PSYCHOPATHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
DEEL 1: PSYCHIATRIE EN MAATSCHAPPIJ
Psychiatrische stoornis moet aan 3 voorwaarden voldoen:
1) Een abnormaal verschijnsel/gedrag dat afwijkt van een sociale norm of van wat in de betreffende cultuur als normaal
geldt
2) Dit abnormale verschijnsel moet ongemak of lijden teweegbrengen bij de betrokkene en/of omgeving
3) Het gaat om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere personen is vastgelegd en binnen het
gangbare begrippenkader van de psychiatrie kan worden beschreven
Ziekte:
Lichamelijke aandoening met specifieke oorzaak (in strikt medische zin)
Psychisch lijden is moeilijker objectief, wetenschappelijk te verklaren!
Hedendaagse psychiatrie volgt medisch model/systematische werkwijze:
1) Diagnose (kenmerken/symptomen)
2) Etiologie (oorzaken)
3) Therapie (behandeling/therapie)
4) Prognose (verloop)
5) Preventie (voorkomen)
Netwerk aan voorzieningen voor GGZ:
Psychiatrische instelling (klinische/intramurale zorg): minderheid patiënten wordt hier opgenomen
Ambulante hulpverlening (extramurale): meerderheid komt hier terecht
Tussenvoorzieningen (semimurale zorg): tussen de klinische en ambulante zorg
Specialisaties met oog op de zorg voor een specifieke doelgroep of problematiek:
Doelgroep:
o Infantpsychiatrie: betreft de diagnostiek, behandeling en preventie van psychopathologie bij jonge kinderen
t.e.m. 3 jaar
o Kinder-en jeugdpsychiatrie
o Psychogeriatrie: richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen
o Gerontopsychiatrie: richt zich op ouderen (60+) met acute psychiatrische problemen
Problematiek:
o Verslaafdenzorg
o Psychosen zorg
o Dubbeldiagnose (psychische aandoening + verslaving)
o Depressiekliniek
DEEL 2: DIAGNOSE
2.1. DSM-IV
Beschrijvende diagnose:
Vaststellen en onderscheiden van stoornissen zonder uitspraak te doen over de oorzaak ervan
1
, De betrouwbaarheid van de diagnostiek = de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af van de gehanteerde
classificatie en de gebruikte diagnostische methode
DSM-IV:
Classificatiesysteem
Ordent de gegevens op 5 niveaus:
I. Klinische stoornissen ordent psychiatrische stoornissen in afzonderlijke categorieën door symptomen te
groeperen tot samenhangende gehelen of syndromen
II. Persoonlijkheidsstoornissen (verstandelijke beperking of handicap) er wordt apart vastgesteld of er bij de
patiënt een persoonlijkheidsstoornis te diagnosticeren valt
III. Somatische aandoeningen vermeldt de lichamelijke aandoeningen die samenhangen met de op as I
gevonden psychiatrische stoornissen
IV. Psychosociale en omgevingsproblemen belangrijke psychosociale problemen worden aangeduid op deze as
V. Algehele beoordeling van het functioneren beoordeelt het globaal functioneren van de betrokken patiënt
2.2. DSM-5
DSM-IV:
o Hier had de indeling nog een hiërarchische functie
o In het zoekproces werd voorrang gegeven aan de stoornissen met een duidelijk organische grondslag, gevolgd
door de stoornissen gekoppeld aan psychoactieve stoffen
DSM-5:
o In plaats van 5 assen een indeling in 20 groepen o.b.v. een ontwikkelingsperspectief (naarmate de stoornis
vroeger in de levensloop kan optreden, staat deze meer vooraan)
o 20 groepen:
1. Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
2. Schizofreniespectrum- en andere psychologische stoornissen
3. Bipolaire stemmingsstoornissen
4. Depressieve stemmingsstoornissen
5. Angststoornissen
6. Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen
7. Trauma en stressorgerelateerde stoornissen
8. Dissociatieve stoornissen
9. Somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen
