PERSOON, GEZIN EN RECHT
PRAKTISCH
Inhoud en aanpak
Centraal thema: Kind en ouders
De familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelaties in diverse gezinsvormen
Waarom? Verantwoording keuze thema
- Hoe? Subthema’s rond verschillende gezinsvormen en vormen van ouder-kindrelaties
o Partnerrelaties zijn fragiel geworden en tegenwoordig vormen de kinderen de
‘spil’ vh gezin
§ De waarde die wordt toegekend aan de relatie ouder-kind is a.h.w.
toegenomen
§ Allerlei evoluties zorgen voor nieuwe vraagstukken en uitdagingen, ook
rond de juridische aspecten van ouder-kindrelaties
Aanpak:
- Juridisch-technische analyse wetgeving en rechtspraak
o Rechtspraakanalyse: aandacht voor de feiten
- Rechtsvergelijking
- Multidisciplinariteit:
o Hoe? Aandacht voor bevindingen uit psychologisch en
sociaalwetenschappelijk onderzoek m.b.t. bepaalde subthema’s
o Doel: kijk verbreden en voorbereiden op professionele leven
o Inzicht in sociaalpsychologische aspecten van familierecht, waardoor betere
communicatie en inspelen op behoeften
Evaluatie
- Schriftelijk examen tijdens examenperiode
o Open vragen (cf. leerdoelen: kritisch positie innemen t.a.v. ontwikkelingen en
oplossingen; complexe vraagstukken verklaren, evalueren, oplossen; eigen
juridisch verantwoorde stelling formuleren over een juridisch/maatschappelijk
probleem)
- Beoordelingscriteria:
o Inhoudelijke kwaliteit en juistheid van argumentatie en redenering
o Grondigheid en volledigheid van argumentatie en redenering
o Helderheid formulering en opbouw
- Toegelaten materiaal op het examen:
o Codex + Extra wetgeving (cf. Toledo) mits gebundeld
- Examenstof = alles/enkel wat gedoceerd werd in de colleges (incl. gastcolleges)
1
, - Rechtspraak op Toledo: alleen examenstof in zoverre uitdrukkelijk behandeld in de
colleges
o Datum vonnis of arrest is niet belangrijk. Wel de principes die eruit kunnen
worden afgeleid
- Teksten op Toledo: hulpmiddel ter ondersteuning van wat gedoceerd werd. Alleen
examenstof in zoverre uitdrukkelijk behandeld in de colleges
Colleges
- Interactieve hoorcolleges
- Kalender: zie (Indicatieve) Kalender op Toledo
- Raadpleeg Toledo voor eventuele wijzigingen
- Lesopnames: beschikbaar gedurende 2 weken
- Discussiecolleges
o Draagmoederschap
o Diverse discussiemomenten
Studiemateriaal
- PowerPoint (= leidraad bij de colleges à Toledo) + lesnota’s
- Documenten (doctrine, rechtspraak…): Toledo
o Alleen leerstof voor zover uitdrukkelijk behandeld in de colleges
2
,DEEL 1: INLEIDING
Kind en ouders: de familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelatie in diverse
gezinsvormen
1. MAATSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN
Vroeger: juridisch ouderschap viel samen met het biologische ouderschap
- Voor andere situaties was er niet echt plaats binnen het familierecht…
Maatschappelijke en technologische ontwikkelingen leiden tot nieuwe mogelijkheden voor
gezinsvorming en veranderende gezinssamenstellingen
2. MAATSCHAPPELIJKE EN MEDISCHE ONTWIKKELINGEN
(1) Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien
- Gehuwd of ongehuwd paar
- Alleenstaande ouder
- Samengesteld gezin met stiefouder
- “Regenbooggezin”
- Meeroudergezinnen
- Gezin met transgenderouder
- Pleeggezin
- …
Vanaf jaren 1970: gewijzigde dynamiek inzake vormen en ontbinden van partnerrelaties en
gezinnen gaat gepaard met veranderingen in individuele levensloop van betrokken kinderen en
jongeren, bv.:
- Uitstel of afstel van huwelijk: meer kinderen bij ongehuwd paar
- Vaker uit elkaar gaan van paren met inwonende kinderen à Meer kinderen bij
alleenstaande ouder of bij nieuw samengestelde gezinnen
- Kinderen en jongeren 0-24 jaar in Vlaanderen:
- In 2019: 34.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten een verandering
