H1: HEDENDAAGSE ONTWIKKELINGEN IN BIOMARKER ONDERZOEK
1.1 RECAP BIOMARKERS
Prognostisch Voorspelt de overleving van de patiënt los van de behandeling
Predictief Voorspelt of een patiënt in aanmerking komt voor therapie A of B
Follow up Patiënt opvolgen tijdens de behandeling → slaat de behandeling aan of niet
Screening Asymptomatische populatie screenen → nagaan of vroeg stadium van een ziekte aanwezig is
1.2 VLOEIBARE BIOPTEN
1.2.1 PLASMA
NIPT
NIPT= niet invasieve prenatale test
1. Foetaal DNA wordt uitgescheiden in het maternaal bloed
2. DNA oppikken (in de bloedbaan ook maternaal DNA aanwezig)
3. Low pass whole genome sequencing
● Alles in de bloedbaan sequencen
● Hoeveelheid DNA tellen : nagaan of er bv trisomie 21 aanwezig is
Belangrijk
Voldoende foetaal DNA in maternaal bloed → >5%
Onderscheid maternaal en foetaal DNA
● Baby = jongen → op basis van y-chromosoom → afkomstig van de foetus
● Baby = meisje → op basis van telling = vergelijken met standaarden
TUMOREN
Tumor DNA in de bloedbaan door :
1. Actieve vrijstelling van DNA
2. Verschillende vormen van celdood van tumorcellen : apoptose, necrose
L et op: Hoe verder gevorderd de tumor → hoe actiever→ hoe ↑ concentraties van
circulerend tumoraal DNA (ctDNA)
Is DNA afkomstig van een tumor of normaal weefsel?
1. Mutaties stapelen op in tumoraal DNA → sequencing → mutaties aanwezig = DNA afkomstig vd tumor
2. Ook naar andere veranderingen kijken → vb. methylatie profiel
Je meet in een achtergrond van normaal DNA
● Spieren = trainen → spierafbraak → DNA van spierweefsel in bloedbaan = geen mutaties
● Lever = al het bloed passeert doorheen de lever → lever DNA in bloedbaan = geen mutatie
,1.3 OPVOLGING VAN THERAPIE (FOLLOW-UP)
pvolging patiënt in therapie
O
= Controleer de concentratie van ctDNA in het plasma over tijd
Afbeelding 1
1. Bloedstaal afnemen op t=0
2. Bepaal hoeveelheid ctDNA in BB op basis van methylatie profiel
● Voor start van behandeling = hoog % ctDNA
● Behandeling gestart = lager % ctDNA
→ Therapie slaat aan → minder actief DNA secreteren = tumor wordt rustiger
➔
B ij elke afname (bol) wordt ook een CT scan genomen
➔ Nodig om na te gaan of tumor groeit of niet = controle
➔ Correlatie tussen resultaten van de CT scan (krimping tumor) en daling van ctDNA
● PR = partial responses
● SD = steady disease
Afbeelding 2
● Eerst reageert patiënt op therapie
● Nadien progressie vd tumor = tumor groeit = stijging ctDNA
Kunnen we dit gebruiken als screening?
● Bij asymptomatische patiënten bloedstalen afnemen
● Controleren op de aanwezigheid van :
○ Voorloperstadium van tumoren
○ Volledige tumoren
,1.2. SCREENINGSPROGRAMMA'S
BORSTKANKER
Algemene informatie
● Oproep : 2 jaarlijkse screening
● Wie : vrouwen tussen 50-69 jaar
● Hoe : mammografie → pijnlijk
● I n 2020: 838 325 in de doelgroep, Responsgraad : 61,6%
Valkuil=DCIS: ductaal carcinoma in situ
● 20% wordt invasief
● Dus alle vormen worden voor de zekerheid behandeld
● Overbehandeling
BAARMOEDERHALSKANKER
Algemene informatie
● Oproep : 3 jaarlijkse screening
● Wie : vrouwen tussen 25-64 jaar
● Hoe : uitstrijkje cervixepitheel → PAP test
● Responsgraad : 62,6%
AP test
P
Patholoog controleert of cellen maligne zijn of niet.