10. Voedings- en eetstoornissen
11. Stoornissen in de zindelijkheid
12. Slaap-waakstoornissen
13. Seksuele dysfuncties
14. Genderdysforie
15. Disruptieve, impulsbeheersing- en andere gedragsstoornissen
16. Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen
17. Neurocognitieve stoornissen
18. Persoonlijkheidsstoornissen
19. Parafiele stoornissen
2
, 20. Andere stoornissen
o Systematisch te werk gaan om diagnose te stellen:
Diagnostisch interview: hierin worden de gegevens over het leven van de patiënt verzameld
(anamnese) + beoordeling van de psychische toestand (gedrag, bewustzijn, waarneming, …) +
lichamelijk onderzoek d.m.v. psychodiagnostische tests
o Differentiële diagnose (=problematiek): het stellen van een diagnose door kenmerken van verschillende
ziekten te vergelijken (teken is twee driehoekjes naast elkaar)
2.3. KRITISCHE BEDENKINGEN BIJ CLASSIFICATIE VAN PSYCHOPATHOLOGIE OF BIJ HET CATEGORIALE DENKEN
2.3.1. DIMENSIONALE VERSUS CATEGORIALE CLASSIFICATIE
Categoriale visie:
Ziektebeelden worden als afzonderlijk, nauwkeurig van elkaar te onderscheiden categorieën beschouwd
De ziektebeelden worden als geheel categoriaal onderscheiden van normaliteit of gezondheid, men gaat uit van een
duidelijke scheidingslijn tussen normaliteit en abnormaliteit
Biologische psychiatrie
Dimensionale visie:
Freud:
o Psychiatrische patiënten verschillen niet wezenlijk van gezonde mensen
o Geesteszieken ontwikkelen zich door middel van psychische mechanismen die iedereen hanteert (verdringing,
projectie, …)
o Psychosen verschillen niet wezenlijk van neurosen: beide liggen op een continuüm
o Stoornissen zijn uitvergrotingen van dimensies die ieders persoonlijkheid structureren
Psychoanalyse
2.3.2. DE GESCHIEDENIS VAN DE DSM: VAN CATEGORIAAL NAAR DIMENSIONAAL EN TERUG
Waar en hoe moet men de grens trekken tussen ziekte en gezondheid?
Editie I en II: dimensioneel geïnspireerd
Editie III en IV: categoriaal geïnspireerd
2.3.3. TRIOMF VAN DE LOBBY
DSM-III:
Spitzer: nieuwe ziektebeelden worden enkel en alleen in het handboek opgenomen, oude worden verwijderd, o.b.v.
deugdelijke empirische gegevens, enkel de feiten beslissen nog over ziekte en gezondheid
Totstandkoming van DSM-III beïnvloed door lobbywerk van:
o Drukkingsgroepen:
Drukkingsgroepen die door uitgebreid lobbywerk een grote invloed hebben gehad op de vorming van
de nieuwe nosologie
Vb. door de leden van The American Psychiatric Association onder leiding van Robert Spitzer werd er
beslist dat homoseksualiteit niet langer als geestesziekte werd beschouwd
o Farmaceutische industrie:
Invloed op de DSM
Hoe meer ziektebeelden opgenomen werden in de officiële classificatie, hoe groter de markt van dit
soort geneesmiddelen kon worden
o Ziekenfondsen:
3
, Ziekenfondsen betalen sinds de jaren 60 een deel van de kosten voor de behandeling van psychische
stoornissen terug
Om te bepalen wie in aanmerking kwam eisten de ziekenfondsen niet alleen duidelijkheid inzake
doeltreffendheid van bepaalde therapieën maar ook inzake onderscheid tussen ziekte en gezondheid
2.3.4. PSYCHIATRISERING VAN HET DAGELIJKS LEVEN
de grootste hervormingen van DSM-III vloeien ook voort uit de ‘machtswil’ van de psychiatrie 2 strategieën om de
patiëntenpopulatie (de geneesmiddelenmarkt) uit te breiden:
1) Bestaande ziektebeelden opsplitsen in meerdere categorieën, die dan elk hun eigen zelfstandigheid krijgen, en dus ook
hun eigen oorzaak en behandeling
2) Psychiatisering van het dagelijks leven:
o Bepaalde denk- of gedragspatronen (die men voordien niet als symptoom beschouwde) worden dan plots tot