mee van kind bij een paar naar kind bij een alleenstaande ouder
o Bij 29.143 kinderen: doordat het paar uit elkaar ging
o Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,6 jaar
- In 2019: 21.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten een verandering
mee van kind bij een alleenstaande ouder naar kind bij een paar
3
, o Bij 3/4: doordat de alleenstaande ouder ongehuwd ging samenwonen met een
partner
o Bij 1/4: doordat de alleenstaande ouder gehuwd ging samenwonen met een
partner
o Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,5 jaar
Gezinsenquête 2021: Gezinnen in Vlaanderen in beeld
Gezinnen in Vlaanderen (2021) – meerderjarigen met min. 1 kind < 25 jaar (Vlaams
Gewest)
o De samenstelling vh gezin
o Partnerrelaties in gezinnen
o Samenwerken met de (ex-)partner in de opvoeding
Mannen vaker in relatie
Aantal vaste relaties oud vs. jong
- 4/10 mannen (38,5%) en vrouwen (44,0%) rapporteert een samenwoonrelatiebreuk
- 45,3% die ooit een relatiebreuk doormaakten, geven aan één ex-partner te hebben die de
andere ouder is van minstens één kind en 5,2% vermeldden twee ex-partners waarmee er
kinderen zijn
4
, - 64,8 % is een intact gezin (geen scheiding meegemaakt)
- 22,2 % alleenstaande ouder
- 13 % is samengesteld gezin
o 53,8% vd samengestelde gezinnen is een ‘eenvoudig’ samengesteld gezin (zie
figuur 7)
§ Waar slechts 1 vd partners al kinderen heeft uit een vorige relatie
o De overige zijn ‘complex’ (zie figuur 7)
§ Gezinnen waar ofwel elk vd partners al kinderen had uit een vorige relatie
en/of waar er ook nog nieuwe gemeenschappelijke kinderen zijn
bijgekomen
- Een kwart vd ouders heeft positieve gevoelens t.a.v. de ex-partner, de helft is neutraal en
bijna een kwart heeft negatieve gevoelens
- 4/10 gescheiden ouders geeft aan zelden of nooit contact te hebben met de ex-partner
o Opmerkelijk: want gezamenlijke uitoefening vh gezag!
- Hoe positiever de gevoelens voor de ex-partner en hoe frequenter het contact met de ex-
partner, hoe positiever de co-parentingrelatie wordt beoordeeld (of omgekeerd)
Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien:
- 2022: 7.165 pleeggezinnen in Vlaanderen; 9.176 pleegkinderen, pleegjongeren en
pleeggasten
- Vgl. 2016: 4.717 pleeggezinnen – 6.024 pleegkinderen, pleegjongeren en pleeggasten
(2) Diversiteit op vlak van gezinscontext
- 31,8% van kinderen geboren in 2022 heeft moeder die bij haar geboorte niet de Belgische
nationaliteit had
- 30,7% van kinderen geboren in 2022: Nederlands is niet taal die kind met moeder spreekt.
Frans is de meest gesproken andere taal (6,6%), gevolgd door Arabisch (4,4 %) en Turks
(2,2 %)
o 11% van kinderen en jongeren van 0 tot 24 heeft niet de Belgische nationaliteit
o 39,5% van minderjarigen heeft andere herkomst. Bij jonge kinderen ligt het
aandeel hoger
- Medisch begeleide voortplanting, reproductieve geneeskunde
o Wereldwijd: ongeveer 1/6 mensen infertiliteit
o Europa: 1997-2018: bijna 12 miljoen vruchtbaarheidsbehandelingen
5
, à Meer dan 2 miljoen kinderen
o BE: 1 vrouw op 13 zwanger na vruchtbaarheidsbehandeling in 2020, in 2007 was
dat nog maar 1/20
o KI, IVF, draagmoederschap, drie-ouder IVF…
o Naast (wens)ouders, ook derden betrokken in het ontstaansproces: eiceldonor,
spermadonor, embryodonoren, draagmoeder, donor met DNA
§ Vb. donor van mitochondriaal DNA (drie-ouder IVF)
o Toekomstige mogelijkheid om zaad- en eicellen aan te maken uit stamcellen:
§ Geen eicel- of spermadonoren meer nodig
§ Einde biologische klok
§ Eigen genetisch kind voor homoparen
§ ‘Solovoortplanting’?
o Toekomstige mogelijkheid om baby’s te laten groeien in een kunstmatige
baarmoeder?
§ Zie: Ectolife
Wie zijn de ouders?
