43
11.1.2 Resultaat van haar onderzoek ...................................................................... 43
11.2 De “Wholehearted” en kwetsbaarheid ..................................................................... 43
11.2.1 Eigenschappen van De Wholehearted .......................................................... 43
11.2.2 Kwetsbaarheid .............................................................................................. 44
11.2.3 Kwetsbaarheid als sleutel van intimiteit......................................................... 44
11.2.4 Paradox van de kwetsbaarheid ..................................................................... 44
11.3 Negatieve omgang met kwetsbaarheid.................................................................... 44
11.3.1 Verdringen en verdoven ............................................................................... 44
11.3.2 Onzekere zeker maken ................................................................................. 44
11.3.3 Schuld geven ................................................................................................ 44
11.3.4 Perfectioneren .............................................................................................. 45
11.3.5 Doen alsof .................................................................................................... 45
11.4 Kwetsbaarheid als kracht ......................................................................................... 45
11.4.1 De moed om onszelf echt te tonen ............................................................... 45
11.4.2 Om te durven springen en graag te zien met heel ons hart, ook al is er geen
garantie ................................................................................................................... 45
11.4.3 Om vreugde en dankbaarheid te beoefenen, ook op moeilijke momenten .... 45
11.4.4 Om te geloven dat we goed genoeg zijn ....................................................... 45
11.5 Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit ...................................................... 46
11.5.1 Verbinding .................................................................................................... 46
11.5.2 Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit.............................................. 46
H12 Aandacht en overdaad
12.1 Overdaad ................................................................................................................... 47
12.1.1 Vijf minuten “niets” doen ............................................................................... 47
12.2 Een wereld van overdaad ......................................................................................... 47
12.2.1 Een wereld van overdaad? ........................................................................... 47
12.2.2 Verslaafd aan prikkels .................................................................................. 48
12.2.3 Aandacht en gewoontes ............................................................................... 48
12.2.4 The social dilemma ....................................................................................... 49
12.3 De vermoeide samenleving ...................................................................................... 49
12.3.1 De vermoeide samenleving: Multitasken....................................................... 49
12.3.2 De vermoeide samenleving: hyperaandacht ................................................. 50
12.3.3 De vermoeide samenleving: reproductie ....................................................... 50
12.3.4 Effecten van overdaad op ons leven ............................................................. 50
12.4 Contemplatie: De kunst van onverdeelde aandacht ............................................... 51
12.4.1 Contemplatie ................................................................................................ 51
12.4.2 Aandacht en contemplatie vandaag .............................................................. 51
12.5 Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit ........................................................... 52
H13 Eenzaamheid en psychisch welzijn
13.1 Eenzaamheid en isolatie ........................................................................................... 53
, 13.1.1 Verschil tussen sociale en emotionele eenzaamheid .................................... 53
13.1.2 Eenzaamheid in België? ............................................................................... 53
13.1.3 Eenzaamheid en stabiele relaties ................................................................. 54
13.1.4 Evoluties eenzaamheid en connectie? .......................................................... 55
13.1.5 Individualisme en eenzaamheid? .................................................................. 56
13.2 Psychisch welzijn...................................................................................................... 56
13.2.1 Psychisch welzijn in België ........................................................................... 56
13.2.2 Psychisch welzijn bij jongeren ...................................................................... 56
13.2.3 Psychisch welzijn en arbeid .......................................................................... 57
13.2.4 Psychisch welzijn en medicatie ..................................................................... 57
13.2.5 Eenzaamheid en internalisering van lijden .................................................... 58
13.2.6 Psychisch welzijn zit niet (alleen) in je hoofd................................................. 58
13.3 De burn-out samenleving ......................................................................................... 58
13.3.1 Het prestatiesubject: de prestatiemaatschappij ............................................. 58
13.3.2 Het prestatieobject: zelfoptimalisatie ............................................................. 58
13.3.3 Het prestatieobject: zelfuitbuiting .................................................................. 59
13.3.4 Het prestatieobject: burn-out......................................................................... 59
13.3.5 Het prestatieobject: depressie ...................................................................... 60
13.3.6 Disciplinair vs. prestatie ................................................................................ 61
13.4 Vertragen: de kunst van het niet-doen .................................................................... 61
13.4.1 Vertragen en reflecteren als zijnskwaliteit ..................................................... 61
, H1 Inleiding: over het vermarkten van onze samenleving
1.1 Marktplaatsen vroeger en nu
Vroeger Nu
Geografische plek in het centrum van de Alles en overal is een marktplaats + er is
stad die afgebakend is, vaste plaats geen ontkomen aan
Lokaal en op een gezet tijdstip in de week Het marktgebeuren heeft zich doordrongen
op alle vlakken van het leven (van onderwijs
en zorg, van relaties tot taal) Op elk domein
in ons leven heersen economische principes.
