INHOUDSOPGAVE
College 1: introductie ...................................................................................................................................... 5
Wat is intrafamiliaal geweld? ............................................................................................................................. 5
Vormen van intrafamiliaal geweld...................................................................................................................... 6
enkele Prevalentiecijfers ..................................................................................................................................... 6
Nieuwe wetten .................................................................................................................................................... 7
Femicide ......................................................................................................................................................... 7
Nieuwe wet op seksueel strafrecht ................................................................................................................ 7
Inclusief hulpverlenen ......................................................................................................................................... 8
Signalen, risico’s en uitlokkende factoren ........................................................................................................... 8
Signalen .......................................................................................................................................................... 8
Risicofactoren ................................................................................................................................................. 9
Uitlokkende factoren ...................................................................................................................................... 9
Voorbeeldexamenvraag: casus ......................................................................................................................... 10
Veiligheids- en risicotaxatie .............................................................................................................................. 10
implementatie in GGZ: kindreflex ................................................................................................................ 12
Specifieke vorm van IFG: syndroom munchausen by proxy ......................................................................... 13
College 2-4: Partnergeweld ........................................................................................................................... 14
Definitie en juridische visie................................................................................................................................ 14
Cijfers ................................................................................................................................................................ 15
Omkadering partnergeweld .............................................................................................................................. 16
Hechting ....................................................................................................................................................... 16
Relatiedynamiek ........................................................................................................................................... 16
Impact van stress: ......................................................................................................................................... 17
Typologieën....................................................................................................................................................... 17
kenmerken van intiem terreur .......................................................................................................................... 18
geweldcyclus ..................................................................................................................................................... 22
fases van femicide............................................................................................................................................. 22
aanpak bij de twee types .................................................................................................................................. 26
veiligheidsplan .................................................................................................................................................. 27
Algemene principes: ..................................................................................................................................... 27
1
, Richtvragen:.................................................................................................................................................. 27
Time-out: ...................................................................................................................................................... 27
Psycho-educatie: .......................................................................................................................................... 27
“Maak je eigen reddingsplan” (wertenbroeck & cense): ............................................................................. 28
College 5: Getuigenis partnergeweld............................................................................................................. 28
College 6: Ouderenmis(be)handeling ............................................................................................................ 30
inleiding ............................................................................................................................................................ 30
definitie en begrippen ....................................................................................................................................... 30
prevalentie ........................................................................................................................................................ 31
vormen en signalen ........................................................................................................................................... 32
risicofactoren .................................................................................................................................................... 35
aanpak .............................................................................................................................................................. 35
College 7 & 8: traumasensitieve aanpaken bij (vermoeden van) kindermishandeling .................................... 37
Wat is kindermishandeling?.............................................................................................................................. 37
wat is verontrusting? ........................................................................................................................................ 37
kindermishandeling op het VK ..................................................................................................................... 38
vormen van kindermishandeling ....................................................................................................................... 38
toxische stress en trauma ................................................................................................................................. 40
prevalentie en sporen van kindermishandeling ................................................................................................ 44
veerkracht bevorderen en traumasensitief werken .......................................................................................... 45
veiligheid en risicotaxatie ................................................................................................................................. 46
aanpak van kindermishandeling ....................................................................................................................... 47
Hulp inschakelen: wat nu? ................................................................................................................................ 49
College 9: slachtoffer-daderbemiddeling ....................................................................................................... 51
Bemiddeling in een notendop ........................................................................................................................... 51
Doel ................................................................................................................................................................... 51
Principes ............................................................................................................................................................ 51
Actueel .............................................................................................................................................................. 53
Bemiddeling bij intrafamiliaal geweld (IFG)...................................................................................................... 53
Wat kan de dienst betekenen voor partijen? ............................................................................................... 53
Meer specifiek: ............................................................................................................................................. 53
Mogelijkheden in slachtoffer-daderbemiddeling (algemeen – niet enkel IFG) ................................................. 54
2