- Aloude concepten volstaan niet meer
- Verschillende ouderrollen, vormen van ouderschap:
o Biologisch, genetisch ouderschap
o Sociaal ouderschap
o Intentioneel ouderschap
o Juridisch ouderschap
- Kinderen kunnen meer dan 2 “ouders” hebben. Sommige “ouders” kunnen in de loop vh
leven vh kind vervangen worden
6
, 3. JURIDISCHE RELEVANTIE
Uitdagingen voor familierecht
- Vroeger dominante “huwelijksmodel” volstaat al lang niet meer
o Vb. invoering meemoederschap
- Wetgever past aan, maar wetenschap en maatschappij evolueren sneller
o Er zijn nogal wat nieuwere ouderschapsvormen waar het familierecht vandaag
geen afdoende antwoord op heeft
- Is het huidige recht aangepast aan de huidige diversiteit op vlak van gezinsvormen en
ouder-kindrelaties?
o Deels, maar niet volledig…
Beleidsaandacht in BE en buurlanden voor herdenking ouderschapsrecht
- BE: geen omvattende hervorming, wel hervormingen in deeldomeinen:
o Adoptie: Wet van 20 februari 2017 (“ex-partneradoptie” + toestemmingsvereiste)
§ GwH 2 december 2021: wet is gedeeltelijk ongrondwettig bevonden
o Pleeggezinnen: Wet 19 maart 2017 (statuut voor pleegzorgers)
§ GwH 28 februari 2019: deels vernietigd à Sommige bepalingen vh Statuut
voor de pleegzorgers gingen te ver en hielden te weinig rekening met de
oorspronkelijke ouders vh pleegkind
o Transpersonen: Wet 25 juni 2017
§ GwH 19 juni 2019: wet ging niet ver genoeg
§ Wet van 20 juli 2023: schrapping medische voorwaarden voor registratie
geslacht
o Schijnerkenningen: Wet 19 september 2017
§ GwH 7 mei 2020; Wet 31 juli 2020
o Afstammingsrecht: Wet 21 december 2018
§ GwH had al meerdere malen in prejudiciële arresten beslist dat sommige
(delen van) bepalingen ongrondwettig zijn
• Deeltje vd ongrondwettelijkheden werd weggewerkt
o Broers en zussen: Wet 20 mei 2021
§ Band tussen broers en zussen hebben een specifieke bescherming
gekregen
o Naamrecht: wet 19 december 2023 en wet 7 januari 2024
§ Mogelijkheden om de familienaam te veranderen
• 2023: bv. wanneer er een afstammingsband is bijkomen of is
vervangen
• 2024: iedereen kan familienaam laten veranderen naar de naam
vd andere ouder, naar een dubbele familienaam… bij de
ambtenaar burgerlijke stand (infra)
o Hoorrecht kinderen + overeenkomsten ouders: wet 28 maart 2024
= “aanbouw- en oplap-wetgeving”
- BE: Federaal regeerakkoord 30/09/2020
o “We werken verder aan de hervorming vh BW. De nieuwe structuur van dit
Wetboek werd reeds vastgelegd en treedt in werking in november 2020, maar de
inhoud moet nu verder worden ingevuld. Heel wat bepalingen uit het burgerlijk
recht, zoals het afstammingsrecht en het kader rond de wettelijke samenwoning,
7
, zijn nog niet aangepast aan de huidige maatschappelijke behoeften. Verder
moeten ook nog een aantal reeds hervormde materies (bv. erfrecht) worden
gecodificeerd, en liggen er voor een aantal andere materies (bv.
verbintenissenrecht) reeds teksten klaar die onmiddellijk door de regering
besproken kunnen worden”
- FR:
o I. Thery en A.-M. Leroyer, Filiation, origines, parentalités: le droit face aux
nouvelles valeurs de responsabilité générationnelle, 2014, 547 p.
o Loi n° 2021-1017 du 2 août 2021 relative à la bioéthique
- NL:
o Kind en ouders in de 21ste eeuw. Rapport vd Staatscommissie Herijking
Ouderschap, Den Haag, 2016, 637 p.
o Conceptwetsvoorstellen draagmoederschap, recht op afstammings-informatie,
deelgezag
- DU:
o Arbeitskreis Abstammungsrecht. Abschlussbericht. Empfehlungen für eine
Reform des Abstammungsrechts, 2017, 133 p.
o Concept-Wetsontwerp Hervorming afstammingsrecht
o Deutsches Jugendinstitut,Eltern sein in Deutschland, 2021.
4. JURIDISCHE BENADERING VAN OUDERSCHAP
Van geïntegreerde naar gedesintegreerde benadering…
Ouderschap in Westerse samenleving lange tijd “geïntegreerd” benaderd
- Ingebed in de partnerrelatie tussen vrouw & man
- Socio-biologische idee van afhankelijkheid
o (Jonge) kinderen zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van hun moeder en de
moeder was afhankelijk van haar mannelijke partner
- Christelijke waarden: huwelijk tussen de ouders
o Het huwelijk was het vertrekpunt voor een partnerrelatie
= Traditionele ouderschapsmodel
- Nog sporen van in het huidig recht…
8
, o Vaderschapsregel: als een kind geboren is tijdens het huwelijk, dan is de
echtgenoot vd moeder, automatisch de juridische vader
Juridische benadering ouderschap steeds meer “gedesintegreerd”
- (1) Loskoppeling van huwelijk
o EHRM-arrest Marckx 1979 en wet 1987
§ Onderscheid tussen “wettige” en “onwettige” kinderen maakt
discriminatie uit en gaat in tegen het recht op de eerbiediging vh privé- en
het gezinsleven
§ Huwelijk is niet meer nodig om het kind een wettig statuut te geven
o Wel nog verschillen inzake vaststelling afstamming binnen/buiten huwelijk
- (2) Loskoppeling van seksualiteit
o MBV (mee geëvolueerd!)