Kerk overheerste in alle situaties, zowel eco Verlichting verbreekt de monopolie van de
als pol kerk
Commodificatie = Steeds meer aspecten van het menselijk handelen, de resultaten worden
uitgedrukt in geldwaarde in plaats van intrinsieke/inherente waarde. (It all becomes a
commodity)
“Het grootste gevaar zit in de verloedering die kan optreden als we alle menselijke relaties in
transacties veranderen en alle goede dingen in het leven behandelen alsof ze koopwaar zijn.”
Michael Sandel
1.2 Regels van de markt
● Wet van vraag en aanbod
● ROI = return of investment
= naast winst, een bedrag stoppen in je bedrijf als investering
● Eerst komt, eerst maalt
= wie eerst gaat, heeft meer kans om het te verkrijgen of in handen te hebben (bv
airwrap bij aldi die snel was uitverkocht)
● Trickle down effect
= economisch beleid dat de bovenste laag van rijke individuen en grote bedrijven van
het economische spectrum bevoordeelt
● Groeimantra
= meer winst creëren
● Meritocratie
= wie er hard voor werkt, zal ook beter beloond worden
● Nut
= totale tevredenheid van de consument bij het consumeren
1
,1.3 Ethiek als vorm van verzet
= begint bij het durven stellen van vragen
● Is de juiste prijs wel fair?
● Welk return willen we echt? Shared value?
= bedrijf kan een meerwaarde bieden aan anderen buiten zichzelf
● Wat met degenen die niet veel mee kunnen consumeren?
● Wanneer spreken we over een samenleving?
● Welke waarden stellen we voorop?
1.4 Gebreken aan ons eco denken
huishoudelijk werk valt niet altijd onder werk waarbij je een bedrag verdient (kan ook een
andere uitkomst hebben zoals ), hangt ervan af hoe je werk definieert
1.5 Schadelijke gevolgen van ons huidig eco model
● Kloof tussen arm en rijk neemt toe.
● Loonkloof tussen mannen en vrouwen
● Enkel maar oog voor nut en efficiëntie.
● Verwaarlozing van waarden (naastenzorg, liefde, trouw, eerlijkheid...)
● Stress door prestatiedruk, faalangst (wat leidt tot burn-out)
● Uitbuiting van goedkope werkkrachten
● Uitputting van planetaire bronnen
● Vervuiling van lucht, grond en water
● Verhoogd broeikaseffect en klimaatswijzigingen
H2 Wat is systeemdenken?
2.1 Systemische ijsberg
- Systemen beïnvloeden ons gedrag
- Ijsberg: top wat je direct waarneemt
2.2 Definitie systeemdenken
"Systeemdenken" is een
wetenschappelijke benadering die tracht
een overzicht van het geheel te behouden,
in plaats van zich te concentreren op
afzonderlijke onderdelen zonder te
overwegen welke rol deze delen in het
groter geheel spelen.
Men beschouwt het gedrag van een
systeem (bijvoorbeeld een ecosysteem) niet
als een simpele keten van oorzaak-
gevolgrelaties, maar als het samenspel
van met elkaar interagerende
deelsystemen, waarbij terugkoppeling een belangrijke rol speelt.
2
,"Systeemdenken is niet zozeer een theorie naast andere, noch een techniek of methode om
problemen te benaderen, maar een wijze om de complexe werkelijkheid te begrijpen en
te beheersen.”
2.3 Tools of a system thinker
= kleine dingen omzetten in groot geheel
2.4 Instorting van Rana Plaza in Bangladesh (2013)
● Maakt kleren voor merken als Benetton, Primark, Gucci, Prada,…
● Duizend mensen kwamen om het leven en 2500 gewonden
● Waarom is dit gebeurd?
