Samenvatting - Criminologie van de strafrechtsbedeling DEEL COLMAN (B001631A)

CRIMINOLOGIE VAN DE
STRAFRECHTSBEDELING
- PROF. COLMAN
INLEIDING – HELICOPTERPERSPECTIEF
1: MISDRIJF – STRAF
Hoe denken we over misdrijf en straf?
 Slingerbeweging van het strafrecht
o Daad ↔ dader
 Doorheen de geschiedenis evolueert het beeld en de focus
Middeleeuwen – Ancien Régime (tot aan de 18 de eeuw)
 Willekeur
 Recht op bestraffing was alleenrecht koning
o door koning / vorst  alles wat hij vond dat criminaliteit  machtige positie
 Bekentenis afdwingen
 Publieke straffen
 Voorbeeldstraffen
o Voorbeeld functie van straf
 Vergelding (je hebt iets fout gedaan dus je moet boeten)
 Afschrikking (als prevantie)
 “Wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
 Wij hebben een brut beeld over de Middeleeuwen door de harde straffen, maar er waren ook andere minder
wrede straffen
Verlichting en klassiek strafrecht (1!de-19de eeuw)
 De mens is een rationeel wezen  vrije wil
 Kosten en baten afwegen
 sociaal contract: als burger deel van vrijheid afstaan van overheid in ruil voor bescherming
 Magna Charta van het strafrecht (legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit)
o legaliteit  het staat in de wet
o proportionaliteit  ernst van de straf moet in verhouding zijn met ernst van de daad
o subsidiariteit  het minst ingrijpende middel moet inzetten om een bepaald doel te bereiken
 vaste straffen
 geen individualisering
 schuldnotie centraal
 Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie (afschrikking), bijzondere
preventie (gevangenisstraf)
Positivisme (2de helft 19de eeuw)
 Misdrijf gevolg causale factoren
 De mens heeft geen vrije keuze
 Mens is gedetermineerd om criminaliteit te plegen
o Lombroso: geboren crimineel o.b.v. uiterlijke kenmerken
 Ratio en schuld niet meer centraal
 Sociaal gevaarlijkheid
 Magna Charta op de helling
 Verschuiving van daad naar dader  dader centraal
 Sanctie
o Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie (sanctie)
o DUS geen vergelding WANT waarom iemand straffen als hij er niet aan kan doen? (determinisme)
o Persoon moet genezen, we moeten hem helpen

,Sociaal verweer (2de helft 19de eeuw)
 De maatschappij beschermen (‘verweren’)
 De mens heeft een ‘zekere vrijheid’
 Het eclecticisme van Prins (tweesporenbeleid)
 ‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten
 Straffen versus maatregelen (“geestesgestoorden en jeugdigen”)
 Grootste groep heeft een vrije wil MAAR er is ook een groep in de maatschappij die geen vrije wil hebben 
hier zijn principes van positivisme van toepassing
Na WOII
 Overgangsfase
 Bloei
 Welvaartstaat en verzorgingsstaat
 Uitbouw sociale vangnetten
 Vangnetten opstellen  ervoor zorgen dat mensen niet in slechte milieus terecht komen
Nieuw Sociaal Verweer (na WOII)
 Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer)
 Individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit)
 Resocialisatie centraal
 NIET terug gaan naar periode waarin uiterlijke kenmerken bepalen of je crimineel bent
 Tweesporenbeleid gebruiken + rechtspositie uitbouwen en mensenrechten opstellen
Vandaag
 Diverse stromingen
 Straf = diverse straffen  streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking, resocialisatie en herstel
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat vinden jullie daar van?
 Rechter als koorddanser - publieke opinie
o Rechter wordt beïnvloed door nieuwe straffen, bijkomende straffen, …
 Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen
o Strafrecht
o Strafprocesrecht
o Strafuitvoeringsrecht
 Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek
2: DE STRAFRECHTSKETEN
De logica van de strafrechtsketen: de echelons
Trechter: veel zaken komen in de strafrechtsketen maar slechts
enkelen komen tot het einde (strafuitvoering)
De strafrechtsketen - een trechter
 Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is
gesteld die in de wet is bepaald (legaliteitsprincipe)
 Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht
komen
o Geen rapportatie + geen registratie
 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
 Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de strafrechter behandeld
 Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
 Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie volgden niet
 “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
 Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt soms mank
 Overlopen/opstroppen trechter: onbeheersbare hoeveelheid straffen en het onvermogen om die
uitgesproken straffen adequaat uit te voeren
 Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling

