Psychologie van de
adolescentie
Wim Slot, Marcel van Aken [redactie], 26e druk
Samenvatting voor de opleiding levenslooppsychologie aan de Open Universiteit.
,Inhoudsopgave
Wim Slot, Marcel van Aken [redactie], 26e druk.................................................................................1
Hoofdstuk 1: Inleiding.........................................................................................................................6
1.2: Adolescentie: een beschrijving................................................................................................6
1.3: Pubertijd en adolescentie........................................................................................................7
1.4: Een moeilijke leeftijd?..............................................................................................................8
1.5: Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt........................................................................8
1.6: De opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities..............................................11
Opdrachten en antwoorden studietaak 1.1..................................................................................11
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie...................................................................................15
2.1: Inleiding.................................................................................................................................15
2.2: De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld.....................16
2.3: Vier theoretische benaderingen van de adolescentie............................................................17
2.4: Besluit....................................................................................................................................23
Opdrachten en antwoorden studietaak 1.2..................................................................................23
Afsluiting Thema 1........................................................................................................................29
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling in de adolescentie...............................................................29
3.1: Inleiding.................................................................................................................................30
3.2: De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie.........................................................30
3.3: Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten.........................34
3.4: Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren............37
3.5: Besluit....................................................................................................................................39
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.1..................................................................................40
Hoofdstuk 4: Hersenontwikkeling in de adolescentie........................................................................46
4.1: Inleiding.................................................................................................................................46
4.2: Hersenontwikkeling...............................................................................................................46
4.3: Puberteit................................................................................................................................47
4.4: Hersenontwikkeling en gedrag...............................................................................................47
4.5: Executieve functies................................................................................................................48
4.6: Risico’s en beloningen............................................................................................................48
4.7: Gezichten en emoties............................................................................................................48
4.8: Sociale interacties..................................................................................................................49
4.9: Besluit....................................................................................................................................49
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.2..................................................................................49
Hoofdstuk 5: Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie..........................................................53
, 5.1: Inleiding.................................................................................................................................53
5.2: Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context.........................................................54
5.3: Sekse, gender en seksuele oriëntatie.....................................................................................54
5.4: Psychoseksuele ontwikkeling: normatieve, riskante en positieve aspecten...........................55
5.5: Besluit....................................................................................................................................61
Samenvatting PDF Seks onder je 25e.................................................................................................61
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.3..................................................................................65
Afsluiting Thema 2........................................................................................................................74
Hoofdstuk 6: Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie.................................................................76
6.1: Inleiding.................................................................................................................................76
6.2: Benadering van cognitieve ontwikkeling................................................................................76
6.3: De Piagetiaanse benadering..................................................................................................76
6.4: De informatieverwerkingsbenadering...................................................................................79
6.5: De psychometrische benadering............................................................................................81
6.6: Besluit....................................................................................................................................83
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.1..................................................................................84
Hoofdstuk 7: Emotionele ontwikkeling in de adolescentie................................................................92
7.1: Inleiding.................................................................................................................................92
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.2..................................................................................99
Hoofdstuk 8: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit..................................................................106
8.1: Inleiding...............................................................................................................................106
8.2: De ontwikkeling van het zelf................................................................................................107
8.3: De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger........................................................................110
8.4: De identiteitstheorie van Erikson.........................................................................................111
8.5: Ontwikkeling van identiteitsvorming...................................................................................113
8.6: Besluit..................................................................................................................................115
Opdrachten en antwoorden studietaak 4.1................................................................................115
Hoofdstuk 9: Autonomie-ontwikkeling in de adolescentie..............................................................121
9.1: Inleiding...............................................................................................................................121
9.2: Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid versus vrijwillig functioneren.................122
9.3: Ontwikkeling van autonomie...............................................................................................124
9.4: Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling............................125
9.5: Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of net die ontwikkeling
hinderen.....................................................................................................................................127
9.6: Is autonomie een privilege voor westerse jongeren?..........................................................128
9.7: Besluit..................................................................................................................................129