heuse aandoeningen beschouwd
o Meer en meer labels worden op kinderen geplakt
o Ook effect op epidemiologische studies: wanneer tal van normale reacties in de psychiatrische praktijk
omgetoverd worden tot psychische stoornissen, zullen de cijfers van dergelijke studies niet meer betrouwbaar
zijn
2.3.5. BESLUIT
Naast empirisch onderzoek, zijn er ook niet-wetenschappelijke factoren die het project van een biologisch-
psychiatrische en categoriale classificatie vormgegeven hebben:
o Opinie van deskundigen in de DSM-commisies
o Referenda binnen de APA
o De publieke opinie
o Minderheidsgroeperingen
o Psychiatrische patiënten
o Geneesmiddelenindustrie
o Machtswil psychiatrie zelf
o Allerlei onderzoeksinstituten
De dictatuur van het geluk
o Volgens Carl Elliot is de prozacultuur toe te schrijven aan een ‘tirannie van het gelukkig zijn’
o Men hoopt geluk te vinden in een succesvol leven
o Ons rapport van slagen of mislukken staat te lezen in de ogen van anderen
o Geluk is een levensproject en het doel is zelfvervulling
o Om dit te bereiken krijg je steeds meer instrumenten aangereikt hoe meer middelen om jezelf te vinden,
hoe meer mensen in de war lijken, hoe groter het gevoel van vervreemding
o We blijven verstikt in de consumptiespiraal nooit tevoren zo veel antidepressiva, depressies, zelfmoorden,
…
DEEL 3: VERKLARING / ETIOLOGIE
Bij de verklaring van psychiatrische stoornissen moet een onderscheid gemaakt worden tussen:
Voorbeschikking of kwetsbaarheid
Uitlokkende factoren
Bestendigende invloeden
Een bevredigende verklaring berust meestal op een BIO-PSYCHO-SOCIALE zienswijze (samenspel lichamelijke, psychische en
sociale factoren)
3.1. BIOLOGISCHE VERKLARINGEN
4
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
DEEL 1: PSYCHIATRIE EN MAATSCHAPPIJ
Psychiatrische stoornis moet aan 3 voorwaarden voldoen:
1) Een abnormaal verschijnsel/gedrag dat afwijkt van een sociale norm of van wat in de betreffende cultuur als normaal
geldt
2) Dit abnormale verschijnsel moet ongemak of lijden teweegbrengen bij de betrokkene en/of omgeving
3) Het gaat om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere personen is vastgelegd en binnen het
gangbare begrippenkader van de psychiatrie kan worden beschreven
Ziekte:
Lichamelijke aandoening met specifieke oorzaak (in strikt medische zin)
Psychisch lijden is moeilijker objectief, wetenschappelijk te verklaren!
Hedendaagse psychiatrie volgt medisch model/systematische werkwijze:
1) Diagnose (kenmerken/symptomen)
2) Etiologie (oorzaken)
3) Therapie (behandeling/therapie)
4) Prognose (verloop)
5) Preventie (voorkomen)
Netwerk aan voorzieningen voor GGZ:
Psychiatrische instelling (klinische/intramurale zorg): minderheid patiënten wordt hier opgenomen
Ambulante hulpverlening (extramurale): meerderheid komt hier terecht
Tussenvoorzieningen (semimurale zorg): tussen de klinische en ambulante zorg
Specialisaties met oog op de zorg voor een specifieke doelgroep of problematiek:
Doelgroep:
o Infantpsychiatrie: betreft de diagnostiek, behandeling en preventie van psychopathologie bij jonge kinderen
t.e.m. 3 jaar
o Kinder-en jeugdpsychiatrie
o Psychogeriatrie: richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen
o Gerontopsychiatrie: richt zich op ouderen (60+) met acute psychiatrische problemen
Problematiek:
o Verslaafdenzorg
o Psychosen zorg
o Dubbeldiagnose (psychische aandoening + verslaving)
o Depressiekliniek
DEEL 2: DIAGNOSE
2.1. DSM-IV
Beschrijvende diagnose:
Vaststellen en onderscheiden van stoornissen zonder uitspraak te doen over de oorzaak ervan
1