Waarom kijken we niet gewoon of HPV aanwezig is in de cellen? → in Nederland doen ze dat wel
1. Controleer of HPV (humaan papilloma virus) aanwezig is
2. Ja → verder onderzoeken, anders niet
➔ I n 2024 toch wijzigen in België
➔ Vrouwen > 30 eerst controleren of er HPV aanwezig is in stalen
Visueel
● B asaal membraan + epitheelcellen = blauw normaal
● I nfectie HPV = epitheel begint er abnormaal uit te zien in gradaties
○ Graad 1 = cin 1
○ Graad 2 = cin 2
○ Graad 3 = cin 3
➔
D it is allemaal voorlopende stadia maar hierna spreken we over een echte kanker
➔ Dan zijn we te laat → willen dus voorloper stadia traceren
Nadelen PAP test
1. Matige gevoeligheid: detectie van 50-70% CIN1 letsel,80% CIN1+
2. Inter operator variabiliteit: verschillende pathologengeven andere interpretatie
Positieve test
● Nieuw uitstrijkje/HPV test
● Colposcopie : met microscoop naar het baarmoederhals epitheel kijken
, DIKKEDARM KANKER
Algemene informatie
● Oproep : 2 jaarlijkse screening
● Wie : mannen en vrouwen tussen 50-74 jaar
● Hoe : iFOBT test op stoelgangstaal, opgestuurd naar patiënt
● Participatie: 50%
○ Psychologische drempel voor mensen om stoelgang op te sturen
○ Alternatieven implementeren om participatie hoger te krijgen
iFOB test= sinds 10/2013
● Opsporing van occult (= microscopische fracties, onzichtbaar) bloed in stoelgang
● I mmunochemische test → gebruikt antistof (Ab) tegen hemoglobine
● Reageert enkel op menselijk bloed
➔
eestal bloed niet afkomstig van tumor, maar van zweertje na NSAID gebruik
M
➔ Van alle afgenomen testen is 5-6% positief
➔ Na vervolgonderzoek hiervan, blijkt 12% CRC te hebben (veel vals positieven)
➔ Finale diagnose via coloscopie
Ze willen coloscopie implementeren bij iedereen → maar capaciteitsprobleem
● Veel voorbereiding : geen zaden, pitten, laxatief nemen
● Niet iedereen doet voorbereiding even goed
● Er is research bezig om te zien of ze er meer mensen uithalen → gaan wel minder mensen ongerust
maken want iFOB test is vaak vals positief
Valkuilen iFOB
1. Ongeschikt bij grote hoeveelheden bloed (vb. aambeien)
2. CRC letsels bloeden niet continu = intervalskanker → kans op vals negatief resultaat
3. Niet tijdens menstruatie, bloedende aambeien, hematurie
RECAP
Screeningsprogramma’s zijn zeer goed
● Opletten voor valkuilen
● Response moet nog hoger
● I s liquid biopsy (= LB) een alternatief?
● Overdiagnose waardoor patiënten te veel worden behandeld?
1.1 RECAP BIOMARKERS
Prognostisch Voorspelt de overleving van de patiënt los van de behandeling
Predictief Voorspelt of een patiënt in aanmerking komt voor therapie A of B
Follow up Patiënt opvolgen tijdens de behandeling → slaat de behandeling aan of niet
Screening Asymptomatische populatie screenen → nagaan of vroeg stadium van een ziekte aanwezig is
1.2 VLOEIBARE BIOPTEN
1.2.1 PLASMA
NIPT
NIPT= niet invasieve prenatale test
1. Foetaal DNA wordt uitgescheiden in het maternaal bloed
2. DNA oppikken (in de bloedbaan ook maternaal DNA aanwezig)
3. Low pass whole genome sequencing
● Alles in de bloedbaan sequencen
● Hoeveelheid DNA tellen : nagaan of er bv trisomie 21 aanwezig is
Belangrijk
Voldoende foetaal DNA in maternaal bloed → >5%
Onderscheid maternaal en foetaal DNA
● Baby = jongen → op basis van y-chromosoom → afkomstig van de foetus
● Baby = meisje → op basis van telling = vergelijken met standaarden
TUMOREN
Tumor DNA in de bloedbaan door :
1. Actieve vrijstelling van DNA
2. Verschillende vormen van celdood van tumorcellen : apoptose, necrose
L et op: Hoe verder gevorderd de tumor → hoe actiever→ hoe ↑ concentraties van
circulerend tumoraal DNA (ctDNA)
Is DNA afkomstig van een tumor of normaal weefsel?
1. Mutaties stapelen op in tumoraal DNA → sequencing → mutaties aanwezig = DNA afkomstig vd tumor
2. Ook naar andere veranderingen kijken → vb. methylatie profiel
Je meet in een achtergrond van normaal DNA
● Spieren = trainen → spierafbraak → DNA van spierweefsel in bloedbaan = geen mutaties
● Lever = al het bloed passeert doorheen de lever → lever DNA in bloedbaan = geen mutatie
,1.3 OPVOLGING VAN THERAPIE (FOLLOW-UP)
pvolging patiënt in therapie
O
= Controleer de concentratie van ctDNA in het plasma over tijd
Afbeelding 1
1. Bloedstaal afnemen op t=0
2. Bepaal hoeveelheid ctDNA in BB op basis van methylatie profiel
● Voor start van behandeling = hoog % ctDNA
● Behandeling gestart = lager % ctDNA
→ Therapie slaat aan → minder actief DNA secreteren = tumor wordt rustiger
➔
B ij elke afname (bol) wordt ook een CT scan genomen
➔ Nodig om na te gaan of tumor groeit of niet = controle
➔ Correlatie tussen resultaten van de CT scan (krimping tumor) en daling van ctDNA
● PR = partial responses
● SD = steady disease
Afbeelding 2
● Eerst reageert patiënt op therapie
● Nadien progressie vd tumor = tumor groeit = stijging ctDNA
Kunnen we dit gebruiken als screening?