o Bloedband niet meer enige grondslag van ouderschap
§ De wil om een kind te krijgen met de bedoeling er ouder van te worden, is
een volwaardige grondslag geworden van ouderschap
- (3) Loskoppeling van partnerschap van verschillend geslacht
o Juridische erkenning relatie partners gelijk geslacht
o Juridische erkenning van ouderschap partners gelijk geslacht
§ Adoptie (2006) – invoering meemoederschap (2014)
- (4) Volledige loskoppeling van relatie tussen de ouders: enkel intentie
(ouderschapsproject) telt
o De lege lata: intentie kan grondslag vormen, maar is niet enige grondslag
o Swennen: de lege ferenda ouderschapsverklaring: verklaring van ouders
tegenover Staat, bij aangifte van geboorte of bij ondertekening overeenkomst MBV
§ Geslacht ouders niet relevant
§ Aantal ouders: een, twee of meer ouders
• Oplossing voor meeroudergezinnen
§ Biologische band geen grondslag meer voor ouderschap
• Betekent dit dat de genetische band niet meer volstaat? Lijkt toch
niet zo wenselijk…
Stavaza BE: hoever is juridische benadering gedesintegreerd?
- Ouderschap in belangrijke mate losgekoppeld van aard en vormgeving relatie ouders
o Huwelijk
o Samenwoning
o Verschillend geslacht
§ Maar wel een verschil in behandeling tussen meevaders en meemoeders
• Voor meevaders is het niet mogelijk om allebei een
afstammingsband te hebben met het kind vanaf de geboorte
o Seksueel-affectieve relatie
§ Een romantische partnerrelatie is niet nodig om samen een kind te
krijgen/hebben (KI)
• Juridisch gezien is er geen enkel verschil met de situatie waarbij
een ongehuwd koppel samen een kind krijgt
- Maar relatie tussen ouders is niet volledig irrelevant
- Intentie kan grondslag zijn van ouderschap, maar is niet enige mogelijke grondslag
- Ouderschap nog steeds voor max. 2 personen
o Overblijfsel van inbedding ouderschap in seksuele partnerrelatie
9
, § Gaat terug op de idee dat een kind een moeder en een vader heeft die het
kind verwekt hebben
o Vraag naar meeroudergezag en meerouderschap
§ Groep die opkomt voor de rechten van intentionele meeroudergezinnen is
in NL zeer actief
o Cf. B. Senaat (nr. 6-98/3), Nedl. Staatscommissie + Kabinet, D. Arbeitskreis
Abstammungsrecht (deelgezag ingevoerd!)
Europese rechtsstelsels: geïntegreerde of gedesintegreerd?
- Verschuiving van Parent-centric naar Child-centric, waarbij de belangen vh kind meer
centraal komen te staan
- Aard vd relatie tussen ouders blijft in tal van rechtsstelsels een belangrijke invloed
uitoefenen op juridische relatie ouders-kinderen
o In heel wat Europese rechtstelsels is ouderschap nog steeds geënt op de
huwelijkse relatie tussen man en vrouw
§ De desintegratie gaat in vele landen minder ver dan in BE
o Bv. MBV – toegang
§ In BE is de toegang zeer ruim geformuleerd >< andere landen: enkel voor
heterokoppels
o Bv. toekenning ouderlijk gezag: infra
Intermezzo: MBV- toegang tot afstammingsinformatie
- GwH 26 september 2024: “Donoren zullen binnenkort niet langer anoniem kunnen blijven”
o Doctoraat: er moet een nieuwe wet komen à Maar niet met retroactieve kracht, de wet
zal voor de toekomst gelden
§ Voor het verleden is die belangafweging moeilijker: die donoren hebben
gedoneerd met een anonimiteitsgarantie
• MAAR er moet ook rekening gehouden worden met die donorkinderen
o Nu: GwH heeft geoordeeld dat er een schending is van art. 22 Gw. en 8 EVRM, vermits
de wet het absoluut onmogelijk maakt dat donorkinderen toegang hebben tot hun
afstammingsinformatie
§ Probleem is wel nog niet opgelost
• Er moet nog nieuwe wetgeving komen die wel een billijk evenwicht tot
stand brengt tussen de belangen van alle betrokkenen
o De gevolgen vd ongrondwettig bevonden bepalingen blijven
voorlopig gehandhaafd
• Wetgever heeft tijd tot eind juni 2027
10
PRAKTISCH
Inhoud en aanpak
Centraal thema: Kind en ouders
De familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelaties in diverse gezinsvormen
Waarom? Verantwoording keuze thema
- Hoe? Subthema’s rond verschillende gezinsvormen en vormen van ouder-kindrelaties
o Partnerrelaties zijn fragiel geworden en tegenwoordig vormen de kinderen de
‘spil’ vh gezin
§ De waarde die wordt toegekend aan de relatie ouder-kind is a.h.w.
