LKT PABO Nederlands
Deze samenvatting is ingedeeld op dezelfde manier als de toetsmatrijs van de
10voordeleraar site. Alle domeinen met de bijbehorende begrippen staan in deze
samenvatting. De matrijs kan je vinden op:
https://lkt.10voordeleraar.nl/toetsgidsen/toetsmatrijs-basisonderwijs-nederlands
Zo weet je dat alles wat er in de toets voorkomt, ook in deze samenvatting staat. Deze
samenvatting is gemaakt met de informatie uit het boek “Portaal: praktische didactiek
voor het basisonderwijs.” Ik wens je veel succes met leren!
Inhoudsopgave
Domein 1: Mondelinge Taalvaardigheid .......................................................................................... 7
Luisterdoelen .................................................................................................................................. 7
Iets te weten willen komen ........................................................................................................... 7
Een bepaald gevoel willen ondergaan ............................................................................................ 7
Een mening willen vormen ............................................................................................................ 7
Een bepaalde handeling willen uitvoeren....................................................................................... 7
Luisterstrategieën ............................................................................................................................ 8
Intensief luisteren ........................................................................................................................ 8
Globaal luisteren ......................................................................................................................... 8
Kritisch luisteren .......................................................................................................................... 8
Gericht luisteren .......................................................................................................................... 8
Spreekdoelen .................................................................................................................................. 9
Informeren ................................................................................................................................... 9
Amuseren .................................................................................................................................... 9
Instrueren .................................................................................................................................... 9
Overtuigen ................................................................................................................................... 9
Spreekstrategieën ........................................................................................................................... 9
Oriënteren op het spreekdoel ..................................................................................................... 10
Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis ........................................................... 10
Oriënteren op een soort spreektaal ............................................................................................. 10
Oriënteren op het publiek of gesprekspartners ............................................................................ 10
Reflecteren op spreektaal ........................................................................................................... 10
Monitoren van de spreektaal ....................................................................................................... 10
Evalueren van de spreektaal ....................................................................................................... 10
Sociale taalfuncties ........................................................................................................................11
Zelfhandhaving .......................................................................................................................... 11
Zelfsturing ................................................................................................................................. 11
Sturing van anderen ................................................................................................................... 11
Structurering van het gesprek ..................................................................................................... 11
Cognitieve taalfuncties ...................................................................................................................11
Rapporteren .............................................................................................................................. 12
Redeneren ................................................................................................................................. 12
Projecteren ................................................................................................................................ 12
Taalverwerving ...............................................................................................................................12
Creatieve constructietheorie (mentalisme) ................................................................................. 12
Interactionele benadering........................................................................................................... 13
Fonologisch niveau .................................................................................................................... 13
1
, Semantisch niveau..................................................................................................................... 13
Morfologisch niveau ................................................................................................................... 13
Syntactisch niveau ..................................................................................................................... 13
Pragmatisch niveau .................................................................................................................... 13
Tweedetaalverwerving ....................................................................................................................14
Simultane tweedetaalverwerving ................................................................................................ 14
Successieve tweedetaalverwerving ............................................................................................. 14
Taalontwikkelingsfasen ...................................................................................................................14
Prelinguale fase (0 tot 1 jaar) ....................................................................................................... 14
Linguale fase (1 tot 9 jaar) ........................................................................................................... 15
Communicatieve competentie ........................................................................................................16
De grammaticale competentie (linguïstische competentie) .......................................................... 17
De tekstuele competentie .......................................................................................................... 17
De strategische competentie ...................................................................................................... 17
De functionele competentie ....................................................................................................... 17
Domein 2: Woordenschat............................................................................................................. 18
Receptieve woordenschat .......................................................................................................... 18
Productieve woordenschat ......................................................................................................... 18
Woordenschatverwerving ...............................................................................................................18
Labelen ..................................................................................................................................... 18
Categoriseren ............................................................................................................................ 18
Netwerkopbouw ........................................................................................................................ 18
Woordleerstrategieën .....................................................................................................................19
Analyseren van een woord .......................................................................................................... 19
Gebruikmaken van de context..................................................................................................... 19
Gebruikmaken van een bron in de eerste of tweede taal ............................................................... 19
Letten op overeenkomsten tussen eerste en tweede taal ............................................................. 19
Woordbetekenis .............................................................................................................................19
Mentaal lexicon ..............................................................................................................................20
Verschillende identiteiten van een woord (woordenschatopbouw) ....................................................20
Akoestische identiteit (hoe een woord klinkt) ............................................................................... 20
Articulatorische identiteit (hoe je een woord uitspreekt) ............................................................... 20
Fonologische identiteit (de klanken van een woord) ..................................................................... 21
Morfologische identiteit (de opbouw van een woord).................................................................... 21
Semantische identiteit (de betekenis van een woord) ................................................................... 21
Syntactische identiteit (de combinaties van een woord met andere woorden) ............................... 21
Orthografische identiteit (hoe je een woord schrijft) ..................................................................... 21
Soorten taalgebruik ........................................................................................................................21
Domein 3: Geletterdheid .................................................................................................................23
Ontluikende geletterdheid (0 tot 4 jaar)........................................................................................ 23
Beginnende geletterdheid (groep 1 tot begin groep 3) ................................................................... 23
Gevorderde geletterdheid ........................................................................................................... 23
Boekoriëntatie ................................................................................................................................24
Verhaalbegrip .................................................................................................................................24
Functies van geschreven taal ..........................................................................................................25
Taalbewustzijn ...............................................................................................................................25
Alfabetisch principe ........................................................................................................................25
Auditieve vaardigheden ...................................................................................................................26
2
, Fonologisch bewustzijn .............................................................................................................. 26
Fonemisch bewustzijn................................................................................................................ 26
