samenvatting bacteriologie (prof emmanuel andre)

Bacteriologie
De microscopische wereld
Pathogene micro-organismen variëren sterk in grootte
 afmetingen kunnen variëren: kleine virussen  grote bacteriën

Menselijke cellen: groter en complexer dan micro-organismen
 grootte varieert sterk afhankelijk van type

Bv RBC: relatief klein: gemiddelde diameter 6-8 μm

Zenuwcellen, spiercellen kunnen veel groter zijn

Virussen
 Kleinste pathogenen
 Variatie in diameter: 20-300 nm
 Niet zichtbaar met gewone lichtmicroscoop  elektronenmicroscoop nodig
 Enkele overeenkomsten met levende organismen
 Geen eigen metabolisme, kunnen processen niet onafhankelijk uitvoeren
(cellen: autonome metabole processen: energieproductie, groei, voortplanting)
 Afhankelijk van gastheercellen voor replicatie en energieproductie

Bacteriën
 Groter dan virussen, veel variatie in grootte: 0,5-5 μm in lengte
 Esscherichia coli: staafvormig, 1-2 μm lang

Schimmels
 Omvatten verschillende soorten micro-organismen vb gisten en schimmels
 Gisten
o Eencellig
o Variatie in grootte
o 3-40 μm diameter
 Schimmels
o Bestaan uit hyfen : meercellige structuren
 variëren van enkele micrometers tot enkele millimeters in lengte

Parasieten
 Eencellige protozoa (eencellige eukaryotische micro-organismen) of meercellig (parasitaire wormen)
 Grootte kan variëren afh van soort en type
 Sommige protozoa kleiner dan menselijke cel, anderen veel groter

Eukaryotische cellen
 Menselijke cellen, schimmels, parasieten
 Kern omgeven door kernomhulsel, verschillende organellen
 Ondergaan mitose voor celdeling van lichaamscellen
 Ondergaan meiose voor vorming gameten (geslachtelijke voortplanting)




1

,Prokaryotische cellen (bacteriën)
 Eencellige organismen
 Eenvoudiger van structuur, kleiner
 Genetisch materiaal in een enkel, cirkelvormig stuk DNA in het cytoplasma
 Delen door binaire splitsing: enkele cel splitst in 2 identieke dochtercellen

De microbiële gemeenschappen
Microbioom = menselijke microbiota: uitgebreide reeks microbiële gemeenschappen van het menselijk lichaam
 bestaan uit bacteriën, virussen, schimmels en archaea die verschillende lichaamslocaties bewonen
 samenstelling kan aanzienlijk variëren tussen individuen obv factoren zoals leeftijd, genetica, dieet, omgeving en
medische voorgeschiedenis
 samenstelling ook afhankelijk van verschillende lichaamslocaties:

De huid
 Herbergt diverse reeks bacteriën, versch soorten: staphylococcus, streptococcus, propionibacterium
 Ook schimmels: malassezia of candida
 Functies huidmicrobiota
o Gezondheid huid handhaven
o Rol in immuunreacties
o Biedt bescherming tegen potentiële ziekteverwekkers
 Propionibacterium acnes (P. acnes)
o Van nature op oppervlak huid en binnenin haarzakjes
o Voeden zich met talg (geproduceerd door talgklieren)
o Onder controle gehouden in een gebalanceerd microbioom
o Hormonale veranderingen  toename productie talg  bacteriën vermenigvuldigen zich snel in
overmaat talg  overgroei  reactie IS: veroorzaakt ontstekingsreactie  vorming acne laesies (puistjes,
mee-eters, witte bultjes)

De mond
 Complexe microbiële gemeenschap
 Bacteriën: streptococcus, actinomyces en prevotella-soorten
 Schimmels: candida
 Functie: mondgezondheid + voorkomen pathogene overgroei en afbraak voedsel
 Bijtwonden gerelateerde infecties
o Kunnen verschillende bacteriën omvatten van mondflora mensen en dieren
o Wanneer bacteriën uit mondholte worden geïntroduceerd in diepe weefsels van de bijtwond
o Bacteriën bij bijtwondinfecties:
 streptococcus soorten (zowel mensen als dieren)
 eikenella corrodens (mensen)
 pasteurella multocida en capnocytophaga canimorsus (bij katten en honden)
o anaerobe bacteriën in omgevingen met weinig tot geen zuurstof zijn vaak ook aanwezig in de mondholte
 vb bacteroides, prevotella en fusobacterium
 dragen bij aan infecties na beten vnl wnr wond diep en puntig




De darm
 bevat een van de meest diverse en complexe microbiële gemeenschappen in het menselijk lichaam