, De betrouwbaarheid van de diagnostiek = de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af van de gehanteerde
classificatie en de gebruikte diagnostische methode
DSM-IV:
Classificatiesysteem
Ordent de gegevens op 5 niveaus:
I. Klinische stoornissen ordent psychiatrische stoornissen in afzonderlijke categorieën door symptomen te
groeperen tot samenhangende gehelen of syndromen
II. Persoonlijkheidsstoornissen (verstandelijke beperking of handicap) er wordt apart vastgesteld of er bij de
patiënt een persoonlijkheidsstoornis te diagnosticeren valt
III. Somatische aandoeningen vermeldt de lichamelijke aandoeningen die samenhangen met de op as I
gevonden psychiatrische stoornissen
IV. Psychosociale en omgevingsproblemen belangrijke psychosociale problemen worden aangeduid op deze as
V. Algehele beoordeling van het functioneren beoordeelt het globaal functioneren van de betrokken patiënt
2.2. DSM-5
DSM-IV:
o Hier had de indeling nog een hiërarchische functie
o In het zoekproces werd voorrang gegeven aan de stoornissen met een duidelijk organische grondslag, gevolgd
door de stoornissen gekoppeld aan psychoactieve stoffen
DSM-5:
o In plaats van 5 assen een indeling in 20 groepen o.b.v. een ontwikkelingsperspectief (naarmate de stoornis
vroeger in de levensloop kan optreden, staat deze meer vooraan)
o 20 groepen:
1. Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
2. Schizofreniespectrum- en andere psychologische stoornissen
3. Bipolaire stemmingsstoornissen
4. Depressieve stemmingsstoornissen
5. Angststoornissen
6. Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen
7. Trauma en stressorgerelateerde stoornissen
8. Dissociatieve stoornissen
9. Somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen
10. Voedings- en eetstoornissen
11. Stoornissen in de zindelijkheid
12. Slaap-waakstoornissen
13. Seksuele dysfuncties
14. Genderdysforie
15. Disruptieve, impulsbeheersing- en andere gedragsstoornissen
16. Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen
17. Neurocognitieve stoornissen
18. Persoonlijkheidsstoornissen
19. Parafiele stoornissen
2
, 20. Andere stoornissen
o Systematisch te werk gaan om diagnose te stellen:
Diagnostisch interview: hierin worden de gegevens over het leven van de patiënt verzameld
(anamnese) + beoordeling van de psychische toestand (gedrag, bewustzijn, waarneming, …) +
lichamelijk onderzoek d.m.v. psychodiagnostische tests
o Differentiële diagnose (=problematiek): het stellen van een diagnose door kenmerken van verschillende
ziekten te vergelijken (teken is twee driehoekjes naast elkaar)
2.3. KRITISCHE BEDENKINGEN BIJ CLASSIFICATIE VAN PSYCHOPATHOLOGIE OF BIJ HET CATEGORIALE DENKEN
2.3.1. DIMENSIONALE VERSUS CATEGORIALE CLASSIFICATIE
Categoriale visie:
Ziektebeelden worden als afzonderlijk, nauwkeurig van elkaar te onderscheiden categorieën beschouwd
De ziektebeelden worden als geheel categoriaal onderscheiden van normaliteit of gezondheid, men gaat uit van een
duidelijke scheidingslijn tussen normaliteit en abnormaliteit
Biologische psychiatrie
Dimensionale visie:
Freud:
o Psychiatrische patiënten verschillen niet wezenlijk van gezonde mensen
o Geesteszieken ontwikkelen zich door middel van psychische mechanismen die iedereen hanteert (verdringing,
projectie, …)
o Psychosen verschillen niet wezenlijk van neurosen: beide liggen op een continuüm
o Stoornissen zijn uitvergrotingen van dimensies die ieders persoonlijkheid structureren
Psychoanalyse
2.3.2. DE GESCHIEDENIS VAN DE DSM: VAN CATEGORIAAL NAAR DIMENSIONAAL EN TERUG
Waar en hoe moet men de grens trekken tussen ziekte en gezondheid?
