Samenvatting Grondslagen van het strafrecht (geschiedenis)

GRONDSLAGEN VAN HET (STRAF)RECHT:
STRAFRECHTSGESCHIEDENIS
THEMA 1: BRONNEN

A. WAAROM (STRAF)RECHTSGESCHIEDENIS ?
- Recht = maatschappelijk fenomeen
- Geschiedenis = studie van het verleden
- Geschiedenis van het recht en de samenleving moet je kennen
om te begrijpen wrm de maatschappij zo geordend is
- Rechtsgeschiedenis
o Geschiedenis van recht en instellingen
 Obv geschreven bronnen onderzoeken
 Recht en geschiedenis met elkaar samenbrengen
o Het samen-leven
 Regels zijn nodig, installeren meestal zichzelf
 Regels worden gesanctioneerd of bestraft bij
overtreding
 Bv boete, gevangenisstraf, verbanning
o Relevatie: inzich verwerven in hedendaagse maatschappij,
politiek, cultuur, enz.
 Geschiedenis is relevant om inzicht te hebben in
huidige maatschappij
o Historische Schule door von Savigny
 19E
 Idee van von Savigny:
recht is een maatschappelijk fenomeen, rechtsregels
horen thuis in een bepaalde SL
 Bv belgisch recht hoort thuis in belgische
samenleving

B. MATERIËLE SPOREN
- Rechtsarcheologie = kijken naar materiële overblijfselen van
recht/juridisch leven
bv gerechtsgebouwen, schandpalen, zwaarden,
tortuurinstrumenten
bv zaak Dutroux: burgers vonden justitie niet transparant, wat
gebeurt er eigenlijk in dat gebouw: lijkt geheim, was niet zo maar
gaf die indruk
dus om burger gerust te stellen en aan te tonen dat ze
transparant zijn: moderne gebouwen met veel glas
o Eind 18E: gedaan met brute straffen (levend koken,
brandmerken…): het moet snel, dus guillotine (tot jaren ’70
gebruikt in Frankrijk)

- Rechtsiconografie – en iconologie = tekeningen van het recht
bv leerboeken (bv Joos de Damhouder: schreef boek over
misdrijven en voorziet die telkens van een tekening),

1

, gerechtigheidstaferelen (schilderijen om rechter aan te zetten tot
nadenken)…
bv Gerard David: schilder, 15e oordeel van Cambyses: juridisch
tafereel, bedoeling: rechters aanzetten om goed recht te spreken
en zich niet te laten omkopen
o Scène 1: omkoping van rechter Sisamnes
o Scène 2: rechter Sisamnes wordt gearresteerd
o Scène 3: Sisamned wordt gevild (straf)
o Scène 4: de nieuwe rechter (zoon) zetelt op de huid van
Sisamnes

C. GESCHREVEN BRONNEN
- Juridische zaken vinden we belangrijk genoeg om op papier te
zetten en te bewaren, geschiedkundige haalt hier info uit
o Bv erfeniszaak: welke eigendommen…  belangrijk
genoeg geacht, dus staat allemaal in documenten
- Formele rechtsbronnen?
o Wetgeving. Probleem: toepassing?
 Recht (geschreven bronnen die we krijgen) komen
niet altijd overeen met werkelijkheid: papier is
gewillig, dus altijd kritisch blijven tov papieren
 Kloof tussen wettelijke en werkelijke wereld
 Door gwn te kijken naar wetboeken krijg je
vertekend beeld van werkelijkheid
 Bv doodstraf tot 1996 in strafwetboek BE, maar
al lang daarvoor niet meer uitgevoerd geweest
 Bv iemand nafluiten is verboden: hoe ga je dit
bewijzen?
o Rechtspraak. Probleem: verschriftelijkingsgraad?
 Vonnissen/arresten/beslissingen van rechters worden
allemaal neergeschreven, je moet die kunnen
consulteren, zegt veel over de verschriftelijking van
een maatschappij
o Rechtsleer. Probleem: de praktijk, standpunt?
 Iedereen die iets te zeggen heeft over het recht
(advocaten, professoren, juristen…) = doctrine,
nadenken over recht en rechtspraktijk
 In de praktijk zijn het advocaten en magistraten die
alles doen
 Toepassing rechtsleer is niet evident in de praktijk:
advocaat moet alles willen lezen en willen toepassen
en bij de magistraat krijgen
 Recht als gereedschapskoffer: iedereen heeft
dezelfde tools, maar iedereen maakt er iets anders
van
 Idem rechtsleer: theorieën uit verschillende
rechtstakken halen en zeggen hoe toe te
passen