toegenomen
§ Allerlei evoluties zorgen voor nieuwe vraagstukken en uitdagingen, ook
rond de juridische aspecten van ouder-kindrelaties
Aanpak:
- Juridisch-technische analyse wetgeving en rechtspraak
o Rechtspraakanalyse: aandacht voor de feiten
- Rechtsvergelijking
- Multidisciplinariteit:
o Hoe? Aandacht voor bevindingen uit psychologisch en
sociaalwetenschappelijk onderzoek m.b.t. bepaalde subthema’s
o Doel: kijk verbreden en voorbereiden op professionele leven
o Inzicht in sociaalpsychologische aspecten van familierecht, waardoor betere
communicatie en inspelen op behoeften
Evaluatie
- Schriftelijk examen tijdens examenperiode
o Open vragen (cf. leerdoelen: kritisch positie innemen t.a.v. ontwikkelingen en
oplossingen; complexe vraagstukken verklaren, evalueren, oplossen; eigen
juridisch verantwoorde stelling formuleren over een juridisch/maatschappelijk
probleem)
- Beoordelingscriteria:
o Inhoudelijke kwaliteit en juistheid van argumentatie en redenering
o Grondigheid en volledigheid van argumentatie en redenering
o Helderheid formulering en opbouw
- Toegelaten materiaal op het examen:
o Codex + Extra wetgeving (cf. Toledo) mits gebundeld
- Examenstof = alles/enkel wat gedoceerd werd in de colleges (incl. gastcolleges)
1
, - Rechtspraak op Toledo: alleen examenstof in zoverre uitdrukkelijk behandeld in de
colleges
o Datum vonnis of arrest is niet belangrijk. Wel de principes die eruit kunnen
worden afgeleid
- Teksten op Toledo: hulpmiddel ter ondersteuning van wat gedoceerd werd. Alleen
examenstof in zoverre uitdrukkelijk behandeld in de colleges
Colleges
- Interactieve hoorcolleges
- Kalender: zie (Indicatieve) Kalender op Toledo
- Raadpleeg Toledo voor eventuele wijzigingen
- Lesopnames: beschikbaar gedurende 2 weken
- Discussiecolleges
o Draagmoederschap
o Diverse discussiemomenten
Studiemateriaal
- PowerPoint (= leidraad bij de colleges à Toledo) + lesnota’s
- Documenten (doctrine, rechtspraak…): Toledo
o Alleen leerstof voor zover uitdrukkelijk behandeld in de colleges
2
,DEEL 1: INLEIDING
Kind en ouders: de familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelatie in diverse
gezinsvormen
1. MAATSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN
Vroeger: juridisch ouderschap viel samen met het biologische ouderschap
- Voor andere situaties was er niet echt plaats binnen het familierecht…
Maatschappelijke en technologische ontwikkelingen leiden tot nieuwe mogelijkheden voor
gezinsvorming en veranderende gezinssamenstellingen
2. MAATSCHAPPELIJKE EN MEDISCHE ONTWIKKELINGEN
(1) Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien
- Gehuwd of ongehuwd paar
- Alleenstaande ouder
- Samengesteld gezin met stiefouder
- “Regenbooggezin”
- Meeroudergezinnen
- Gezin met transgenderouder
- Pleeggezin
- …
Vanaf jaren 1970: gewijzigde dynamiek inzake vormen en ontbinden van partnerrelaties en
gezinnen gaat gepaard met veranderingen in individuele levensloop van betrokken kinderen en
jongeren, bv.:
- Uitstel of afstel van huwelijk: meer kinderen bij ongehuwd paar
- Vaker uit elkaar gaan van paren met inwonende kinderen à Meer kinderen bij
alleenstaande ouder of bij nieuw samengestelde gezinnen
- Kinderen en jongeren 0-24 jaar in Vlaanderen:
- In 2019: 34.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten een verandering
mee van kind bij een paar naar kind bij een alleenstaande ouder
o Bij 29.143 kinderen: doordat het paar uit elkaar ging
o Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,6 jaar