, Opdrachten en antwoorden studietaak 4.2................................................................................129
Afsluiting Thema 4......................................................................................................................136
Hoofdstuk 10: Morele ontwikkeling in de adolescentie...................................................................136
10.1: Inleiding.............................................................................................................................137
10.2: Morele ontwikkeling..........................................................................................................137
10.3: Morele oordelen en andere oordelen................................................................................137
10.4: De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen............................................137
10.5: Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect..............................................138
10.6: Morele ontwikkeling en morele internalisatie...................................................................138
10.7: De ontwikkeling van moreel redeneren.............................................................................138
10.8: Moraliteit en sekse............................................................................................................140
10.9: Moraliteit en cultuur..........................................................................................................140
10.10: Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit..............................................141
10.11: Besluit..............................................................................................................................142
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.3................................................................................142
Afsluiting Thema 3......................................................................................................................148
Hoofdstuk 11: De rol van het gezin.................................................................................................149
11.1: Inleiding.............................................................................................................................149
11.2: Gezinnen met adolescenten: Storm and Stress?................................................................150
11.3: Veranderingen in ouder-kindrelatie gedurende de adolescentie.......................................151
11.4: Opvoeding en welbevinden...............................................................................................154
11.5: Het gezinssysteem.............................................................................................................156
11.6: Open vragen en beperkingen van onderzoek....................................................................157
11.7: Besluit................................................................................................................................158
Opdrachten en antwoorden studietaak 5.1................................................................................158
Abstract......................................................................................................................................161
Abstract......................................................................................................................................161
Hoofdstuk 12: De rol van leeftijdgenoten........................................................................................167
12.1: Inleiding.............................................................................................................................167
12.2: Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek en invloeden..........................168
12.3: Effecten van vriendschappen.............................................................................................169
12.4: Vriendengroepen: kenmerken en invloeden......................................................................170
12.5: Groepsprocessen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten.......................172
12.6: Ouder-adolescentrelaties...................................................................................................174
12.7: Besluit................................................................................................................................176
Opdrachten en antwoorden studietaak 5.2................................................................................176
adolescentie
Wim Slot, Marcel van Aken [redactie], 26e druk
Samenvatting voor de opleiding levenslooppsychologie aan de Open Universiteit.
,Inhoudsopgave
Wim Slot, Marcel van Aken [redactie], 26e druk.................................................................................1
Hoofdstuk 1: Inleiding.........................................................................................................................6
1.2: Adolescentie: een beschrijving................................................................................................6
1.3: Pubertijd en adolescentie........................................................................................................7
1.4: Een moeilijke leeftijd?..............................................................................................................8
1.5: Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt........................................................................8
1.6: De opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities..............................................11
Opdrachten en antwoorden studietaak 1.1..................................................................................11
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie...................................................................................15
2.1: Inleiding.................................................................................................................................15
2.2: De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld.....................16
2.3: Vier theoretische benaderingen van de adolescentie............................................................17
2.4: Besluit....................................................................................................................................23
Opdrachten en antwoorden studietaak 1.2..................................................................................23
Afsluiting Thema 1........................................................................................................................29
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling in de adolescentie...............................................................29
3.1: Inleiding.................................................................................................................................30
3.2: De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie.........................................................30
3.3: Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten.........................34
3.4: Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren............37
3.5: Besluit....................................................................................................................................39
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.1..................................................................................40
Hoofdstuk 4: Hersenontwikkeling in de adolescentie........................................................................46
4.1: Inleiding.................................................................................................................................46
4.2: Hersenontwikkeling...............................................................................................................46
4.3: Puberteit................................................................................................................................47
4.4: Hersenontwikkeling en gedrag...............................................................................................47
4.5: Executieve functies................................................................................................................48
4.6: Risico’s en beloningen............................................................................................................48
4.7: Gezichten en emoties............................................................................................................48
4.8: Sociale interacties..................................................................................................................49
4.9: Besluit....................................................................................................................................49
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.2..................................................................................49
Hoofdstuk 5: Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie..........................................................53