Auditieve objectivatie ................................................................................................................. 27
Auditieve discriminatie ............................................................................................................... 27
Auditieve analyse (hakken) ......................................................................................................... 27
Auditieve synthese (plakken) ...................................................................................................... 27
Temporeel ordenen .................................................................................................................... 27
Klankpositie bepalen .................................................................................................................. 27
Visuele vaardigheden......................................................................................................................28
Visuele discriminatie .................................................................................................................. 28
Visuele analyse .......................................................................................................................... 28
Visuele synthese ........................................................................................................................ 28
Spatieel ordenen ........................................................................................................................ 28
Letterpositie bepalen ................................................................................................................. 28
Elementaire leeshandeling ..............................................................................................................29
Klankzuivere woorden .....................................................................................................................29
Ontwikkeling van het jonge kind.......................................................................................................30
Spontane schrijfvaardigheid ....................................................................................................... 30
Spontane leesontwikkeling ......................................................................................................... 30
Spontaan lezen .......................................................................................................................... 31
Schriftsysteem ...............................................................................................................................31
Pictografisch schrift ................................................................................................................... 32
Logografisch schrift .................................................................................................................... 32
Functionele geletterdheid ...............................................................................................................32
Functioneel analfabetisme .............................................................................................................32
Domein 4: Voortgezet Technisch lezen .......................................................................................... 33
Strategieën technisch lezen ............................................................................................................33
De elementaire leeshandeling .................................................................................................... 33
Lezen met behulp van clusters en spellingpatronen ..................................................................... 33
Lezen met behulp van de visuele woordvorm ............................................................................... 34
Lezen met behulp van morfologische analyse .............................................................................. 34
Lezen met behulp van context .................................................................................................... 34
Gebruik van leesstrategieën........................................................................................................ 35
Voordrachtaspecten .......................................................................................................................35
Niveaubepaling van teksten ............................................................................................................36
Automatisering ...............................................................................................................................36
Leesproces ....................................................................................................................................36
Bottom-upmodel (woord voor woord lezen) ................................................................................. 36
Top-downmodel (voorspellend lezen) .......................................................................................... 36
Interactief model........................................................................................................................ 37
Leesstadia Ehri .......................................................................................................................... 37
Meervoudige routemodel ............................................................................................................ 37
Dyslexie .........................................................................................................................................37
Domein 5: Begrijpend Lezen ......................................................................................................... 38
Leesdoel bepalen ...........................................................................................................................38
Leesstrategieën Begrijpend Lezen....................................................................................................38
Voorspellen ............................................................................................................................... 38
Vragen stellen ............................................................................................................................ 39
3
, Visualiseren ............................................................................................................................... 39
Verbinden .................................................................................................................................. 39
Samenvatten ............................................................................................................................. 39
Afleiden ..................................................................................................................................... 39
Technieken voor informatie verwerken .............................................................................................39
Tekstsoorten ..................................................................................................................................40
Verhalende tekst ........................................................................................................................ 40
Informatieve tekst ...................................................................................................................... 40
Directieve tekst .......................................................................................................................... 40
Beschouwende tekst .................................................................................................................. 40
Argumentatieve tekst ................................................................................................................. 40
Tekstkenmerken .............................................................................................................................41
Relaties in teksten ..........................................................................................................................41
Vraag-antwoordstructuren.......................................................................................................... 42
Chronologische volgorde ............................................................................................................ 42
Voorbeelden .............................................................................................................................. 42
Vergelijkingen ............................................................................................................................ 42
Middel-doelrelatie...................................................................................................................... 42
Voorwaardelijke structuur .......................................................................................................... 42
Tekstdoelen....................................................................................................................................42
Informatieverwerking ......................................................................................................................43
Domein 6: Stellen ........................................................................................................................ 44
Stelstrategieën ...............................................................................................................................44
Vertellend schrijven.................................................................................................................... 44
Denkend schrijven ..................................................................................................................... 44
Bepalen doel, publiek en tekstsoort .................................................................................................45
Verzamelen, selecteren en ordenen van de inhoud ...........................................................................45
Structureren ...................................................................................................................................45
De stapelstructuur ..................................................................................................................... 45
De verhaalstructuur ................................................................................................................... 45
De betoogstructuur .................................................................................................................... 45
Formuleren ....................................................................................................................................46
Reviseren .......................................................................................................................................46
Verzorgen .......................................................................................................................................46
Reflecteren op schrijfgedrag ............................................................................................................46
Functies van schrijven ....................................................................................................................46
Expressieve functie .................................................................................................................... 46
Schrijfproces ..................................................................................................................................46
De kennis van de schrijver .......................................................................................................... 47
De communicatieve situatie waarin de schrijver zijn werk doet ..................................................... 47
Het eigenlijke schrijfproces......................................................................................................... 47
Domein 7: Jeugdliteratuur ............................................................................................................ 48
Literaire genres ...............................................................................................................................48