● De directe oorzaken van de ramp waren:
1.Het complex was gebouwd op een drooggelegd moeras, waardoor het inherent zwak
stond
2.Het transformeren van het gebouw van commercieel naar industrieel gebruik
3.Het bijbouwen van drie extra verdiepingen op het oorspronkelijke pand
4.Het gebruik van ondermaats bouwmateriaal (waardoor de structuur niet sterk
genoeg was, nog versterkt door de trillingen van de generatoren)
Maar: dat is niet de diepere oorzaak van dit voorval…
Kapitalistisch systeem verbonden met macht en machtsongelijkheid, let groeidenken
en winstmaximalisatie
Oorzaken
➢ oorzaken van de oorzaken
● Gebouwd op een drooggelegd moeras, dus niet een sterk fundament en onstabiele
grond + minderwaardige bouwmaterialen
➢ door onveilige situatie, immotheken en snelle winsten maken
➢ door corruptie en geen controle op wetgevende macht
3
, ➢ Eigenbelang en geld maken is het belangrijkste, veiligheid van de mens is
niet belangrijk
● Extra etages gezet op gebouw om meer te kunnen produceren en sneller te werken
➢ Is het wel wettelijk? Is er controle erop?
➢ Fast fashion en dwingende contracten
= door machtsongelijkheid kunnen fabrikanten niet sterk onderhandelen over
de prijzen en dus ook weinig loon uitreiken
=> winstmaximalisatie
● Outsourcing
➢ Kostreductie is cruciaal: sociale omstandigheden en milieukosten worden
geexternaliseerd
=> eco staat op zich, is niet ingebed in sociaal en milieuverhaal
➢ Door dwingende concurrentie onder kledingketens is er een race to the
bottom. Geen ondergrens meer
=> Winstmaximalisatie!!!
➢ Globale eco, moeilijk te spreken over universele waarden?
Gevolgen
➢ gevolgen van de gevolgen
● Bangladesh, 1000 doden en 2500 gewonden
➢ Lageloonland
➢ Veel armoede
=> generatiearmoede, kansloosheid
➢ Veel families zonder inkomens
=> opstanden en protest
● Naaiateliers voor Prada, Benetton, Primark,…
➢ Kostenbesparend, zo zijn de winsten hoger
=> meer geld voor aandeelhouders en CEO’s
➢ Geen sterke vakbonden, arbeidsomstandigheden zijn hard en veel meer
productie tegen de westerse normen in
=> geen zinvolle levensbesteding, puur overleven
➢ Iedere kledingproducent doet dit voor zowel goedkope als dure kledij
➢ Werkgelegenheid voor arme bevolking, weinig andere alternatieven
=> onmacht en kinderarbeid
4
, 2.5 Samenvatting systeemdenken
● Behouden van overzicht van het geheel te behouden, i.p.v. zich te concentreren op
afzonderlijke onderdelen zonder te overwegen welke rol deze delen in het groter
geheel spelen.
● Beschouwt het gedrag van een systeem (bijvoorbeeld een ecosysteem of een land)
niet als een simpele keten van oorzaak-gevolgrelaties, maar als het complex
samenspel van op elkaar inwerkende deelsystemen (politiek, economie, ecologie,
sociale structuren,…)
● Systeemdenken vereist een holistische kijk op het te bestuderen systeem: niet alleen
kijken naar de afzonderlijke deelsystemen, maar vooral ook naar de manier waarop zij
wisselwerking vertonen en naar hun plaats in het geheel.
H3: Ongelijkheid
3.1 Ongelijke verdeling van rijkdom
● De rijkste 1% bezit 43% van de globale rijkdom.
● In 2010: 388 rijksten bezitten evenveel als de armste wereldhelft.
● In 2015: 62 rijksten bezitten evenveel als de armste
wereldhelft.
Gradueel = Jaar per jaar neemt de rijkdom en armoede toe
➔ Rijkdom centreert zich tot een grote groep
➔ De rijken worden rijker, de armen worden armer
Oxfam rapport:
● De afgelopen 10 jaar verdubbelde het aantal miljardairs
en hun vermogen nam per jaar toe.
● 90% van alle welvaart die de afgelopen jaren is
gecreëerd ging naar de rijkste 10%. 63% ging naar de rijkste 1%. Bijna niets ervan
ging naar de 50% armsten. (economische groei komt niet terecht bij diegene die het
effectief nodig hebben)
● Bijna de helft van de wereldbevolking leeft met minder dan vijf dollar per dag.
Conclusie:
➔ Deze kloof wordt steeds groter
➔ Inkomen uit kapitaal is vele malen groter dan inkomen uit arbeid, rijken worden rijker
3.2 Carbon billionaires
Rijke mensen stoten 8000 keer meer CO₂ uit dan de rest van de bevolking op aarde.
Oxfam-onderzoek toont aan dat de ultrarijken per persoon het meeste bijdragen aan
de klimaatcrisis:
● De rijkste miljardairs stoten door hun vervuilende investeringen een miljoen keer
meer CO2 uit dan de gemiddelde persoon.