, Wat kunnen de partijen zelf bepalen? .............................................................................................................. 54
Timing en tempo van de bemiddeling: ......................................................................................................... 55
Inhoud van de bemiddeling: ......................................................................................................................... 55
Directe versus indirecte bemiddeling: .......................................................................................................... 55
Bemiddeling met/zonder overeenkomt: geen waardeverschil .................................................................... 55
Herstelfonds ................................................................................................................................................. 56
Signalen die kunnen wijzen op een behoefte aan bemiddeling ........................................................................ 56
Vanuit daderkant .......................................................................................................................................... 56
Vanuit slachtofferkant .................................................................................................................................. 57
College 10: Sociale dienst jeugdrechtbank .................................................................................................... 58
Vraag ................................................................................................................................................................ 58
voor wie?........................................................................................................................................................... 58
Signs of safety meets family seeing .................................................................................................................. 59
Casus Wouter .................................................................................................................................................... 60
veiligheid inschalen ........................................................................................................................................... 62
Casus DANA ...................................................................................................................................................... 63
3 huisjes ............................................................................................................................................................ 65
Wat neem ik mee? ............................................................................................................................................ 66
College 11: De rol en aanpak van van politie en parket binnen het family justice center ............................... 67
IFG vraagt om: .................................................................................................................................................. 67
politie als organisatie ........................................................................................................................................ 68
Parket als organisatie ....................................................................................................................................... 70
Politie als partner in veilig huis ......................................................................................................................... 71
profielen ............................................................................................................................................................ 72
College 12: Veilig huis ................................................................................................................................... 74
Casus: Maaike en Thijs ...................................................................................................................................... 74
Sociale dienst Jeugd en Gezin ........................................................................................................................... 74
Tijdelijk huis Verbod (THV) ................................................................................................................................ 75
1712 .................................................................................................................................................................. 76
sociaal onderzoek ............................................................................................................................................. 76
CAW Crisisteam +18 .......................................................................................................................................... 77
CO3 – Casusregie .............................................................................................................................................. 77
Procedure maatschappelijke noodzaak (MaNo) ............................................................................................... 79
3
, M-DOC .............................................................................................................................................................. 79
Parketmelding bij hoogdringendheid................................................................................................................ 79
Ondersteuningscentrum Jeugdzorg (OCJ) ......................................................................................................... 80
vertrouwenscentrum Kindermishandeling (VK) ................................................................................................ 80
signs of safety ................................................................................................................................................... 80
oudergroep (Veilig Huis) ................................................................................................................................... 81
gerechtelijke jeugdhulpverlening ...................................................................................................................... 81
sociale dienst jeugdrechtbank (SDJ) .................................................................................................................. 82
nog belangrijke partners .............................................................................................................................. 82
College 13: Veilig Thuis 2............................................................................................................................... 82
Wat is de ketenaanpak CO3? ............................................................................................................................ 82
casusregie binnen de ketenaanpak ................................................................................................................... 84
expertisecentrum FJC “veilig huis” .................................................................................................................... 86
groepen op Veilig huis .................................................................................................................................. 87
afronden CO3-dossier – Veilig loslaten ........................................................................................................ 87
afrondingsdocument .................................................................................................................................... 87
voorbeeldexamenvragen .............................................................................................................................. 88
bemiddeling ...................................................................................................................................................... 88
kindermishandeling........................................................................................................................................... 88
4
,SAMENVATTING INTRAFAMILIAAL GEWELD
COLLEGE 1: INTRODUCTIE
WAT IS INTRAFAMILIAAL GEWELD?
v “Intrafamiliaal geweld (afgekort IFG) is elk dwingend, intimiderend gedrag dat uitgeoefend
wordt tegenover een gezins- of familielidof (ex-)intieme partner én waarbij dit dwingend
intimiderend gedrag gepaard gaat met geweld of dreiging met geweld en een intrafamiliale
invloed heeft.”
v Strafrechtelijke definitie (omzendbrief COL 4/2006): “Wordt als intrafamiliaal geweld
beschouwd: iedere vorm van fysiek, seksueel, psychisch of economisch geweld tussen
echtgenoten, samenwonenden of personen die hebben samengewoond en tussen wie een
affectieve band bestaat of bestaan heeft.”
ð Geweld: fysiek, psychisch en seksueel geweld, alsook economische verdrukking, isolatie. Het
kan gaan over actief of passief geweld of dreiging met geweld. Het geweld kan zowel gepleegd
worden door volwassenen als door kinderen en adolescenten. Zowel kinderen als
volwassenen kunnen er het slachtoffer van zijn. Men kan zowel rechtstreeks als
onrechtstreeks slachtoffer zijn van intrafamiliaal geweld. Getuige zijn van geweld is in die zin
ook een vorm van slachtofferschap.
o Actief of passief geweld: actief = dat je iets doet: bv. Je gaat actief iemand een slag
geven, actief iemand uitschelden, je zegt het wel
o Passief = ook een vorm van geweld, maar je gaat niks doen – bv. Verwaarlozing – het
feit dat je niks doet = het probleem, Iemand van belangrijke zaken te gaan onthouden,
geen gepaste kleren kopen, geen eten
ð Intrafamiliaal: zowel partners als ex-partners, ouders (of diegenen die de ouderlijke taak
vervullen) tgo. kinderen, volwassenen tgo. ouderen, kinderen tgo. ouders en kinderen
onderling. Huisvrienden vallen buiten de afbakening van intrafamiliaal geweld.