Thema’s ..................................................................................................................................... 48
Woord en beeld.......................................................................................................................... 49
Doelstelling ............................................................................................................................... 49
Vorm ......................................................................................................................................... 49
4
, Versvorm en rijm ............................................................................................................................49
Functies van jeugdliteratuur ............................................................................................................50
Beoordelen van jeugdliteratuur ........................................................................................................51
Literaire criteria .......................................................................................................................... 51
Pedagogische criteria ................................................................................................................. 51
Ideologische criteria ................................................................................................................... 51
Domein 8: Taalbeschouwing ......................................................................................................... 52
Taalbeschouwingsstrategieën .........................................................................................................52
Analyseren................................................................................................................................. 52
Relateren ................................................................................................................................... 52
Vergelijken ................................................................................................................................. 52
Classificeren ............................................................................................................................. 53
Generaliseren ............................................................................................................................ 53
Herordenen ............................................................................................................................... 53
Zinsontleden ..................................................................................................................................53
Woordbenoemen ...........................................................................................................................53
Schoolgrammatica .........................................................................................................................53
Nut van taalonderwijs .....................................................................................................................53
Taalvariatie.....................................................................................................................................54
Taal................................................................................................................................................54
Het taalsysteem .............................................................................................................................55
Fonologie................................................................................................................................... 55
Morfologie ................................................................................................................................. 55
Syntaxis ..................................................................................................................................... 56
Semantiek ................................................................................................................................. 57
Pragmatiek ................................................................................................................................ 57
Orthografie ................................................................................................................................ 57
Taalverandering ..............................................................................................................................58
Domein 9: Spelling....................................................................................................................... 59
Elementaire spellinghandeling ........................................................................................................59
Spellingsstrategieën .......................................................................................................................59
Directe spellingsstrategie ........................................................................................................... 59
Indirecte spellingsstrategie ......................................................................................................... 59
Fonologische strategie (klankstrategie)........................................................................................ 59
Woordbeeldstrategie .................................................................................................................. 60
Regelstrategie ............................................................................................................................ 60
Analogiestrategie ....................................................................................................................... 60
Hulpstrategie ............................................................................................................................. 60
Spellingscategorieën ......................................................................................................................61
Open en gesloten lettergrepen .................................................................................................... 61
Korte en lange klanken ............................................................................................................... 61
Foneemclusters ......................................................................................................................... 61
Meervouden en verkleinwoorden ................................................................................................ 61
Werkwoorden ............................................................................................................................ 61
Tussenklanken ........................................................................................................................... 61
Hoofdletters .............................................................................................................................. 62
Leenwoorden ............................................................................................................................. 62
Verdubbelen en verenkelen ........................................................................................................ 62
5
,De schrijfwijze van de werkwoorden ................................................................................................62
Regel van gelijkvormigheid.......................................................................................................... 62
Regel van overeenkomst ............................................................................................................. 62
Principes van Nederlandse spelling .................................................................................................62
Fonologisch principe (spraakklank centraal) ................................................................................ 63
Morfologisch principe (vorm centraal) ......................................................................................... 63
Syllabisch principe (klankgroepen en lettergrepen centraal) ......................................................... 63
Etymologisch principe (herkomst centraal) .................................................................................. 63
6
,Domein 1: Mondelinge Taalvaardigheid
Mondelinge taalvaardigheid verwijst naar het vermogen om eOectief te communiceren
door middel van gesproken taal. Dit omvat zowel het begrijpen (luisteren) als het
produceren (spreken) van gesproken taal. Het gaat hierin niet alleen om de juiste
woorden gebruiken, maar ook om de manier van spreken, luisteren en het begrijpen van
de boodschap van de ander.
Luisterdoelen
Luisterdoelen zijn bedoeld om een duidelijk doel te stellen voor waarom je luistert naar
bepaalde stukken informatie. Je kan namelijk verschillende luisterdoelen hebben. De
vier belangrijkste doelen die je als luisteraar hebt zijn:
1. Iets te weten willen komen
2. Een bepaald gevoel willen ondergaan
3. Een mening willen vormen
4. Een bepaalde handeling willen uitvoeren
Iets te weten willen komen
Wanneer je nieuwe informatie wilt verkrijgen, luister je met het doel om iets te weten te
komen. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer je luistert naar een college op school. Je bent
dan opzoek naar informatie die voor kan komen in je toets. Wanneer je luistert om iets te
weten te komen ben je zeer gericht op de details.
Een bepaald gevoel willen ondergaan
Wanneer je luistert om een bepaald gevoel te willen ondergaan, doe je dit door
bijvoorbeeld te luisteren naar een grappig verhaal of naar muziek. Je bent hierin niet zo
zeer bezig met de details, maar luistert op een globaal-niveau.
Een mening willen vormen
Wanneer je luistert om een mening te willen vormen, luister je met de bedoeling om
informatie te verzamelen en te overwegen, zodat je een eigen oordeel of standpunt kunt
ontwikkelen over het onderwerp. Je wilt hierbij verschillende perspectieven en meningen
aanhoren, zodat je weloverwogen een eigen mening kunt vormen. Dit luisterdoel komt
terug tijdens het voeren van discussies en tijdens debatteren.
Een bepaalde handeling willen uitvoeren
Hierbij luister je om specifieke instructies of aanwijzingen te begrijpen, zodat je een taak
of actie correct kunt uitvoeren. Het doel is dus om nodige informatie te verzamelen die
je nodig hebt om de handeling goed uit te voeren. Denk hierbij aan het luisteren naar een
instructie over hoe je een nieuwe rekenactiviteit voor je klas moet voorbereiden. In dit
geval verzamel je informatie die je direct gaat gebruiken om de activiteit correct uit te
voeren.
7
,Luisterstrategieën
Om de verschillende luisterdoelen uit te kunnen voeren, zet je luisterstrategieën in.
Luisterstrategieën zijn verschillende manieren of technieken die je kunt gebruiken om
gericht eOectief te luisteren, afhankelijk van je luisterdoel. Ze helpen je om selectief
informatie te filteren, begrijpen of vast te houden. De 4 belangrijkste zijn:
1. Intensief luisteren
2. Globaal luisteren
3. Kritisch luisteren
4. Gericht luisteren
Intensief luisteren
Bij intensief luisteren focus je op details en probeer je alles grondig te begrijpen. Je
luistert aandacht naar elk woord, elke instructie, of specifieke informatie. Dit is nuttig
wanneer je bijvoorbeeld een tekst grondig wilt analyseren. Voor het doel “iets te weten
willen komen” maak je gebruik van intensief luisteren.
Globaal luisteren
Je luistert hierbij naar de hoofdlijnen of de algemene boodschap zonder op de details te
letten. Deze strategie gebruik je als je een overzicht wilt krijgen of de kern van een
verhaal of uitleg wilt begrijpen, bijvoorbeeld wanneer je luistert naar het nieuws of naar
een fictief verhaal. Globaal luisteren gebruik je bij het doel “een bepaald gevoel willen
ondergaan”. Wanneer je bijvoorbeeld naar blije muziek luistert om een blij gevoel te
krijgen, ben je niet bezig met de details van de tekst, maar luister je globaal om een blij
gevoel te ervaren.
Kritisch luisteren
Bij kritisch luisteren analyseer je wat je hoort. Je let hierbij op de kwaliteit van de
argumenten en de betrouwbaarheid van de informatie. Je probeert te achterhalen of de
informatie klopt en of deze logisch is en of de spreker overtuigend en geloofwaardig is.