5
H1 Inleiding: over het vermarkten van onze samenleving
1.1 Marktplaatsen vroeger en nu........................................................................................ 1
1.2 Regels van de markt ..................................................................................................... 1
1.3 Ethiek als vorm van verzet ........................................................................................... 2
1.4 Gebreken aan ons eco denken..................................................................................... 2
1.5 Schadelijke gevolgen van ons huidig eco model ....................................................... 2
H2 Wat is systeemdenken?
2.1 Systemische ijsberg ..................................................................................................... 2
2.2 Definitie systeemdenken .............................................................................................. 2
2.3 Tools of a system thinker ............................................................................................. 3
2.4 Instorting van Rana Plaza in Bangladesh (2013) ........................................................ 3
2.5 Samenvatting systeemdenken ..................................................................................... 5
H3 Ongelijkheid
3.1 Ongelijke verdeling van rijkdom .................................................................................. 5
3.2 Carbon billionaires........................................................................................................ 5
3.3 Vermogen en ongelijkheid in België ............................................................................ 6
3.4 Ongelijkheid en macht .................................................................................................. 6
3.5 Conclusie ....................................................................................................................... 7
H4 Armoede
4.1 Wat is armoede? ........................................................................................................... 7
4.2 Welke armoedegrens? .................................................................................................. 7
4.3 Armoede en de schaamteloosheid ervan .................................................................... 8
4.4 Bedenkingen ................................................................................................................. 8
H5 Honger in de wereld
5.1 Honger is opnieuw aan het stijgen .............................................................................. 9
5.2 Honger volgens VN ....................................................................................................... 9
5.3 Voedselzekerheid .......................................................................................................... 9
5.4 Honger in een wereld van overproductie .................................................................... 9
5.5 Conclusie ....................................................................................................................... 9
H6 Gigantisme en innovatie
6.1 Wat is gigantisme? ..................................................................................................... 10
6.1.1 Gigantisme? ................................................................................................... 10
6.1.2 Gigantisme bij bedrijven? ............................................................................... 10
6.1.3 Gigantisme in de maatschappij? ..................................................................... 10
6.2 Gigantisme en concentratie ....................................................................................... 11
6.2.1 Concentratie? ................................................................................................. 11
6.2.2 Gigantisme en concentratie ............................................................................ 11
6.2.3 Concentratie en macht.................................................................................... 11
6.3 Gevolgen van gigantisme op economie .................................................................... 12
6.3.1 Concurrentie en monopolie ............................................................................. 12
6.3.2 Marktmacht en winstmarges ........................................................................... 12
6.4 Innovatie ...................................................................................................................... 13
, 6.4.1 Waar komt innovatie vandaan? ...................................................................... 13
6.4.2 The entrepreneurial state, Mazzucato ............................................................. 13
6.5 Afname van de innovatie? .......................................................................................... 14
6.5.1 De farmaceutische industrie ........................................................................... 14
6.5.2 Waar ontstaat innovatie? ................................................................................ 14
6.5.3 Voorbeeld: antibiotica cursus .......................................................................... 15
6.5.4 Voorbeeld: patenten belemmeren innovatie .................................................... 15
6.5.5 Afname innovatie: besluit ................................................................................ 15
6.6 Outro: gigantisme, Noels ............................................................................................ 15
H7 Platformkapitalisme en de gig economie
7.1 Lage rentes en financialisering van de economie .................................................... 16
7.1.1 Vier decennia dalende rente ........................................................................... 16
7.1.2 Verzadigde markt ........................................................................................... 16
7.1.3 Wat is de invloed van lage rentes? ................................................................. 16
7.1.4 Disruptie ......................................................................................................... 17
7.1.5 Financialisering van de economie ................................................................... 17
7.1.6 Waardecreatie en waarde-onttrekking ............................................................ 17
7.2 Platformkapitalisme .................................................................................................... 17
7.2.1 Platformkapitalisme ........................................................................................ 17
7.2.2 Jarenlang zonder winst ................................................................................... 18
7.2.3 Platformkapitalisme en arbeid ......................................................................... 18
7.2.4 Britse arbeidseconoom Guy Standing over ‘Corruption of capitalism’ &
platformkapitalisme.................................................................................................. 18
7.3 De gig economie ......................................................................................................... 19