- In 2019: 21.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten een verandering
mee van kind bij een alleenstaande ouder naar kind bij een paar
3
, o Bij 3/4: doordat de alleenstaande ouder ongehuwd ging samenwonen met een
partner
o Bij 1/4: doordat de alleenstaande ouder gehuwd ging samenwonen met een
partner
o Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,5 jaar
Gezinsenquête 2021: Gezinnen in Vlaanderen in beeld
Gezinnen in Vlaanderen (2021) – meerderjarigen met min. 1 kind < 25 jaar (Vlaams
Gewest)
o De samenstelling vh gezin
o Partnerrelaties in gezinnen
o Samenwerken met de (ex-)partner in de opvoeding
Mannen vaker in relatie
Aantal vaste relaties oud vs. jong
- 4/10 mannen (38,5%) en vrouwen (44,0%) rapporteert een samenwoonrelatiebreuk
- 45,3% die ooit een relatiebreuk doormaakten, geven aan één ex-partner te hebben die de
andere ouder is van minstens één kind en 5,2% vermeldden twee ex-partners waarmee er
kinderen zijn
4
, - 64,8 % is een intact gezin (geen scheiding meegemaakt)
- 22,2 % alleenstaande ouder
- 13 % is samengesteld gezin
o 53,8% vd samengestelde gezinnen is een ‘eenvoudig’ samengesteld gezin (zie
figuur 7)
§ Waar slechts 1 vd partners al kinderen heeft uit een vorige relatie
o De overige zijn ‘complex’ (zie figuur 7)
§ Gezinnen waar ofwel elk vd partners al kinderen had uit een vorige relatie
en/of waar er ook nog nieuwe gemeenschappelijke kinderen zijn
bijgekomen
- Een kwart vd ouders heeft positieve gevoelens t.a.v. de ex-partner, de helft is neutraal en
bijna een kwart heeft negatieve gevoelens
- 4/10 gescheiden ouders geeft aan zelden of nooit contact te hebben met de ex-partner
o Opmerkelijk: want gezamenlijke uitoefening vh gezag!
- Hoe positiever de gevoelens voor de ex-partner en hoe frequenter het contact met de ex-
partner, hoe positiever de co-parentingrelatie wordt beoordeeld (of omgekeerd)
Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien:
- 2022: 7.165 pleeggezinnen in Vlaanderen; 9.176 pleegkinderen, pleegjongeren en
pleeggasten
- Vgl. 2016: 4.717 pleeggezinnen – 6.024 pleegkinderen, pleegjongeren en pleeggasten
(2) Diversiteit op vlak van gezinscontext
- 31,8% van kinderen geboren in 2022 heeft moeder die bij haar geboorte niet de Belgische
nationaliteit had
- 30,7% van kinderen geboren in 2022: Nederlands is niet taal die kind met moeder spreekt.
Frans is de meest gesproken andere taal (6,6%), gevolgd door Arabisch (4,4 %) en Turks
(2,2 %)
o 11% van kinderen en jongeren van 0 tot 24 heeft niet de Belgische nationaliteit
o 39,5% van minderjarigen heeft andere herkomst. Bij jonge kinderen ligt het
aandeel hoger
- Medisch begeleide voortplanting, reproductieve geneeskunde
o Wereldwijd: ongeveer 1/6 mensen infertiliteit
o Europa: 1997-2018: bijna 12 miljoen vruchtbaarheidsbehandelingen
5
, à Meer dan 2 miljoen kinderen
o BE: 1 vrouw op 13 zwanger na vruchtbaarheidsbehandeling in 2020, in 2007 was
dat nog maar 1/20
o KI, IVF, draagmoederschap, drie-ouder IVF…
o Naast (wens)ouders, ook derden betrokken in het ontstaansproces: eiceldonor,
spermadonor, embryodonoren, draagmoeder, donor met DNA
§ Vb. donor van mitochondriaal DNA (drie-ouder IVF)
o Toekomstige mogelijkheid om zaad- en eicellen aan te maken uit stamcellen:
§ Geen eicel- of spermadonoren meer nodig
§ Einde biologische klok
§ Eigen genetisch kind voor homoparen
§ ‘Solovoortplanting’?
o Toekomstige mogelijkheid om baby’s te laten groeien in een kunstmatige
baarmoeder?
§ Zie: Ectolife
Wie zijn de ouders?