Dit is nuttig bij discussies, een debat of presentaties waarin je een oordeel moet vormen
over de informatie. Deze strategie hoort bij het doel “een mening willen vormen”.
Gericht luisteren
Gericht of selectief luisteren gebruik je wanneer je alleen luistert naar informatie die
voor jou relevant is, terwijl je de rest negeert. Deze strategie gebruik je bijvoorbeeld
wanneer je in een gesprek alleen let op bepaalde antwoorden of wanneer je in een lange
uitleg zoekt naar bepaalde kernwoorden en feiten. Deze strategie pas je toe wanneer je
als doel hebt “een bepaalde handeling willen uitvoeren”.
Luisterdoel Luisterstrategie
Iets te weten willen komen Intensief luisteren
Een bepaald gevoel willen ondergaan Globaal luisteren
Een mening vormen Kritisch luisteren
Een bepaalde handeling uitvoeren Gericht luisteren
8
,Spreekdoelen
Net zoals bij luisteren zijn er ook bij spreken doelen die iemand kan hebben. Het is het
doel of de intentie die iemand heeft wanneer hij of zij spreekt. Het spreekdoel bepaalt
wat je wilt bereiken met je gesproken taal en beïnvloedt de manier waarop je de
boodschap overbrengt. De vier belangrijkste spreekdoelen zijn:
1. Informeren
2. Amuseren
3. Instrueren
4. Overtuigen
Informeren
Wanneer je als spreekdoel informeren hebt, is je doel om je publiek te voorzien van
feitelijke informatie of uitleg. Je hebt als spreekdoel informeren wanneer je als leraar een
les uitlegt aan je klas.
Amuseren
Het doel is hierbij om je publiek te vermaken, bijvoorbeeld door middel van humor, een
verhaal of een grappige anekdote. Je hebt als spreekdoel amuseren wanneer je als
leerkracht een mop vertelt aan je klas.
Instrueren
Het doel is hierbij om anderen te laten weten hoe ze iets moeten doen of een bepaalde
taak uit te laten voeren. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer je als leerkracht stap voor stap
een som uitlegt, waarbij de leerlingen in hun schrift meeschrijven.
Overtuigen
Het doel hierbij is om het publiek te overtuigen van een bepaald standpunt of mening,
bijvoorbeeld door argumenten en bewijs te geven. Denk hierbij aan het overtuigen van
iemand tijdens het voeren van een debat in de klas.
Spreekstrategieën
Net zoals bij luisteren heb je ook bij spreken verschillende strategieën die je hanteert om
een bepaald spreekdoel te bereiken. Het zijn technieken die je gebruikt om je
boodschap eOectief over te brengen, afhankelijk van je spreekdoel en situatie. Hieronder
staan de belangrijkste op een rijtje:
1. Oriënteren op het spreekdoel
2. Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis
3. Oriënteren op het soort spreektaak
4. Oriënteren op het publiek of gesprekspartners
5. Reflecteren op de spreektaak
6. Monitoren van de spreektaak
7. Evalueren van de spreektaak
9
, Oriënteren op het spreekdoel
Je richt je hierbij op onderzoek doen naar wat je wilt bereiken met je boodschap. Het is
het proces van bewust nadenken over het doel van je spreken, zodat je je boodschap
eOectief kunt formuleren en overbrengen, afhankelijk van de situatie en je publiek. Je
doet hierbij kennis op van het onderwerp van je gesprek. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer
je bepaalt wat het doel van een presentatie moet zijn.
Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis
Je richt je hierbij op het voorbereiden van een presentatie of gesprek. Tijdens het
oriënteren op het onderwerp ga je je grondig voorbereiden door te begrijpen waar je over
gaat spreken en wat de belangrijkste aspecten van het onderwerp zijn. Je gaat op zoek
naar informatie over het onderwerp. Bij het inzetten van eigen kennis ga je je
persoonlijke ervaringen, achtergrond en expertise gebruiken om het onderwerp te
versterken en je boodschap authentiek te maken.
Oriënteren op een soort spreektaal
Hierbij denk je bewust na over de manier waarop je je boodschap wilt overbrengen. Je
past je taalgebruik aan op de situatie en het publiek waarmee je spreekt. Ga ik tijdens de
presentatie gebruikmaken van een monoloog of doe ik hem interactief? Dat zijn allemaal
dingen waar je over nadenkt wanneer je je oriënteert op een soort spreektaal.
Oriënteren op het publiek of gesprekspartners
Hierbij pas je je communicatie aan, door te kijken naar de mensen met wie je spreekt,
zodat je boodschap eOectief en passend overkomt. Dit houdt in dat je rekening houdt
met de achtergrond, kennis, verwachtingen en behoeften van je luisteraars op
gesprekspartners. Het doel is om ervoor te zorgen dat je boodschap aansluit bij het
publiek en dat je hen op een manier aanspreekt die hen het beste bereikt. De
presentatie die je gaat geven zal je anders verwoorden aan groep 3 leerlingen dan aan je
medeklasgenoten van de Pabo.
Reflecteren op spreektaal
Hierbij kijk je bewust terug en evalueer je hoe je je taal hebt gebruikt tijdens een gesprek,
presentatie of andere mondelinge communicatie. Je reflecteert op hoe goed je de
informatie hebt overgebracht die voorkwam in je presentatie.
Monitoren van de spreektaal
Je houdt hierbij je eigen taalgebruik voorafgaand en tijdens het spreken actief in de gaten
en controleert deze, om ervoor te zorgen dat je eOectief en passend communiceert. Is
alles wat je vertelt in je presentatie wel duidelijk, of moet je iets aanpassen?
Evalueren van de spreektaal
Achteraf beoordeel je en reflecteer je op je eigen gesproken taal en communicatie. Het
houdt in dat je kijkt naar hoe goed je de boodschap hebt overgebracht en hoe eOectief je
communicatie was. Na je presentatie evalueer je om te kijken of je doel is volbracht.
