Samenvatting Memo : geschiedenis voor de bovenbouw - Geschiedenis

GS | h4: Een nieuwe republiek in
Europa.
4.1 | De Opstand in Europees perspectief
In Nederland, Frankrijk en het Duitse rijk kwamen er in de 16 e eeuw uitbarstingen over
geloofskwesties. Deze waren verweven met een strijd over de centralisatie van het bestuur.
Frankrijk:
In de 16e en 17e eeuw werd Frankrijk verscheurd door godsdiensttwisten. Het Calvinisme had veel
aanhang gewonnen. De Franse adel was verdeeld in katholiek en hugenoots(calvinistisch) verbond.
Beide partijen probeerden de koning voor zich te winnen, maar wilde ook voorkomen dat de koning
teveel macht kreeg. In het midden van de 16 e eeuw was er een uitbarsting tussen de katholieke en
protestantse edelen. De rust keerde terug in 1598, toen de hugenoten enige vrijheid van godsdienst
kregen.
Duitse Rijk:
In het Duitse rijk was de macht verdeeld over allerlei vorsten en geestelijken. Sommige van hen
hadden zich bekeerd tot het nieuwe geloof en raakte in conflict met Karel V. De oorlogen die
hierdoor ontstonden, noemen we godsdienstoorlogen. Bij de godsdienstvrede van Augsburg in 1555
erkende de keizer dat elke vorst zijn eigen religie mocht kiezen. Vanaf 1618 raakte het Duitse Rijk
opnieuw verwikkeld in oorlog. Deze Dertigjarige Oorlog was een godsdienstoorlog en een intern-
Duitse strijd. De katholieke Habsburgse keizers bleken streven naar vergroting van macht. De
protestantse en katholieke vorsten verzetten zich daartegen. In 1648 waren de partijen oorlogsmoe
en sloten ze de Vrede van Westfalen, de Duitse vorsten werden in hun gezag hersteld en de Keizer
was er definitief niet in geslaagd zijn wil op te leggen aan de staten in het Duitse rijk.
In Nederland kreeg vooral het calvinisme aanhang. Volgens Karel V en Filips II was ketterij een vorm
van majesteitsschennis, een ‘misdrijf’ dat streng vervolgd moest worden. Net als andere vorsten
voerden eerst Karel V en later Filips II de centralisatiepolitiek in, om meer greep te krijgen op alle
gebieden in hun rijk. Zij maakten gebruik van geschoolde ambtenaren, die niet afkomstig waren uit
de lokale adel en loyaal waren aan de vorst. De adel zag dat ze beroofd werden van invloed en
privileges en voelde zich in zijn traditionele positie van bestuurder aangetast.
In de Nederlanden waren ook veel mensen verontwaardigd over de terdoodveroordelingen van de
ketters. Ook Willem van Oranje (lid van de hoge adel en stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht)
vond de vervolgingen verschrikkelijk. Hij was katholiek opgevoed, maar getrouwd met een dochter
van een belangrijke protestantse vorst. Willem wilde een compromis sluiten met de Spaanse vorst
over godsdienstvrijheid en meer vrijheid om de Nederlanden naar eigen inzicht te besturen.
Er was geen compromis. Het toenemende verzet tegen de godsdienstvervolgingen en de centralisatie
leidde tot een conflict dat wordt aangeduid als de Opstand. Het begon in 1566 met de Beeldenstorm
en Filips II reageerde door troepen te sturen en vanaf 1568 waren de opstandelingen in oorlog met
de Spaanse vorst, wat 80 jaar zou duren. Het belangrijkste gevolg van de Opstand was de scheiding
tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De Zuidelijke Nederlanden bleven katholiek en
trouw aan de Spaanse vorst. De Noordelijke gewesten sloten zich aaneen in de Unie van
Utrecht(1579). Met het Plakkaat van Verlatinghe(1581) verbraken de opstandelingen alle banden
met de Spaanse vorst definitief. De gewesten besloten een zelfstandige republiek te vormen. Het
Calvinisme was de grootste godsdienst, maar alle godsdiensten werden toegestaan. In 1648 sloot de
Republiek, tachtig jaar later, sloot de Republiek definitief vrede met Spanje(Vrede van Münster).
Deze republiek zou twee eeuwen blijven bestaan.