INTRAFAMILIAAL GEWELD
è Niet gewoon puur het kindermishandelende stukje, maar voornamelijk ook partnergeweld,
oudermishandeling, verwaarlozing, oudergeweld
è Dwingend en intimiderende gedrag
è Het gaat over het intrafamiliale stukje: soms moeilijk om daar een lijn in te trekken, is het intra
of extra?
o Intrafamilliaal = iets wat binnen het gezin of huishouden gebeurt (ook ex-partners)
è Ook een dreiging met geweld = IFG – ook al heeft die persoon die andere persoon niet
aangeraakt, verder niets meegedaan
o Dreigen met geweld is ook geweld, want je hebt er een impact van
5
,VORMEN VAN INTRAFAMILIAAL GEWELD
¨ Kindermishandeling: ouder à kind (kind = er staat geen leeftijd op)
¨ Oudermishandeling: kind à ouder
¨ Ouderenmis(be)handeling: volwassene à oudere
¨ Partnergeweld: ouder/partner à ouder/partner
o Of ex!
¨ Siblinggeweld: kind à kind (ook nieuw samengestelde gezinnen)
¨ Getuige van geweld (bv. Altijd horen dat je ouders ruzie maken)
¨ Stalking
¨ Gendergerelateerd geweld
Maar ook:
è Eergerelateerd geweld – dat je de familie eer als gezinslid hebt geschaad of kan schaden
o Gedwongen huwelijk
o Genitale verminking
o …
!! Fysiek, psychisch/emotioneel, economisch en/of seksueel!!
ENKELE PREVALENTIECIJFERS
Waarom is het soms zo moeilijk om prevalentiecijfers te plakken op intrafamiliaal geweld – niet alles
wordt gemeld, mensen zijn angstig om te melden, schaamte, bewustzijn, mensen weten ook niet altijd
waar ze naartoe moeten: politie, school, 1712…
De grootste problematiek is dat mensen vaak uit angst of uit schaamte geen aangifte gaan doen à
daardoor een heel groot dark number – we zien enkel het topje van de ijsberg
v In België 1/5 vrouwen en 1/7 mannen geconfronteerd met partnergeweld (2010)
o Sinds 2020 sterke toename: door corona – we zijn niet gemaakt om telkens samen
thuis te zitten
v in 75% van de gevallen van PG zijn kinderen thuis (Holden 2003 in Desair & Hermans, 2012)
o kinderen zijn heel vaak thuis – meemaken van geweld (getuige zijn) = ook
intrafamiliaal geweld
v Gerechtelijke statistieken (via parket):
6
, o In 2021 behandelde justitie 52 291 zaken van partnergeweld
o 25% van de klachten gaat over het niet naleven van het bezoekrecht (vaak psychisch
geweld/vechtscheiding) – omgangsregeling rond kinderen, zeker bij vechtscheiding
v In 2022 werden in België minstens 24 vrouwen vermoord door hun partner
v Gemiddeld 35 à 37 incidenten voor politie wordt gebeld – dan pas durven mensen zeggen:
“nu ga ik ermee naar de politie” – dan nog gaan er superveel nog steeds niet naar de politie
v 87% doet nooit aangifte
v 7/10 slachtoffers in de opvang keren terug naar huis nadien
NIEUWE WETTEN
v Nieuwe wet op femicide = staat alleen voor een vrouw die is vermoord
o Wereldwijd meer mannen gedood dan vrouwen (81%)
o IFG : meer vrouwen gedood – door expartner of partners of door familielid
v Bij partnermoorden die jaarlijks in België gepleegd worden (op een totaal van 2020 dodingen
per jaar) is 9 op 10 een vrouw
v 80 % van de dodingen van een vrouw is een context van PG
FEMICIDE
“Opzettelijke doding van een vrouw wegens haar gender of de dood van een vrouw tengevolge van
praktijken schadelijk zijn voor vrouwen, ongeacht of deze opzettelijke doding of schadelijke praktijken
gepleegd werden door een partner, familielid of een derde.”
Ø Gaat iets breder dan IFG
o Kan ook gewoon op straat gebeuren, los van dat er sprake is van intrafamiliaal geweld
Ø Slachtoffers krijgen meer rechten (bv: de zus van iemand die is vermoord) weten waar ze
naartoe kunnen voor begeleiding
Ø In opleidingen meer aandacht aan besteden: nog altijd veel te weinig (mss in heel hun
opleiding 4u IFG = heel beperkt)
!! Weten waarom is er nu zo een wet, wat heeft deze wet verandert… !!