10
Deze samenvatting is ingedeeld op dezelfde manier als de toetsmatrijs van de
10voordeleraar site. Alle domeinen met de bijbehorende begrippen staan in deze
samenvatting. De matrijs kan je vinden op:
https://lkt.10voordeleraar.nl/toetsgidsen/toetsmatrijs-basisonderwijs-nederlands
Zo weet je dat alles wat er in de toets voorkomt, ook in deze samenvatting staat. Deze
samenvatting is gemaakt met de informatie uit het boek “Portaal: praktische didactiek
voor het basisonderwijs.” Ik wens je veel succes met leren!
Inhoudsopgave
Domein 1: Mondelinge Taalvaardigheid .......................................................................................... 7
Luisterdoelen .................................................................................................................................. 7
Iets te weten willen komen ........................................................................................................... 7
Een bepaald gevoel willen ondergaan ............................................................................................ 7
Een mening willen vormen ............................................................................................................ 7
Een bepaalde handeling willen uitvoeren....................................................................................... 7
Luisterstrategieën ............................................................................................................................ 8
Intensief luisteren ........................................................................................................................ 8
Globaal luisteren ......................................................................................................................... 8
Kritisch luisteren .......................................................................................................................... 8
Gericht luisteren .......................................................................................................................... 8
Spreekdoelen .................................................................................................................................. 9
Informeren ................................................................................................................................... 9
Amuseren .................................................................................................................................... 9
Instrueren .................................................................................................................................... 9
Overtuigen ................................................................................................................................... 9
Spreekstrategieën ........................................................................................................................... 9
Oriënteren op het spreekdoel ..................................................................................................... 10
Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis ........................................................... 10
Oriënteren op een soort spreektaal ............................................................................................. 10
Oriënteren op het publiek of gesprekspartners ............................................................................ 10
Reflecteren op spreektaal ........................................................................................................... 10
Monitoren van de spreektaal ....................................................................................................... 10
Evalueren van de spreektaal ....................................................................................................... 10
Sociale taalfuncties ........................................................................................................................11
Zelfhandhaving .......................................................................................................................... 11
Zelfsturing ................................................................................................................................. 11
Sturing van anderen ................................................................................................................... 11
Structurering van het gesprek ..................................................................................................... 11
Cognitieve taalfuncties ...................................................................................................................11
Rapporteren .............................................................................................................................. 12
Redeneren ................................................................................................................................. 12
Projecteren ................................................................................................................................ 12
Taalverwerving ...............................................................................................................................12
Creatieve constructietheorie (mentalisme) ................................................................................. 12
Interactionele benadering........................................................................................................... 13
Fonologisch niveau .................................................................................................................... 13
1
, Semantisch niveau..................................................................................................................... 13
Morfologisch niveau ................................................................................................................... 13
Syntactisch niveau ..................................................................................................................... 13
Pragmatisch niveau .................................................................................................................... 13
Tweedetaalverwerving ....................................................................................................................14
Simultane tweedetaalverwerving ................................................................................................ 14
Successieve tweedetaalverwerving ............................................................................................. 14
Taalontwikkelingsfasen ...................................................................................................................14
Prelinguale fase (0 tot 1 jaar) ....................................................................................................... 14
Linguale fase (1 tot 9 jaar) ........................................................................................................... 15
Communicatieve competentie ........................................................................................................16
De grammaticale competentie (linguïstische competentie) .......................................................... 17
De tekstuele competentie .......................................................................................................... 17
De strategische competentie ...................................................................................................... 17
De functionele competentie ....................................................................................................... 17
Domein 2: Woordenschat............................................................................................................. 18
Receptieve woordenschat .......................................................................................................... 18
Productieve woordenschat ......................................................................................................... 18
Woordenschatverwerving ...............................................................................................................18
Labelen ..................................................................................................................................... 18
Categoriseren ............................................................................................................................ 18
Netwerkopbouw ........................................................................................................................ 18
Woordleerstrategieën .....................................................................................................................19
Analyseren van een woord .......................................................................................................... 19
Gebruikmaken van de context..................................................................................................... 19
Gebruikmaken van een bron in de eerste of tweede taal ............................................................... 19
Letten op overeenkomsten tussen eerste en tweede taal ............................................................. 19
Woordbetekenis .............................................................................................................................19
Mentaal lexicon ..............................................................................................................................20
Verschillende identiteiten van een woord (woordenschatopbouw) ....................................................20
Akoestische identiteit (hoe een woord klinkt) ............................................................................... 20
Articulatorische identiteit (hoe je een woord uitspreekt) ............................................................... 20
Fonologische identiteit (de klanken van een woord) ..................................................................... 21
Morfologische identiteit (de opbouw van een woord).................................................................... 21
Semantische identiteit (de betekenis van een woord) ................................................................... 21
Syntactische identiteit (de combinaties van een woord met andere woorden) ............................... 21
Orthografische identiteit (hoe je een woord schrijft) ..................................................................... 21
Soorten taalgebruik ........................................................................................................................21
Domein 3: Geletterdheid .................................................................................................................23
Ontluikende geletterdheid (0 tot 4 jaar)........................................................................................ 23
Beginnende geletterdheid (groep 1 tot begin groep 3) ................................................................... 23
Gevorderde geletterdheid ........................................................................................................... 23
Boekoriëntatie ................................................................................................................................24
Verhaalbegrip .................................................................................................................................24
Functies van geschreven taal ..........................................................................................................25
Taalbewustzijn ...............................................................................................................................25
Alfabetisch principe ........................................................................................................................25
Auditieve vaardigheden ...................................................................................................................26
2
, Fonologisch bewustzijn .............................................................................................................. 26
Fonemisch bewustzijn................................................................................................................ 26