● Bij asymptomatische patiënten bloedstalen afnemen
● Controleren op de aanwezigheid van :
○ Voorloperstadium van tumoren
○ Volledige tumoren
,1.2. SCREENINGSPROGRAMMA'S
BORSTKANKER
Algemene informatie
● Oproep : 2 jaarlijkse screening
● Wie : vrouwen tussen 50-69 jaar
● Hoe : mammografie → pijnlijk
● I n 2020: 838 325 in de doelgroep, Responsgraad : 61,6%
Valkuil=DCIS: ductaal carcinoma in situ
● 20% wordt invasief
● Dus alle vormen worden voor de zekerheid behandeld
● Overbehandeling
BAARMOEDERHALSKANKER
Algemene informatie
● Oproep : 3 jaarlijkse screening
● Wie : vrouwen tussen 25-64 jaar
● Hoe : uitstrijkje cervixepitheel → PAP test
● Responsgraad : 62,6%
AP test
P
Patholoog controleert of cellen maligne zijn of niet.
Waarom kijken we niet gewoon of HPV aanwezig is in de cellen? → in Nederland doen ze dat wel
1. Controleer of HPV (humaan papilloma virus) aanwezig is
2. Ja → verder onderzoeken, anders niet
➔ I n 2024 toch wijzigen in België
➔ Vrouwen > 30 eerst controleren of er HPV aanwezig is in stalen
Visueel
● B asaal membraan + epitheelcellen = blauw normaal
● I nfectie HPV = epitheel begint er abnormaal uit te zien in gradaties
○ Graad 1 = cin 1
○ Graad 2 = cin 2
○ Graad 3 = cin 3
➔
D it is allemaal voorlopende stadia maar hierna spreken we over een echte kanker
➔ Dan zijn we te laat → willen dus voorloper stadia traceren
Nadelen PAP test
1. Matige gevoeligheid: detectie van 50-70% CIN1 letsel,80% CIN1+
2. Inter operator variabiliteit: verschillende pathologengeven andere interpretatie
Positieve test
● Nieuw uitstrijkje/HPV test
● Colposcopie : met microscoop naar het baarmoederhals epitheel kijken
, DIKKEDARM KANKER
Algemene informatie
● Oproep : 2 jaarlijkse screening
● Wie : mannen en vrouwen tussen 50-74 jaar
● Hoe : iFOBT test op stoelgangstaal, opgestuurd naar patiënt
● Participatie: 50%
○ Psychologische drempel voor mensen om stoelgang op te sturen
○ Alternatieven implementeren om participatie hoger te krijgen
iFOB test= sinds 10/2013
● Opsporing van occult (= microscopische fracties, onzichtbaar) bloed in stoelgang
● I mmunochemische test → gebruikt antistof (Ab) tegen hemoglobine
● Reageert enkel op menselijk bloed
➔
eestal bloed niet afkomstig van tumor, maar van zweertje na NSAID gebruik
M
➔ Van alle afgenomen testen is 5-6% positief
➔ Na vervolgonderzoek hiervan, blijkt 12% CRC te hebben (veel vals positieven)
➔ Finale diagnose via coloscopie
Ze willen coloscopie implementeren bij iedereen → maar capaciteitsprobleem
● Veel voorbereiding : geen zaden, pitten, laxatief nemen
● Niet iedereen doet voorbereiding even goed
● Er is research bezig om te zien of ze er meer mensen uithalen → gaan wel minder mensen ongerust
maken want iFOB test is vaak vals positief
Valkuilen iFOB
1. Ongeschikt bij grote hoeveelheden bloed (vb. aambeien)
2. CRC letsels bloeden niet continu = intervalskanker → kans op vals negatief resultaat
3. Niet tijdens menstruatie, bloedende aambeien, hematurie
RECAP
Screeningsprogramma’s zijn zeer goed
● Opletten voor valkuilen
● Response moet nog hoger
● I s liquid biopsy (= LB) een alternatief?
● Overdiagnose waardoor patiënten te veel worden behandeld?