7.3.1 De gig economie............................................................................................. 19
7.3.2 De gig economie en arbeid ............................................................................. 19
7.3.3 AI en de gig economie .................................................................................... 19
7.3.4 Een historisch parallel: Luddisme ................................................................... 20
7.3.5 AI en de toekomst van werk............................................................................ 20
H8 Klimaatverandering
8.1 Inleiding: Wat is klimaatverandering? ....................................................................... 20
8.1.1 Groene economie? ......................................................................................... 20
8.1.2 Tipping points ................................................................................................. 21
8.1.3 Holoceen vs. antropoceen .............................................................................. 21
8.2 Groene groei en decoupling ....................................................................................... 21
8.2.1 Groene groei?................................................................................................. 21
8.3 Is groene groei een mythe? ........................................................................................ 24
8.3.1 Decoupling debunked - evidence and arguments against green growth as a
sole strategy for sustainability .................................................................................. 24
8.3.2 Decoupling debunked ..................................................................................... 24
8.3.3 Duurzame groei? ............................................................................................ 25
8.3.4 Duurzame groei en greenwashing .................................................................. 25
8.3.5 Greenwashing: hoe doen de grootste bedrijven het? ...................................... 26
8.3.6 Duurzame groei? ............................................................................................ 26
, 8.3.7 Conclusie? ...................................................................................................... 26
8.4 Degrowth: op zoek naar een post groei strategie ..................................................... 26
8.4.1 Degrowth? ...................................................................................................... 26
8.4.2 Degrowth en welvaart? ................................................................................... 28
8.4.3 To degrow or not to degrow? .......................................................................... 29
8.4.4 Om mee te nemen .......................................................................................... 29
8.5 Een systemische blik op klimaatverandering ........................................................... 29
8.5.1 De ecologische problematiek systemisch bekeken ......................................... 29
8.5.2 Erik Swyngedouw over de kern van het probleem .......................................... 29
8.5.3 Erik Swyngedouw: conclusie .......................................................................... 31
8.6 Conclusie ..................................................................................................................... 31
8.6.1 Welk soort samenleving en economie willen we? ........................................... 31
H9 Geweld en verzet
9.1 Wat is geweld? ............................................................................................................ 33
9.2 Johan Galtung en de drie soorten geweld ................................................................ 33
9.2.2 Direct geweld .................................................................................................. 33
9.2.3 Structureel geweld .......................................................................................... 33
9.2.4 Cultureel geweld ............................................................................................. 33
9.2.5 Relatie tussen verschillende vormen van geweld ............................................ 34
9.3 Een kritische blik op geweld ...................................................................................... 34
9.3.1 Zizek en de kritiek van geweld ........................................................................ 34
9.3.2 Zizek over de legitimiteit van geweld .............................................................. 34
9.4 Gewelddadig of geweldloos verzet ............................................................................ 34
9.5 Wat als het misgaat? Visies op kwaad en vergeving................................................ 35
9.5.1 Visies op moreel kwaad? ................................................................................ 35
9.5.2 Vergeving: hoe functioneert vergeving in paradigma’s? .................................. 36
9.5.3 Vergeving en verzoening? .............................................................................. 36
H10 Coöperatief ondernemen en economische democratie
10.1 Inleiding: kapitalisme kraakt .................................................................................... 37
10.1.1 kapitalistisch realisme en TINA (“There is no alternative”) ............................ 37
10.1.2 Kapitalisme kraakt ........................................................................................ 37
10.2 Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? .............................................. 37
10.3 Waardegedreven ondernemen ................................................................................. 38
10.3.1 Triodos Bank ................................................................................................ 38
10.3.2 Wonky food................................................................................................... 39
10.4 Sociaal ondernemen ................................................................................................. 39
10.5 Coöperatief ondernemen .......................................................................................... 39
10.5.1 Wat is een coöperatie? ................................................................................. 39
10.5.2 Werkerscoöperatie........................................................................................ 40
10.5.3 Coöperatief ondernemen: kernprincipes ....................................................... 40
10.5.4 Belangrijke voordelen van dit model voor werkers ........................................ 40
10.5.5 Belangrijke maatschappelijke voordelen van dit model ................................. 40
10.5.6 Belangrijke verschillen met huidige systeem ................................................. 41
10.5.7 Soorten coöperatieven .................................................................................. 41
,10.6 Democratiseren van de economie? ......................................................................... 42
H11 Kwetsbaarheid als kracht
11.1 Inleiding: Brown over verbinding............................................................................. 43