Auditieve objectivatie ................................................................................................................. 27
Auditieve discriminatie ............................................................................................................... 27
Auditieve analyse (hakken) ......................................................................................................... 27
Auditieve synthese (plakken) ...................................................................................................... 27
Temporeel ordenen .................................................................................................................... 27
Klankpositie bepalen .................................................................................................................. 27
Visuele vaardigheden......................................................................................................................28
Visuele discriminatie .................................................................................................................. 28
Visuele analyse .......................................................................................................................... 28
Visuele synthese ........................................................................................................................ 28
Spatieel ordenen ........................................................................................................................ 28
Letterpositie bepalen ................................................................................................................. 28
Elementaire leeshandeling ..............................................................................................................29
Klankzuivere woorden .....................................................................................................................29
Ontwikkeling van het jonge kind.......................................................................................................30
Spontane schrijfvaardigheid ....................................................................................................... 30
Spontane leesontwikkeling ......................................................................................................... 30
Spontaan lezen .......................................................................................................................... 31
Schriftsysteem ...............................................................................................................................31
Pictografisch schrift ................................................................................................................... 32
Logografisch schrift .................................................................................................................... 32
Functionele geletterdheid ...............................................................................................................32
Functioneel analfabetisme .............................................................................................................32
Domein 4: Voortgezet Technisch lezen .......................................................................................... 33
Strategieën technisch lezen ............................................................................................................33
De elementaire leeshandeling .................................................................................................... 33
Lezen met behulp van clusters en spellingpatronen ..................................................................... 33
Lezen met behulp van de visuele woordvorm ............................................................................... 34
Lezen met behulp van morfologische analyse .............................................................................. 34
Lezen met behulp van context .................................................................................................... 34
Gebruik van leesstrategieën........................................................................................................ 35
Voordrachtaspecten .......................................................................................................................35
Niveaubepaling van teksten ............................................................................................................36
Automatisering ...............................................................................................................................36
Leesproces ....................................................................................................................................36
Bottom-upmodel (woord voor woord lezen) ................................................................................. 36
Top-downmodel (voorspellend lezen) .......................................................................................... 36
Interactief model........................................................................................................................ 37
Leesstadia Ehri .......................................................................................................................... 37
Meervoudige routemodel ............................................................................................................ 37
Dyslexie .........................................................................................................................................37
Domein 5: Begrijpend Lezen ......................................................................................................... 38
Leesdoel bepalen ...........................................................................................................................38
Leesstrategieën Begrijpend Lezen....................................................................................................38
Voorspellen ............................................................................................................................... 38
Vragen stellen ............................................................................................................................ 39
3
, Visualiseren ............................................................................................................................... 39
Verbinden .................................................................................................................................. 39
Samenvatten ............................................................................................................................. 39
Afleiden ..................................................................................................................................... 39
Technieken voor informatie verwerken .............................................................................................39
Tekstsoorten ..................................................................................................................................40
Verhalende tekst ........................................................................................................................ 40
Informatieve tekst ...................................................................................................................... 40
Directieve tekst .......................................................................................................................... 40
Beschouwende tekst .................................................................................................................. 40
Argumentatieve tekst ................................................................................................................. 40
Tekstkenmerken .............................................................................................................................41
Relaties in teksten ..........................................................................................................................41
Vraag-antwoordstructuren.......................................................................................................... 42
Chronologische volgorde ............................................................................................................ 42
Voorbeelden .............................................................................................................................. 42
Vergelijkingen ............................................................................................................................ 42
Middel-doelrelatie...................................................................................................................... 42
Voorwaardelijke structuur .......................................................................................................... 42
Tekstdoelen....................................................................................................................................42
Informatieverwerking ......................................................................................................................43
Domein 6: Stellen ........................................................................................................................ 44
Stelstrategieën ...............................................................................................................................44
Vertellend schrijven.................................................................................................................... 44
Denkend schrijven ..................................................................................................................... 44
Bepalen doel, publiek en tekstsoort .................................................................................................45
Verzamelen, selecteren en ordenen van de inhoud ...........................................................................45
Structureren ...................................................................................................................................45
De stapelstructuur ..................................................................................................................... 45
De verhaalstructuur ................................................................................................................... 45
De betoogstructuur .................................................................................................................... 45
Formuleren ....................................................................................................................................46
Reviseren .......................................................................................................................................46
Verzorgen .......................................................................................................................................46
Reflecteren op schrijfgedrag ............................................................................................................46
Functies van schrijven ....................................................................................................................46
Expressieve functie .................................................................................................................... 46
Schrijfproces ..................................................................................................................................46
De kennis van de schrijver .......................................................................................................... 47
De communicatieve situatie waarin de schrijver zijn werk doet ..................................................... 47
Het eigenlijke schrijfproces......................................................................................................... 47
Domein 7: Jeugdliteratuur ............................................................................................................ 48
Literaire genres ...............................................................................................................................48