- Aloude concepten volstaan niet meer
- Verschillende ouderrollen, vormen van ouderschap:
o Biologisch, genetisch ouderschap
o Sociaal ouderschap
o Intentioneel ouderschap
o Juridisch ouderschap
- Kinderen kunnen meer dan 2 “ouders” hebben. Sommige “ouders” kunnen in de loop vh
leven vh kind vervangen worden
6
, 3. JURIDISCHE RELEVANTIE
Uitdagingen voor familierecht
- Vroeger dominante “huwelijksmodel” volstaat al lang niet meer
o Vb. invoering meemoederschap
- Wetgever past aan, maar wetenschap en maatschappij evolueren sneller
o Er zijn nogal wat nieuwere ouderschapsvormen waar het familierecht vandaag
geen afdoende antwoord op heeft
- Is het huidige recht aangepast aan de huidige diversiteit op vlak van gezinsvormen en
ouder-kindrelaties?
o Deels, maar niet volledig…
Beleidsaandacht in BE en buurlanden voor herdenking ouderschapsrecht
- BE: geen omvattende hervorming, wel hervormingen in deeldomeinen:
o Adoptie: Wet van 20 februari 2017 (“ex-partneradoptie” + toestemmingsvereiste)
§ GwH 2 december 2021: wet is gedeeltelijk ongrondwettig bevonden
o Pleeggezinnen: Wet 19 maart 2017 (statuut voor pleegzorgers)
§ GwH 28 februari 2019: deels vernietigd à Sommige bepalingen vh Statuut
voor de pleegzorgers gingen te ver en hielden te weinig rekening met de
oorspronkelijke ouders vh pleegkind
o Transpersonen: Wet 25 juni 2017
§ GwH 19 juni 2019: wet ging niet ver genoeg
§ Wet van 20 juli 2023: schrapping medische voorwaarden voor registratie
geslacht
o Schijnerkenningen: Wet 19 september 2017
§ GwH 7 mei 2020; Wet 31 juli 2020
o Afstammingsrecht: Wet 21 december 2018
§ GwH had al meerdere malen in prejudiciële arresten beslist dat sommige
(delen van) bepalingen ongrondwettig zijn
• Deeltje vd ongrondwettelijkheden werd weggewerkt
o Broers en zussen: Wet 20 mei 2021
§ Band tussen broers en zussen hebben een specifieke bescherming
gekregen
o Naamrecht: wet 19 december 2023 en wet 7 januari 2024
§ Mogelijkheden om de familienaam te veranderen
• 2023: bv. wanneer er een afstammingsband is bijkomen of is
vervangen
• 2024: iedereen kan familienaam laten veranderen naar de naam
vd andere ouder, naar een dubbele familienaam… bij de
ambtenaar burgerlijke stand (infra)
o Hoorrecht kinderen + overeenkomsten ouders: wet 28 maart 2024
= “aanbouw- en oplap-wetgeving”
- BE: Federaal regeerakkoord 30/09/2020
o “We werken verder aan de hervorming vh BW. De nieuwe structuur van dit
Wetboek werd reeds vastgelegd en treedt in werking in november 2020, maar de
inhoud moet nu verder worden ingevuld. Heel wat bepalingen uit het burgerlijk
recht, zoals het afstammingsrecht en het kader rond de wettelijke samenwoning,
7
, zijn nog niet aangepast aan de huidige maatschappelijke behoeften. Verder
moeten ook nog een aantal reeds hervormde materies (bv. erfrecht) worden
gecodificeerd, en liggen er voor een aantal andere materies (bv.
verbintenissenrecht) reeds teksten klaar die onmiddellijk door de regering
besproken kunnen worden”
- FR:
o I. Thery en A.-M. Leroyer, Filiation, origines, parentalités: le droit face aux
nouvelles valeurs de responsabilité générationnelle, 2014, 547 p.
o Loi n° 2021-1017 du 2 août 2021 relative à la bioéthique
- NL:
o Kind en ouders in de 21ste eeuw. Rapport vd Staatscommissie Herijking
Ouderschap, Den Haag, 2016, 637 p.
o Conceptwetsvoorstellen draagmoederschap, recht op afstammings-informatie,
deelgezag
- DU:
o Arbeitskreis Abstammungsrecht. Abschlussbericht. Empfehlungen für eine
Reform des Abstammungsrechts, 2017, 133 p.
o Concept-Wetsontwerp Hervorming afstammingsrecht
o Deutsches Jugendinstitut,Eltern sein in Deutschland, 2021.
4. JURIDISCHE BENADERING VAN OUDERSCHAP
Van geïntegreerde naar gedesintegreerde benadering…
Ouderschap in Westerse samenleving lange tijd “geïntegreerd” benaderd
- Ingebed in de partnerrelatie tussen vrouw & man
- Socio-biologische idee van afhankelijkheid
o (Jonge) kinderen zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van hun moeder en de
moeder was afhankelijk van haar mannelijke partner
- Christelijke waarden: huwelijk tussen de ouders
o Het huwelijk was het vertrekpunt voor een partnerrelatie
= Traditionele ouderschapsmodel
- Nog sporen van in het huidig recht…
8
, o Vaderschapsregel: als een kind geboren is tijdens het huwelijk, dan is de
echtgenoot vd moeder, automatisch de juridische vader
Juridische benadering ouderschap steeds meer “gedesintegreerd”
- (1) Loskoppeling van huwelijk
o EHRM-arrest Marckx 1979 en wet 1987
§ Onderscheid tussen “wettige” en “onwettige” kinderen maakt
discriminatie uit en gaat in tegen het recht op de eerbiediging vh privé- en
het gezinsleven
§ Huwelijk is niet meer nodig om het kind een wettig statuut te geven
o Wel nog verschillen inzake vaststelling afstamming binnen/buiten huwelijk
- (2) Loskoppeling van seksualiteit
o MBV (mee geëvolueerd!)