11.1.1 Onderzoek Brown ......................................................................................... 43
11.1.2 Resultaat van haar onderzoek ...................................................................... 43
11.2 De “Wholehearted” en kwetsbaarheid ..................................................................... 43
11.2.1 Eigenschappen van De Wholehearted .......................................................... 43
11.2.2 Kwetsbaarheid .............................................................................................. 44
11.2.3 Kwetsbaarheid als sleutel van intimiteit......................................................... 44
11.2.4 Paradox van de kwetsbaarheid ..................................................................... 44
11.3 Negatieve omgang met kwetsbaarheid.................................................................... 44
11.3.1 Verdringen en verdoven ............................................................................... 44
11.3.2 Onzekere zeker maken ................................................................................. 44
11.3.3 Schuld geven ................................................................................................ 44
11.3.4 Perfectioneren .............................................................................................. 45
11.3.5 Doen alsof .................................................................................................... 45
11.4 Kwetsbaarheid als kracht ......................................................................................... 45
11.4.1 De moed om onszelf echt te tonen ............................................................... 45
11.4.2 Om te durven springen en graag te zien met heel ons hart, ook al is er geen
garantie ................................................................................................................... 45
11.4.3 Om vreugde en dankbaarheid te beoefenen, ook op moeilijke momenten .... 45
11.4.4 Om te geloven dat we goed genoeg zijn ....................................................... 45
11.5 Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit ...................................................... 46
11.5.1 Verbinding .................................................................................................... 46
11.5.2 Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit.............................................. 46
H12 Aandacht en overdaad
12.1 Overdaad ................................................................................................................... 47
12.1.1 Vijf minuten “niets” doen ............................................................................... 47
12.2 Een wereld van overdaad ......................................................................................... 47
12.2.1 Een wereld van overdaad? ........................................................................... 47
12.2.2 Verslaafd aan prikkels .................................................................................. 48
12.2.3 Aandacht en gewoontes ............................................................................... 48
12.2.4 The social dilemma ....................................................................................... 49
12.3 De vermoeide samenleving ...................................................................................... 49
12.3.1 De vermoeide samenleving: Multitasken....................................................... 49
12.3.2 De vermoeide samenleving: hyperaandacht ................................................. 50
12.3.3 De vermoeide samenleving: reproductie ....................................................... 50
12.3.4 Effecten van overdaad op ons leven ............................................................. 50
12.4 Contemplatie: De kunst van onverdeelde aandacht ............................................... 51
12.4.1 Contemplatie ................................................................................................ 51
12.4.2 Aandacht en contemplatie vandaag .............................................................. 51
12.5 Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit ........................................................... 52
H13 Eenzaamheid en psychisch welzijn
13.1 Eenzaamheid en isolatie ........................................................................................... 53
, 13.1.1 Verschil tussen sociale en emotionele eenzaamheid .................................... 53
13.1.2 Eenzaamheid in België? ............................................................................... 53
13.1.3 Eenzaamheid en stabiele relaties ................................................................. 54
13.1.4 Evoluties eenzaamheid en connectie? .......................................................... 55
13.1.5 Individualisme en eenzaamheid? .................................................................. 56
13.2 Psychisch welzijn...................................................................................................... 56
13.2.1 Psychisch welzijn in België ........................................................................... 56
13.2.2 Psychisch welzijn bij jongeren ...................................................................... 56
13.2.3 Psychisch welzijn en arbeid .......................................................................... 57
13.2.4 Psychisch welzijn en medicatie ..................................................................... 57
13.2.5 Eenzaamheid en internalisering van lijden .................................................... 58
13.2.6 Psychisch welzijn zit niet (alleen) in je hoofd................................................. 58
13.3 De burn-out samenleving ......................................................................................... 58
13.3.1 Het prestatiesubject: de prestatiemaatschappij ............................................. 58
13.3.2 Het prestatieobject: zelfoptimalisatie ............................................................. 58
13.3.3 Het prestatieobject: zelfuitbuiting .................................................................. 59
13.3.4 Het prestatieobject: burn-out......................................................................... 59
13.3.5 Het prestatieobject: depressie ...................................................................... 60
13.3.6 Disciplinair vs. prestatie ................................................................................ 61
13.4 Vertragen: de kunst van het niet-doen .................................................................... 61
13.4.1 Vertragen en reflecteren als zijnskwaliteit ..................................................... 61
, H1 Inleiding: over het vermarkten van onze samenleving
1.1 Marktplaatsen vroeger en nu
Vroeger Nu
Geografische plek in het centrum van de Alles en overal is een marktplaats + er is
stad die afgebakend is, vaste plaats geen ontkomen aan
Lokaal en op een gezet tijdstip in de week Het marktgebeuren heeft zich doordrongen
op alle vlakken van het leven (van onderwijs
en zorg, van relaties tot taal) Op elk domein
in ons leven heersen economische principes.