Thema’s ..................................................................................................................................... 48
Woord en beeld.......................................................................................................................... 49
Doelstelling ............................................................................................................................... 49
Vorm ......................................................................................................................................... 49
4
, Versvorm en rijm ............................................................................................................................49
Functies van jeugdliteratuur ............................................................................................................50
Beoordelen van jeugdliteratuur ........................................................................................................51
Literaire criteria .......................................................................................................................... 51
Pedagogische criteria ................................................................................................................. 51
Ideologische criteria ................................................................................................................... 51
Domein 8: Taalbeschouwing ......................................................................................................... 52
Taalbeschouwingsstrategieën .........................................................................................................52
Analyseren................................................................................................................................. 52
Relateren ................................................................................................................................... 52
Vergelijken ................................................................................................................................. 52
Classificeren ............................................................................................................................. 53
Generaliseren ............................................................................................................................ 53
Herordenen ............................................................................................................................... 53
Zinsontleden ..................................................................................................................................53
Woordbenoemen ...........................................................................................................................53
Schoolgrammatica .........................................................................................................................53
Nut van taalonderwijs .....................................................................................................................53
Taalvariatie.....................................................................................................................................54
Taal................................................................................................................................................54
Het taalsysteem .............................................................................................................................55
Fonologie................................................................................................................................... 55
Morfologie ................................................................................................................................. 55
Syntaxis ..................................................................................................................................... 56
Semantiek ................................................................................................................................. 57
Pragmatiek ................................................................................................................................ 57
Orthografie ................................................................................................................................ 57
Taalverandering ..............................................................................................................................58
Domein 9: Spelling....................................................................................................................... 59
Elementaire spellinghandeling ........................................................................................................59
Spellingsstrategieën .......................................................................................................................59
Directe spellingsstrategie ........................................................................................................... 59
Indirecte spellingsstrategie ......................................................................................................... 59
Fonologische strategie (klankstrategie)........................................................................................ 59
Woordbeeldstrategie .................................................................................................................. 60
Regelstrategie ............................................................................................................................ 60
Analogiestrategie ....................................................................................................................... 60
Hulpstrategie ............................................................................................................................. 60
Spellingscategorieën ......................................................................................................................61
Open en gesloten lettergrepen .................................................................................................... 61
Korte en lange klanken ............................................................................................................... 61
Foneemclusters ......................................................................................................................... 61
Meervouden en verkleinwoorden ................................................................................................ 61
Werkwoorden ............................................................................................................................ 61
Tussenklanken ........................................................................................................................... 61
Hoofdletters .............................................................................................................................. 62
Leenwoorden ............................................................................................................................. 62
Verdubbelen en verenkelen ........................................................................................................ 62
5
,De schrijfwijze van de werkwoorden ................................................................................................62
Regel van gelijkvormigheid.......................................................................................................... 62
Regel van overeenkomst ............................................................................................................. 62
Principes van Nederlandse spelling .................................................................................................62
Fonologisch principe (spraakklank centraal) ................................................................................ 63
Morfologisch principe (vorm centraal) ......................................................................................... 63
Syllabisch principe (klankgroepen en lettergrepen centraal) ......................................................... 63
Etymologisch principe (herkomst centraal) .................................................................................. 63
6
,Domein 1: Mondelinge Taalvaardigheid
Mondelinge taalvaardigheid verwijst naar het vermogen om eOectief te communiceren
door middel van gesproken taal. Dit omvat zowel het begrijpen (luisteren) als het
produceren (spreken) van gesproken taal. Het gaat hierin niet alleen om de juiste
woorden gebruiken, maar ook om de manier van spreken, luisteren en het begrijpen van
de boodschap van de ander.
Luisterdoelen
Luisterdoelen zijn bedoeld om een duidelijk doel te stellen voor waarom je luistert naar
bepaalde stukken informatie. Je kan namelijk verschillende luisterdoelen hebben. De
vier belangrijkste doelen die je als luisteraar hebt zijn:
1. Iets te weten willen komen
2. Een bepaald gevoel willen ondergaan
3. Een mening willen vormen
4. Een bepaalde handeling willen uitvoeren
Iets te weten willen komen
Wanneer je nieuwe informatie wilt verkrijgen, luister je met het doel om iets te weten te
komen. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer je luistert naar een college op school. Je bent
dan opzoek naar informatie die voor kan komen in je toets. Wanneer je luistert om iets te
weten te komen ben je zeer gericht op de details.
Een bepaald gevoel willen ondergaan
Wanneer je luistert om een bepaald gevoel te willen ondergaan, doe je dit door
bijvoorbeeld te luisteren naar een grappig verhaal of naar muziek. Je bent hierin niet zo
zeer bezig met de details, maar luistert op een globaal-niveau.
Een mening willen vormen
Wanneer je luistert om een mening te willen vormen, luister je met de bedoeling om
informatie te verzamelen en te overwegen, zodat je een eigen oordeel of standpunt kunt
ontwikkelen over het onderwerp. Je wilt hierbij verschillende perspectieven en meningen
aanhoren, zodat je weloverwogen een eigen mening kunt vormen. Dit luisterdoel komt
terug tijdens het voeren van discussies en tijdens debatteren.
Een bepaalde handeling willen uitvoeren
Hierbij luister je om specifieke instructies of aanwijzingen te begrijpen, zodat je een taak
of actie correct kunt uitvoeren. Het doel is dus om nodige informatie te verzamelen die
je nodig hebt om de handeling goed uit te voeren. Denk hierbij aan het luisteren naar een
instructie over hoe je een nieuwe rekenactiviteit voor je klas moet voorbereiden. In dit
geval verzamel je informatie die je direct gaat gebruiken om de activiteit correct uit te
voeren.
7
,Luisterstrategieën
Om de verschillende luisterdoelen uit te kunnen voeren, zet je luisterstrategieën in.
Luisterstrategieën zijn verschillende manieren of technieken die je kunt gebruiken om
gericht eOectief te luisteren, afhankelijk van je luisterdoel. Ze helpen je om selectief
informatie te filteren, begrijpen of vast te houden. De 4 belangrijkste zijn:
1. Intensief luisteren
2. Globaal luisteren
3. Kritisch luisteren
4. Gericht luisteren
Intensief luisteren
Bij intensief luisteren focus je op details en probeer je alles grondig te begrijpen. Je
luistert aandacht naar elk woord, elke instructie, of specifieke informatie. Dit is nuttig
wanneer je bijvoorbeeld een tekst grondig wilt analyseren. Voor het doel “iets te weten
willen komen” maak je gebruik van intensief luisteren.
Globaal luisteren
Je luistert hierbij naar de hoofdlijnen of de algemene boodschap zonder op de details te
letten. Deze strategie gebruik je als je een overzicht wilt krijgen of de kern van een
verhaal of uitleg wilt begrijpen, bijvoorbeeld wanneer je luistert naar het nieuws of naar
een fictief verhaal. Globaal luisteren gebruik je bij het doel “een bepaald gevoel willen
ondergaan”. Wanneer je bijvoorbeeld naar blije muziek luistert om een blij gevoel te
krijgen, ben je niet bezig met de details van de tekst, maar luister je globaal om een blij
gevoel te ervaren.
Kritisch luisteren
Bij kritisch luisteren analyseer je wat je hoort. Je let hierbij op de kwaliteit van de
argumenten en de betrouwbaarheid van de informatie. Je probeert te achterhalen of de
informatie klopt en of deze logisch is en of de spreker overtuigend en geloofwaardig is.