2

, bacteriën: phyla: bacteroides, firmicutes en actinobacteria
 functies
o spijsvertering
o opname voedingsstoffen
o regulering immuunsysteem
o beïnvloedt metabole processen
 samenstelling darm-microbioom steeds vaker in verband met metabole aandoeningen
o type 2 diabetes
o onbalans in samenstelling microbioom = dysbiose
o dysbiose in darm  ontstekingsreactie + verhoogde darmpermeabiliteit (lekkende darm)
 LPS (bacteriële endotoxinen, lipopolysachariden) komen in bloedbaan terecht  systemische
ontsteking
o chronische ontsteking: risicofactor voor insulineresistentie = kenmerk type 2 diabetes
o darmbacteriën ook rol bij fermentatie voedingsvezels en productie korteketenvetzuren (SCFA)
 verschillende gunstige effecten:
 verbeteren insulinegevoeligheid
 verminderen ontstekingen
o verstoort microbioom kan minder SCFAs produceren  kan bijdragen aan metabole disfunctie

De vagina
 aparte microbiële gemeenschap  beïnvloed door hormonale veranderingen en pH niveaus
 lactobacillus-soorten: dominant in een gezonde vaginale microbiota
o produceren melkzuur  handhaven een zure pH  omgeving gecreëerd die ziekteverwekkende
organismen ontmoedigt
 evenwichtige vaginale microbiota helpt infecties te voorkomen + vaginale gezondheid behouden
 bacteriële vaginose: evenwicht vaginale microbioom verstoort: veranderingen:
o afname lactobacillen
 populatie gunstige lactobacillus-soorten neemt af  hogere pH in de vagina  verstoort de zure
omgeving die normaal gesproken schadelijke bacteriën onder controle houdt
o toename pathogene bacteriën bv Gardnerella vaginalis, Prevotella, Atopobium en Mobiluncus-soorten
 vermenigvuldigen in afwezigheid van voldoende niveaus van lactobacillus
o deze bacteriën geassocieerd met symptomen van vaginose waaronder vaginale afscheiding,
onaangename geur en irritatie

Pathogeniciteit van bacteriën
Pathogene bacteriën zijn micro-organismen die ziekten kunnen veroorzaken bij een gastheerorganisme
 onderverdeeld in versch groepen obv vermogen om ziekten te veroorzaken en omstandigheden waarin ze dat
doen:

Obligate pathogenen
 micro-organismen die ziekten veroorzaken bij een gastheer onder normale omstandigheden
 goed uitgerust om infecties en ziekten te veroorzaken bij gezonde individuen
 bv vibrio cholerae: verantwoordelijk voor cholera = ernstige diarreeziekte
 kan ziekte veroorzaken bij mensen met intact immuunsysteem



Opportunistische pathogenen
 immunocompetente gastheren
o bacteriën die meestal geen ziekten veroorzaken bij individuen met een gezond immuunsysteem

3

, o kunnen pathogeen worden en infecties veroorzaken wanneer de afweermechanismen van de gastheer
verzwakt zijn
o bv enterococcus faecalis: in maagdarmkanaal onschadelijk bij gezonde individuen
 infecties veroorzaken bv urineweginfecties of endocarditis bij individuen met verzwakt IS of
hartafwijkingen
 bij immunocompromised gastheren
o sommige opportunistische pathogenen kunnen infecties veroorzaken bij individuen met verzwakte IS als
gevolg van factoren zoals HIV/AIDS, chemotherapie of orgaantransplantatie
o vb mycobacterium avium: veroorzaakt ernstige infecties bij personen met verzwakte immuunafweer
 in gezondheidszorgomgevingen
o bep bacteriën: multiresistente organismen (MDRO’s, pseudomonas aeruginosa) hebben resistentie
ontwikkeld tegen meerdere antibiotica
o vb methicilline-resistente staphylococcus aureus (MRSA) en entende spectrum beta lactamase (ESBL)-
producerende enterobacteriaceae  infecties veroorzaken bij patiënten vooral in ziekenhuizen of
langdurige zorgfaciliteiten
o pseudomonas aeruginosa = opportunistische pathogeen vaak geassocieerd met zorg gerelateerde
infecties
 vermogen antibiotica te weerstaan

Niet-pathogene bacteriën
 micro-organismen die geen ziekten veroorzaken bij hun gastheerorganismen
 leven samen met gastheer zonder schade of ziekte te veroorzaken
 bep stammen escherichia coli in darm
 nuttige functies bv bijdragen spijsvertering

Oorsprong van bacteriële pathogenen
 endogene pathogenen
o oorsprong in eigen microbiota gastheer
o veroorzaken infecties bij binnendringen andere delen lichaam
 exogene pathogenen
o uit externe bronnen
o veroorzaken infecties wnr geïntroduceerd in lichaam gastheer

begrijpen oorsprong pathogenen  identificeren bronnen en transmissieroutes  voorkomen en beheersen infecties




verschillende infectieroutes voor exogene bacteriële pathogenen (geassocieerd met versch middelen van overdracht)

 vectorgedragen
o door beet geleedpotige vectoren vb muggen, teken en vlooien
o kunnen pathogene bacteriën dragen en in bloedbaan gastheer introduceren tijdens voeden
o bv ziekte Lyme: Borrelia burgdorferi  overgedragen op mensen door beet geïnfecteerde teken
4