o Bloedband niet meer enige grondslag van ouderschap
§ De wil om een kind te krijgen met de bedoeling er ouder van te worden, is
een volwaardige grondslag geworden van ouderschap
- (3) Loskoppeling van partnerschap van verschillend geslacht
o Juridische erkenning relatie partners gelijk geslacht
o Juridische erkenning van ouderschap partners gelijk geslacht
§ Adoptie (2006) – invoering meemoederschap (2014)
- (4) Volledige loskoppeling van relatie tussen de ouders: enkel intentie
(ouderschapsproject) telt
o De lege lata: intentie kan grondslag vormen, maar is niet enige grondslag
o Swennen: de lege ferenda ouderschapsverklaring: verklaring van ouders
tegenover Staat, bij aangifte van geboorte of bij ondertekening overeenkomst MBV
§ Geslacht ouders niet relevant
§ Aantal ouders: een, twee of meer ouders
• Oplossing voor meeroudergezinnen
§ Biologische band geen grondslag meer voor ouderschap
• Betekent dit dat de genetische band niet meer volstaat? Lijkt toch
niet zo wenselijk…
Stavaza BE: hoever is juridische benadering gedesintegreerd?
- Ouderschap in belangrijke mate losgekoppeld van aard en vormgeving relatie ouders
o Huwelijk
o Samenwoning
o Verschillend geslacht
§ Maar wel een verschil in behandeling tussen meevaders en meemoeders
• Voor meevaders is het niet mogelijk om allebei een
afstammingsband te hebben met het kind vanaf de geboorte
o Seksueel-affectieve relatie
§ Een romantische partnerrelatie is niet nodig om samen een kind te
krijgen/hebben (KI)
• Juridisch gezien is er geen enkel verschil met de situatie waarbij
een ongehuwd koppel samen een kind krijgt
- Maar relatie tussen ouders is niet volledig irrelevant
- Intentie kan grondslag zijn van ouderschap, maar is niet enige mogelijke grondslag
- Ouderschap nog steeds voor max. 2 personen
o Overblijfsel van inbedding ouderschap in seksuele partnerrelatie
9
, § Gaat terug op de idee dat een kind een moeder en een vader heeft die het
kind verwekt hebben
o Vraag naar meeroudergezag en meerouderschap
§ Groep die opkomt voor de rechten van intentionele meeroudergezinnen is
in NL zeer actief
o Cf. B. Senaat (nr. 6-98/3), Nedl. Staatscommissie + Kabinet, D. Arbeitskreis
Abstammungsrecht (deelgezag ingevoerd!)
Europese rechtsstelsels: geïntegreerde of gedesintegreerd?
- Verschuiving van Parent-centric naar Child-centric, waarbij de belangen vh kind meer
centraal komen te staan
- Aard vd relatie tussen ouders blijft in tal van rechtsstelsels een belangrijke invloed
uitoefenen op juridische relatie ouders-kinderen
o In heel wat Europese rechtstelsels is ouderschap nog steeds geënt op de
huwelijkse relatie tussen man en vrouw
§ De desintegratie gaat in vele landen minder ver dan in BE
o Bv. MBV – toegang
§ In BE is de toegang zeer ruim geformuleerd >< andere landen: enkel voor
heterokoppels
o Bv. toekenning ouderlijk gezag: infra
Intermezzo: MBV- toegang tot afstammingsinformatie
- GwH 26 september 2024: “Donoren zullen binnenkort niet langer anoniem kunnen blijven”
o Doctoraat: er moet een nieuwe wet komen à Maar niet met retroactieve kracht, de wet
zal voor de toekomst gelden
§ Voor het verleden is die belangafweging moeilijker: die donoren hebben
gedoneerd met een anonimiteitsgarantie
• MAAR er moet ook rekening gehouden worden met die donorkinderen
o Nu: GwH heeft geoordeeld dat er een schending is van art. 22 Gw. en 8 EVRM, vermits
de wet het absoluut onmogelijk maakt dat donorkinderen toegang hebben tot hun
afstammingsinformatie
§ Probleem is wel nog niet opgelost
• Er moet nog nieuwe wetgeving komen die wel een billijk evenwicht tot
stand brengt tussen de belangen van alle betrokkenen
o De gevolgen vd ongrondwettig bevonden bepalingen blijven
voorlopig gehandhaafd
• Wetgever heeft tijd tot eind juni 2027
10