Dit is nuttig bij discussies, een debat of presentaties waarin je een oordeel moet vormen
over de informatie. Deze strategie hoort bij het doel “een mening willen vormen”.
Gericht luisteren
Gericht of selectief luisteren gebruik je wanneer je alleen luistert naar informatie die
voor jou relevant is, terwijl je de rest negeert. Deze strategie gebruik je bijvoorbeeld
wanneer je in een gesprek alleen let op bepaalde antwoorden of wanneer je in een lange
uitleg zoekt naar bepaalde kernwoorden en feiten. Deze strategie pas je toe wanneer je
als doel hebt “een bepaalde handeling willen uitvoeren”.
Luisterdoel Luisterstrategie
Iets te weten willen komen Intensief luisteren
Een bepaald gevoel willen ondergaan Globaal luisteren
Een mening vormen Kritisch luisteren
Een bepaalde handeling uitvoeren Gericht luisteren
8
,Spreekdoelen
Net zoals bij luisteren zijn er ook bij spreken doelen die iemand kan hebben. Het is het
doel of de intentie die iemand heeft wanneer hij of zij spreekt. Het spreekdoel bepaalt
wat je wilt bereiken met je gesproken taal en beïnvloedt de manier waarop je de
boodschap overbrengt. De vier belangrijkste spreekdoelen zijn:
1. Informeren
2. Amuseren
3. Instrueren
4. Overtuigen
Informeren
Wanneer je als spreekdoel informeren hebt, is je doel om je publiek te voorzien van
feitelijke informatie of uitleg. Je hebt als spreekdoel informeren wanneer je als leraar een
les uitlegt aan je klas.
Amuseren
Het doel is hierbij om je publiek te vermaken, bijvoorbeeld door middel van humor, een
verhaal of een grappige anekdote. Je hebt als spreekdoel amuseren wanneer je als
leerkracht een mop vertelt aan je klas.
Instrueren
Het doel is hierbij om anderen te laten weten hoe ze iets moeten doen of een bepaalde
taak uit te laten voeren. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer je als leerkracht stap voor stap
een som uitlegt, waarbij de leerlingen in hun schrift meeschrijven.
Overtuigen
Het doel hierbij is om het publiek te overtuigen van een bepaald standpunt of mening,
bijvoorbeeld door argumenten en bewijs te geven. Denk hierbij aan het overtuigen van
iemand tijdens het voeren van een debat in de klas.
Spreekstrategieën
Net zoals bij luisteren heb je ook bij spreken verschillende strategieën die je hanteert om
een bepaald spreekdoel te bereiken. Het zijn technieken die je gebruikt om je
boodschap eOectief over te brengen, afhankelijk van je spreekdoel en situatie. Hieronder
staan de belangrijkste op een rijtje:
1. Oriënteren op het spreekdoel
2. Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis
3. Oriënteren op het soort spreektaak
4. Oriënteren op het publiek of gesprekspartners
5. Reflecteren op de spreektaak
6. Monitoren van de spreektaak
7. Evalueren van de spreektaak
9
, Oriënteren op het spreekdoel
Je richt je hierbij op onderzoek doen naar wat je wilt bereiken met je boodschap. Het is
het proces van bewust nadenken over het doel van je spreken, zodat je je boodschap
eOectief kunt formuleren en overbrengen, afhankelijk van de situatie en je publiek. Je
doet hierbij kennis op van het onderwerp van je gesprek. Dit doe je bijvoorbeeld wanneer
je bepaalt wat het doel van een presentatie moet zijn.
Oriënteren op het onderwerp en inzetten van eigen kennis
Je richt je hierbij op het voorbereiden van een presentatie of gesprek. Tijdens het
oriënteren op het onderwerp ga je je grondig voorbereiden door te begrijpen waar je over
gaat spreken en wat de belangrijkste aspecten van het onderwerp zijn. Je gaat op zoek
naar informatie over het onderwerp. Bij het inzetten van eigen kennis ga je je
persoonlijke ervaringen, achtergrond en expertise gebruiken om het onderwerp te
versterken en je boodschap authentiek te maken.
Oriënteren op een soort spreektaal
Hierbij denk je bewust na over de manier waarop je je boodschap wilt overbrengen. Je
past je taalgebruik aan op de situatie en het publiek waarmee je spreekt. Ga ik tijdens de
presentatie gebruikmaken van een monoloog of doe ik hem interactief? Dat zijn allemaal
dingen waar je over nadenkt wanneer je je oriënteert op een soort spreektaal.
Oriënteren op het publiek of gesprekspartners
Hierbij pas je je communicatie aan, door te kijken naar de mensen met wie je spreekt,
zodat je boodschap eOectief en passend overkomt. Dit houdt in dat je rekening houdt
met de achtergrond, kennis, verwachtingen en behoeften van je luisteraars op
gesprekspartners. Het doel is om ervoor te zorgen dat je boodschap aansluit bij het
publiek en dat je hen op een manier aanspreekt die hen het beste bereikt. De
presentatie die je gaat geven zal je anders verwoorden aan groep 3 leerlingen dan aan je
medeklasgenoten van de Pabo.
Reflecteren op spreektaal
Hierbij kijk je bewust terug en evalueer je hoe je je taal hebt gebruikt tijdens een gesprek,
presentatie of andere mondelinge communicatie. Je reflecteert op hoe goed je de
informatie hebt overgebracht die voorkwam in je presentatie.
Monitoren van de spreektaal
Je houdt hierbij je eigen taalgebruik voorafgaand en tijdens het spreken actief in de gaten
en controleert deze, om ervoor te zorgen dat je eOectief en passend communiceert. Is
alles wat je vertelt in je presentatie wel duidelijk, of moet je iets aanpassen?
Evalueren van de spreektaal
Achteraf beoordeel je en reflecteer je op je eigen gesproken taal en communicatie. Het
houdt in dat je kijkt naar hoe goed je de boodschap hebt overgebracht en hoe eOectief je
communicatie was. Na je presentatie evalueer je om te kijken of je doel is volbracht.
10