Kerk overheerste in alle situaties, zowel eco Verlichting verbreekt de monopolie van de
als pol kerk
Commodificatie = Steeds meer aspecten van het menselijk handelen, de resultaten worden
uitgedrukt in geldwaarde in plaats van intrinsieke/inherente waarde. (It all becomes a
commodity)
“Het grootste gevaar zit in de verloedering die kan optreden als we alle menselijke relaties in
transacties veranderen en alle goede dingen in het leven behandelen alsof ze koopwaar zijn.”
Michael Sandel
1.2 Regels van de markt
● Wet van vraag en aanbod
● ROI = return of investment
= naast winst, een bedrag stoppen in je bedrijf als investering
● Eerst komt, eerst maalt
= wie eerst gaat, heeft meer kans om het te verkrijgen of in handen te hebben (bv
airwrap bij aldi die snel was uitverkocht)
● Trickle down effect
= economisch beleid dat de bovenste laag van rijke individuen en grote bedrijven van
het economische spectrum bevoordeelt
● Groeimantra
= meer winst creëren
● Meritocratie
= wie er hard voor werkt, zal ook beter beloond worden
● Nut
= totale tevredenheid van de consument bij het consumeren
1
,1.3 Ethiek als vorm van verzet
= begint bij het durven stellen van vragen
● Is de juiste prijs wel fair?
● Welk return willen we echt? Shared value?
= bedrijf kan een meerwaarde bieden aan anderen buiten zichzelf
● Wat met degenen die niet veel mee kunnen consumeren?
● Wanneer spreken we over een samenleving?
● Welke waarden stellen we voorop?
1.4 Gebreken aan ons eco denken
huishoudelijk werk valt niet altijd onder werk waarbij je een bedrag verdient (kan ook een
andere uitkomst hebben zoals ), hangt ervan af hoe je werk definieert
1.5 Schadelijke gevolgen van ons huidig eco model
● Kloof tussen arm en rijk neemt toe.
● Loonkloof tussen mannen en vrouwen
● Enkel maar oog voor nut en efficiëntie.
● Verwaarlozing van waarden (naastenzorg, liefde, trouw, eerlijkheid...)
● Stress door prestatiedruk, faalangst (wat leidt tot burn-out)
● Uitbuiting van goedkope werkkrachten
● Uitputting van planetaire bronnen
● Vervuiling van lucht, grond en water
● Verhoogd broeikaseffect en klimaatswijzigingen
H2 Wat is systeemdenken?
2.1 Systemische ijsberg
- Systemen beïnvloeden ons gedrag
- Ijsberg: top wat je direct waarneemt
2.2 Definitie systeemdenken
"Systeemdenken" is een
wetenschappelijke benadering die tracht
een overzicht van het geheel te behouden,
in plaats van zich te concentreren op
afzonderlijke onderdelen zonder te
overwegen welke rol deze delen in het
groter geheel spelen.
Men beschouwt het gedrag van een
systeem (bijvoorbeeld een ecosysteem) niet
als een simpele keten van oorzaak-
gevolgrelaties, maar als het samenspel
van met elkaar interagerende
deelsystemen, waarbij terugkoppeling een belangrijke rol speelt.
2
,"Systeemdenken is niet zozeer een theorie naast andere, noch een techniek of methode om
problemen te benaderen, maar een wijze om de complexe werkelijkheid te begrijpen en
te beheersen.”
2.3 Tools of a system thinker
= kleine dingen omzetten in groot geheel
2.4 Instorting van Rana Plaza in Bangladesh (2013)
● Maakt kleren voor merken als Benetton, Primark, Gucci, Prada,…
● Duizend mensen kwamen om het leven en 2500 gewonden
● Waarom is dit gebeurd?