, 5.1: Inleiding.................................................................................................................................53
5.2: Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context.........................................................54
5.3: Sekse, gender en seksuele oriëntatie.....................................................................................54
5.4: Psychoseksuele ontwikkeling: normatieve, riskante en positieve aspecten...........................55
5.5: Besluit....................................................................................................................................61
Samenvatting PDF Seks onder je 25e.................................................................................................61
Opdrachten en antwoorden studietaak 2.3..................................................................................65
Afsluiting Thema 2........................................................................................................................74
Hoofdstuk 6: Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie.................................................................76
6.1: Inleiding.................................................................................................................................76
6.2: Benadering van cognitieve ontwikkeling................................................................................76
6.3: De Piagetiaanse benadering..................................................................................................76
6.4: De informatieverwerkingsbenadering...................................................................................79
6.5: De psychometrische benadering............................................................................................81
6.6: Besluit....................................................................................................................................83
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.1..................................................................................84
Hoofdstuk 7: Emotionele ontwikkeling in de adolescentie................................................................92
7.1: Inleiding.................................................................................................................................92
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.2..................................................................................99
Hoofdstuk 8: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit..................................................................106
8.1: Inleiding...............................................................................................................................106
8.2: De ontwikkeling van het zelf................................................................................................107
8.3: De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger........................................................................110
8.4: De identiteitstheorie van Erikson.........................................................................................111
8.5: Ontwikkeling van identiteitsvorming...................................................................................113
8.6: Besluit..................................................................................................................................115
Opdrachten en antwoorden studietaak 4.1................................................................................115
Hoofdstuk 9: Autonomie-ontwikkeling in de adolescentie..............................................................121
9.1: Inleiding...............................................................................................................................121
9.2: Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid versus vrijwillig functioneren.................122
9.3: Ontwikkeling van autonomie...............................................................................................124
9.4: Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling............................125
9.5: Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of net die ontwikkeling
hinderen.....................................................................................................................................127
9.6: Is autonomie een privilege voor westerse jongeren?..........................................................128
9.7: Besluit..................................................................................................................................129
, Opdrachten en antwoorden studietaak 4.2................................................................................129
Afsluiting Thema 4......................................................................................................................136
Hoofdstuk 10: Morele ontwikkeling in de adolescentie...................................................................136
10.1: Inleiding.............................................................................................................................137
10.2: Morele ontwikkeling..........................................................................................................137
10.3: Morele oordelen en andere oordelen................................................................................137
10.4: De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen............................................137
10.5: Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect..............................................138
10.6: Morele ontwikkeling en morele internalisatie...................................................................138
10.7: De ontwikkeling van moreel redeneren.............................................................................138
10.8: Moraliteit en sekse............................................................................................................140
10.9: Moraliteit en cultuur..........................................................................................................140
10.10: Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit..............................................141
10.11: Besluit..............................................................................................................................142
Opdrachten en antwoorden studietaak 3.3................................................................................142
Afsluiting Thema 3......................................................................................................................148
Hoofdstuk 11: De rol van het gezin.................................................................................................149
11.1: Inleiding.............................................................................................................................149
11.2: Gezinnen met adolescenten: Storm and Stress?................................................................150
11.3: Veranderingen in ouder-kindrelatie gedurende de adolescentie.......................................151
11.4: Opvoeding en welbevinden...............................................................................................154
11.5: Het gezinssysteem.............................................................................................................156
11.6: Open vragen en beperkingen van onderzoek....................................................................157
11.7: Besluit................................................................................................................................158
Opdrachten en antwoorden studietaak 5.1................................................................................158
Abstract......................................................................................................................................161
Abstract......................................................................................................................................161
Hoofdstuk 12: De rol van leeftijdgenoten........................................................................................167
12.1: Inleiding.............................................................................................................................167
12.2: Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek en invloeden..........................168
12.3: Effecten van vriendschappen.............................................................................................169
12.4: Vriendengroepen: kenmerken en invloeden......................................................................170
12.5: Groepsprocessen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten.......................172
12.6: Ouder-adolescentrelaties...................................................................................................174
12.7: Besluit................................................................................................................................176
Opdrachten en antwoorden studietaak 5.2................................................................................176