,De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
“Beleid voeren”
 Belangrijk om beleid te voeren
o Elk feit zorgt voor vervolging  leidt tot onmiddellijk vaststaand vonnis (klassiek strafrecht)  kan
niet zo blijven!
 Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta)
 Oud sociaal verweer: creatie beleidsruimte op echelon SU en deels ST
o Op echelon strafuitvoering en straftoemeting
o Bvb voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
 Nieuw sociaal verweer: creatie beleidsruimte op elk echelon
o op elk echelon is er beleid
o Bvb praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie, penitentiair verlof
 Belangrijk om beleid te voeren
o Elk feit zorgt voor vervolging  leidt tot onmiddellijk vaststaand vonnis (klassiek strafrecht)  kan
niet zo blijven!
3: KEUZES MAKEN IN DE KETEN
Keuzes maken bij de opsporing (zie deel Prof. Verhage)
 (Lokale en federale) politie, bijzondere inspectiediensten, douane,..
 Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
 Wettelijk geen autonomie (geen politiesepot*): alles verbaliseren en doorgeven aan OM
 Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM) (90%)
 Dwangmaatregelen: vordering tot onderzoek, onder leiding van de onderzoeksrechter (gerechtelijk
onderzoek, 10%)
o Quid: staat dit op de helling?
Keuzes maken bij de vervolging
 Logica van de strafrechtelijke reactie op misdrijven:
 “Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de strafrechter voorgelegd met het oog op
beoordeling en eventuele bestraffing”
 Realiteit: eerder uitzondering dan regel!
 Opsporings- en vervolgingsbeleid: richtlijnen minister van Justitie en omzendbrieven College PG’s (COLs)=
bindend voor alle leden OM
 … maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s kan het OM eigen accenten
leggen:
o Minister van Justitie + College van Procureur-Generaals stellen strafrechtelijk beleid op MAAR ze
hebben opportuniteitsbeginsel
 Opportuniteitsbeginsel = het OM kan zelf beslissen om wel/niet tot vervolging over te gaan
 OM als spilfiguur!
Seponering = zonder gevolg
 Vele zaken worden ‘geseponeerd’ (vroeger) OF ‘zonder gevolg’ (nu)
o Onbekende dader OF dader gestorven
o Opportuniteitsredenen: onbelangrijk om te vervolgen (kunnen maar niet willen)
o Minnelijke schikking: geldsom betalen
o Bemiddeling + maatregelen: begeleiding volgen
o Beslissen tot vervolgen: doorverwijzen naar rechter
Keuzes maken bij de straftoemeting
 Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering  in de meeste gevallen komt de rechter niet
aan bod
o Enkel de rechter spreekt een straf uit!
o Minnelijke schikking ≠ straf
 Instellen strafvordering via:
o OM (OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie)
 Uitzonderingen, zoals:
o OM na afsluiting gerechtelijk onderzoek door onderzoeksrechter
o Door het slachtoffer

, Rechter
 Onafhankelijk
 Onpartijdig
 Knoop doorhakken = vonnis vellen
 Afweging maken
De rechter als koorddanser
 Straftoemeting: geen automatisme
o Legaliteitsbeginsel
o Breed straffenarsenaal, geen straftoemetingsrichtlijnen
o Recht om te straffen werd vanaf het positivisme/sociaal verweer verlegd van de objectieve
zwaarwichtigheid van de daad (klassieke leer, vaste straffen, “la bouche de la loi”) naar de
persoonlijkheid van de dader
 Misdrijf in wet, maar concrete straf moet niet op voorhand in de wet worden bepaald
 Op het ogenblik van de straftoemeting: aanpassen aan de persoonlijkheid van de beklaagde
  Rechter moet balanceren tussen bestraffen daad & bestraffen van de dader: balanceren op een koord
tussen gelijkheidsbeginsel en het beginsel van de individualisering van de bestraffing
Dispariteit
 Dispariteit, ongelijkheden door discretionaire ruimte van de rechter
 Straffen voor eenzelfde misdrijf: kunnen sterk verschillen
o Wettelijke factoren: ernst misdrijf
 Verschillende straffen
 Min-maximumruimte
 Niet-wettelijke factoren: persoonlijkheid of sociaal-economische achtergrond dader, figuur van de rechter
 Neutraal: neen
Recht en samenleving
 Rechter ten dienste van de maatschappij?
o “de rechtbank”
 “Evolutie van rechter als pure wetstoepasser, over billijke en activistische rechter tot de verlegen rechter van
de netwerksamenleving”?
 Samenleving en de roep om strengere straffen <-> “werkt” dit?
 Case: vonnis Gentse rechtbank verkrachtingszaak: opschorting van de uitspraak  “Rechter praat
verkrachting goed” (De Morgen)
o Schuld: een schuldigverklaring
o Strafmaat: niet over schuld maar over passende straf, uitgebreide motivering van de opschorting
 Rol media: publieke waakhond versus vechtershond?
Strafuitvoering
 Onze gevangenissen zitten overvol met meer dan 10.000 gedetineerden
o Dec 2019: 10.833 (9.219 plaatsen)
o Anno 2024: > 12000 gedetineerden (10.500 plaatsen)
o Voorbeeld
 Antwerpen: 620 gedetineerden voor 365 plaatsen
 Sint- Gillis: 830 gedetineerden voor 579 plaatsen
 Lantin: 864 gedetineerden voor 618 plaatsen
 Dendermonde: 250 gedetineerden voor 159 plaatsen
 Herhaalde veroordelingen door nationale en internationale rechters
Vincent Van Quickenborne, Paul Van Tigchelt: reductionistische aanpak met expansionistische kenmerken
 Alternatieve straffen
 Geen gevangenisstraf meer voor “lichte criminaliteit”
 Effectieve uitvoering korte gevangenisstraf (Minister wil “straffeloosheid” aanpakken)
 Nieuwe gevangenissen bouwen
 Renoveren oude gevangenissen
 Kleinschaligere detentie
Besluit