● De directe oorzaken van de ramp waren:
1.Het complex was gebouwd op een drooggelegd moeras, waardoor het inherent zwak
stond
2.Het transformeren van het gebouw van commercieel naar industrieel gebruik
3.Het bijbouwen van drie extra verdiepingen op het oorspronkelijke pand
4.Het gebruik van ondermaats bouwmateriaal (waardoor de structuur niet sterk
genoeg was, nog versterkt door de trillingen van de generatoren)
Maar: dat is niet de diepere oorzaak van dit voorval…
Kapitalistisch systeem verbonden met macht en machtsongelijkheid, let groeidenken
en winstmaximalisatie
Oorzaken
➢ oorzaken van de oorzaken
● Gebouwd op een drooggelegd moeras, dus niet een sterk fundament en onstabiele
grond + minderwaardige bouwmaterialen
➢ door onveilige situatie, immotheken en snelle winsten maken
➢ door corruptie en geen controle op wetgevende macht
3
, ➢ Eigenbelang en geld maken is het belangrijkste, veiligheid van de mens is
niet belangrijk
● Extra etages gezet op gebouw om meer te kunnen produceren en sneller te werken
➢ Is het wel wettelijk? Is er controle erop?
➢ Fast fashion en dwingende contracten
= door machtsongelijkheid kunnen fabrikanten niet sterk onderhandelen over
de prijzen en dus ook weinig loon uitreiken
=> winstmaximalisatie
● Outsourcing
➢ Kostreductie is cruciaal: sociale omstandigheden en milieukosten worden
geexternaliseerd
=> eco staat op zich, is niet ingebed in sociaal en milieuverhaal
➢ Door dwingende concurrentie onder kledingketens is er een race to the
bottom. Geen ondergrens meer
=> Winstmaximalisatie!!!
➢ Globale eco, moeilijk te spreken over universele waarden?
Gevolgen
➢ gevolgen van de gevolgen
● Bangladesh, 1000 doden en 2500 gewonden
➢ Lageloonland
➢ Veel armoede
=> generatiearmoede, kansloosheid
➢ Veel families zonder inkomens
=> opstanden en protest
● Naaiateliers voor Prada, Benetton, Primark,…
➢ Kostenbesparend, zo zijn de winsten hoger
=> meer geld voor aandeelhouders en CEO’s
➢ Geen sterke vakbonden, arbeidsomstandigheden zijn hard en veel meer
productie tegen de westerse normen in
=> geen zinvolle levensbesteding, puur overleven
➢ Iedere kledingproducent doet dit voor zowel goedkope als dure kledij
➢ Werkgelegenheid voor arme bevolking, weinig andere alternatieven
=> onmacht en kinderarbeid
4
, 2.5 Samenvatting systeemdenken
● Behouden van overzicht van het geheel te behouden, i.p.v. zich te concentreren op
afzonderlijke onderdelen zonder te overwegen welke rol deze delen in het groter
geheel spelen.
● Beschouwt het gedrag van een systeem (bijvoorbeeld een ecosysteem of een land)
niet als een simpele keten van oorzaak-gevolgrelaties, maar als het complex
samenspel van op elkaar inwerkende deelsystemen (politiek, economie, ecologie,
sociale structuren,…)
● Systeemdenken vereist een holistische kijk op het te bestuderen systeem: niet alleen
kijken naar de afzonderlijke deelsystemen, maar vooral ook naar de manier waarop zij
wisselwerking vertonen en naar hun plaats in het geheel.
H3: Ongelijkheid
3.1 Ongelijke verdeling van rijkdom
● De rijkste 1% bezit 43% van de globale rijkdom.
● In 2010: 388 rijksten bezitten evenveel als de armste wereldhelft.
● In 2015: 62 rijksten bezitten evenveel als de armste
wereldhelft.
Gradueel = Jaar per jaar neemt de rijkdom en armoede toe
➔ Rijkdom centreert zich tot een grote groep
➔ De rijken worden rijker, de armen worden armer
Oxfam rapport:
● De afgelopen 10 jaar verdubbelde het aantal miljardairs
en hun vermogen nam per jaar toe.
● 90% van alle welvaart die de afgelopen jaren is
gecreëerd ging naar de rijkste 10%. 63% ging naar de rijkste 1%. Bijna niets ervan
ging naar de 50% armsten. (economische groei komt niet terecht bij diegene die het
effectief nodig hebben)
● Bijna de helft van de wereldbevolking leeft met minder dan vijf dollar per dag.
Conclusie:
➔ Deze kloof wordt steeds groter
➔ Inkomen uit kapitaal is vele malen groter dan inkomen uit arbeid, rijken worden rijker
3.2 Carbon billionaires
Rijke mensen stoten 8000 keer meer CO₂ uit dan de rest van de bevolking op aarde.
Oxfam-onderzoek toont aan dat de ultrarijken per persoon het meeste bijdragen aan
de klimaatcrisis:
● De rijkste miljardairs stoten door hun vervuilende investeringen een miljoen keer
meer CO2 uit dan de gemiddelde persoon.
5