2

, - Rechtstoepassingen: in vonnissen, contracten e.a. documenten
o Probleem: strafrecht: aangifte? Vervolging?
“Compositie/minnelijke schikking”? Genade?
 Om een strafprocedure te starten voor een misdrijf:
 Aangifte: diesftal vaststellen en klacht indienen bij
politie
 Indien feiten ernstig genoeg, zaak naar OM
 Indien niet interessant genoeg: geseponeerd
 Of keuze tussen compositie/minnelijke schikking of
genade (straf niet moeten uitzitten)

D. DE OUDSTE BRONNEN
- Middellandse Zee: bakermat West-Europese cultuur
o Religie (Jeruzalem)
o Ratio (Athene)
 Denken over maatschappij, hoe die ordenen, ideaal
staatsbestuur, democratie (nuance: oude grieken
hadden geen democratie, enkel in de stad Athene)
o Recht (Rome)
 Sommige faculteiten leren nog romeins recht aan
(grondlegging van ons huidig systeem en de kennis is
tot op vndg nog altijd belangrijk)
- Waarom?
o Steden
o
 2000 jaar geleden: regio rond Middellandse Zee
enorm ontwikkeld
 Steden ontstaan door handel aan de haven, er
worden huizen gebouwd enzo, er is nood aan mensen
die kunnen tellen en schrijven
 Grote, belangrijke steden met allemaal een rijk
verleden waren zeer bepalend voor hoe West-
Europa nu denkt over het recht
o Schriftstelsels (spijkerschrift, hiërogliefen itt indirecte
bronnen voor onze streken
 Lezen en schrijven leidt tot wetenschap en rede
 Schrift = basis van alle kennis
 Geschrift is nodig om zaken te bewijzen
 Terugvallen op archeologie of onrechtstreekse
bronnen toen geschriften nog niet bestonden
 Geschriften om eigen rechtssysteem tot hoger
wetenschappelijke niveau te brengen
- Waar?
o Vruchtbare halve maan/sikkel
 Tweestromenland
 Mesopotamië
o Kern van de beschaving ligt hier

- Rechtsteksten in vruchtbare halve maan

3

, o Wanneer: ong 2000 v. Chr.
o “wetten”? “wetboeken”?
 Eerste rechtsteksten doken hier op
 Geen wetboeken (= georganiseerd systeem van
regels)
o Wel aandacht voor “publiekrecht”
 Publiekrecht = alles wat OH oplegt =
staatsorganisatie, hoe wordt staat georganiseerd
(strafrecht valt hieronder)
 Bv koning dood, wie aan de macht?
o Redactie? Toepassing?
 Wie heeft het geschreven: koning zelf of zijn
adviseur?
 Is het ooit toegepast geweest
 Gevaar voor Hineininterpretierung
 = terugkijken met de blik zoals we vndg
denken, onze principes toepassen op iets van
2000 jaar geleden  dat mag niet
- Legitimatie van recht en macht
o Niet de rede, geen rechtswetenschap
o Wel (cf. Weber):
 Charistmatische gezagstype
 Je ziet, hoort persoon en denkt “ik ga die
volgen”
 Is op zich niet verkeerd
 Bv Hitler, Putin…
 Traditionele gezagstype
 Afstamming of traditie
 Aanvaarden dat machtige families gezag
hebben en die in stand houden, omdat het
altijd al zo geweest is
 Soort privaatrechtelijk idee dat tussen mensen
onderling wordt geregeld: erfenis, koningstitel
(vaak ook religieuze component aan gekoppeld:
“ik heb de macht van god gekregen dus jullie
gaan nu luisteren naar mij”)
 Bv koning Filip
 Rationele gezagstype
 Ons verstand, de rede speelt nu ook een rol
 OH heeft macht gekregen, omdat wij dit als
burgers willen, we hebben erover nagedacht
 Bv rechtsstaat: gebonden door eigen
wetgeving, wetgeving komt tot stand door
mensen die wij hebben verkozen: zijn dit de
beste mensen?
o Idem rechtbanken: zijn dat wel de beste
juristen?
 (ook: actieve legitimatie)


4