Editie I en II: dimensioneel geïnspireerd
Editie III en IV: categoriaal geïnspireerd
2.3.3. TRIOMF VAN DE LOBBY
DSM-III:
Spitzer: nieuwe ziektebeelden worden enkel en alleen in het handboek opgenomen, oude worden verwijderd, o.b.v.
deugdelijke empirische gegevens, enkel de feiten beslissen nog over ziekte en gezondheid
Totstandkoming van DSM-III beïnvloed door lobbywerk van:
o Drukkingsgroepen:
Drukkingsgroepen die door uitgebreid lobbywerk een grote invloed hebben gehad op de vorming van
de nieuwe nosologie
Vb. door de leden van The American Psychiatric Association onder leiding van Robert Spitzer werd er
beslist dat homoseksualiteit niet langer als geestesziekte werd beschouwd
o Farmaceutische industrie:
Invloed op de DSM
Hoe meer ziektebeelden opgenomen werden in de officiële classificatie, hoe groter de markt van dit
soort geneesmiddelen kon worden
o Ziekenfondsen:
3
, Ziekenfondsen betalen sinds de jaren 60 een deel van de kosten voor de behandeling van psychische
stoornissen terug
Om te bepalen wie in aanmerking kwam eisten de ziekenfondsen niet alleen duidelijkheid inzake
doeltreffendheid van bepaalde therapieën maar ook inzake onderscheid tussen ziekte en gezondheid
2.3.4. PSYCHIATRISERING VAN HET DAGELIJKS LEVEN
de grootste hervormingen van DSM-III vloeien ook voort uit de ‘machtswil’ van de psychiatrie 2 strategieën om de
patiëntenpopulatie (de geneesmiddelenmarkt) uit te breiden:
1) Bestaande ziektebeelden opsplitsen in meerdere categorieën, die dan elk hun eigen zelfstandigheid krijgen, en dus ook
hun eigen oorzaak en behandeling
2) Psychiatisering van het dagelijks leven:
o Bepaalde denk- of gedragspatronen (die men voordien niet als symptoom beschouwde) worden dan plots tot
heuse aandoeningen beschouwd
o Meer en meer labels worden op kinderen geplakt
o Ook effect op epidemiologische studies: wanneer tal van normale reacties in de psychiatrische praktijk
omgetoverd worden tot psychische stoornissen, zullen de cijfers van dergelijke studies niet meer betrouwbaar
zijn
2.3.5. BESLUIT
Naast empirisch onderzoek, zijn er ook niet-wetenschappelijke factoren die het project van een biologisch-
psychiatrische en categoriale classificatie vormgegeven hebben:
o Opinie van deskundigen in de DSM-commisies
o Referenda binnen de APA
o De publieke opinie
o Minderheidsgroeperingen
o Psychiatrische patiënten
o Geneesmiddelenindustrie
o Machtswil psychiatrie zelf
o Allerlei onderzoeksinstituten
De dictatuur van het geluk
o Volgens Carl Elliot is de prozacultuur toe te schrijven aan een ‘tirannie van het gelukkig zijn’
o Men hoopt geluk te vinden in een succesvol leven
o Ons rapport van slagen of mislukken staat te lezen in de ogen van anderen
o Geluk is een levensproject en het doel is zelfvervulling
o Om dit te bereiken krijg je steeds meer instrumenten aangereikt hoe meer middelen om jezelf te vinden,
hoe meer mensen in de war lijken, hoe groter het gevoel van vervreemding
o We blijven verstikt in de consumptiespiraal nooit tevoren zo veel antidepressiva, depressies, zelfmoorden,
…
DEEL 3: VERKLARING / ETIOLOGIE
Bij de verklaring van psychiatrische stoornissen moet een onderscheid gemaakt worden tussen:
Voorbeschikking of kwetsbaarheid
Uitlokkende factoren
Bestendigende invloeden
Een bevredigende verklaring berust meestal op een BIO-PSYCHO-SOCIALE zienswijze (samenspel lichamelijke, psychische en
sociale factoren)
3.1. BIOLOGISCHE VERKLARINGEN
4