NIEUWE WET OP SEKSUEEL STRAFRECHT
v Toestemming staat centraal: als je seksueel contact hebt – hiervoor was niet in een wet
gegoten wat eigenlijk toestemming geven was
o Toestemming kan ook te allen tijde ingetrokken worden – een verkrachting werd
alleen gezien wanneer er geen toestemming werd gegeven vantevoren, als je nu
tijdens de daad zegt stop: is het ook verkrachting volgens de wet
v Verzwarende omstandigheden indien dader middelen toedient – dit onder dwang
v Maar 10% van aangegeven verkrachtingen leiden tot een veroordeling
ð Deze wet gaat breder dan IFG : zorgcentra opgericht voor na seksueel geweld = ZSG
o Opgericht voornamelijk na de dood van Julie van Espen – heeft een stroomversnelling
gebracht in de oprichting van deze centra
7
, o Een afdeling (heel vaak in een ziekenhuis) waar je naartoe kan gaan als je in aanraking
bent gekomen met seksueel geweld
§ Liefst binnen de 7 dagen, je kan je laten verzorgen, klacht indienen (van de
politie mensen aanwezig die een opleiding hebben in dat soort zaken)
o Zodat mensen gemakkelijker de weg kunnen vinden naar de hulpverlening
INCLUSIEF HULPVERLENEN
Een kwaliteitsvolle hulpverleningsrelatie:
v Probeer de cliënt te ontmoeten als een uniek persoon, niet als vertegenwoordiger van een
groep
v Open houden en oprechte interesse
v Verschil mag er zijn
v Stel je grenzen en respecteer die van anderen
v Psycho-educatie
Luister oprecht ipv direct te beoordelen of het terug te koppelen naar je eigen referentiekader
In IFG situaties soms nood aan specifieke informatie! à er zijn tools vanuit CAW bijvoorbeeld
SIGNALEN, RISICO’S EN UITLOKKENDE FACTOREN
SIGNALEN
v Exploratie van signalen: lijst signalen = puur didactisch
o Weinigzeggend
o Andere oorzaak
o Kennis ontwikkelingspsychologie nodig
o Multiproblem: het zal vaak een combinatie van zijn (blauwe plekken & stiller & bang..)
v Signaal = alarmbelletje
o Bv. Blauwe plekken, geen winterjas aan (het is -5), dat iemand ineens stopt met
praten in de les terwijl die vorige week nog super uitbundig was, iemand dat je kent
zegt ineens al haar afspraken af en komt niet meer buiten
o Is heel vaak puur didactisch à signaal lijst
v Het is vaak heel weinigzeggend, een blauwe plek is niet per se omdat er geweld is in die
familie, het feit dat je geen winterjas aanhebt in de winter is omdat mijn ouders niet de
financiële middelen hebben
VOORBEELDEN: SIGNALEN VAN KINDERMISHANDELING
MOGELIJKE LICHAMELIJKE SIGNALEN:
• Kind heeft verschillende, onverklaarbare blauwe plekken of andere verwondingen/kneuzingen
• Kind is slecht verzorgd (bv. enkel T-shirt aan in de winter), niet hygiënisch (bv.ongewassen haar), …
• Kind is vaak vermoeid, lusteloos, zwak
• Kind vertoont een houterige manier van bewegen
8
,MOGELIJKE GEZINSSIGNALEN:
• Onhygiënische of gebrekkige leefomstandigheden
• Gezin is sociaal geïsoleerd, weinig of geen betrokkenheid op de omgeving of de school
• Gezin wisselt vaak van woning, huisarts, ziekenhuis,…
MOGELIJKE SIGNALEN OP SCHOOL:
• Leerproblemen of ontwikkelingsproblemen bij kind
• Problemen met taal / spraak
• Kind is regelmatig afwezig of te laat op school
• Kind heeft geen eten/drinken bij
RISICOFACTOREN
GEDRAGINGEN OF ZAKEN DIE DE KANS OP GEWELD GROTER MAKEN
v Situationele stress – in combinatie met gebrekkige coping
o vb. toename van conflicten in het gezin en de familie, ongeluk in de liefde, ontslag,
ruzie met baas, armoede, schulden, moeilijkheden met de kinderen, corona
o ineens komt er iets op je pad & dat zijn allemaal zaken die kunnen meespelen
waardoor je sneller zal overgaan in het gebruiken van geweld
o Window of tolerance
v Negatieve jeugdervaringen: zelf een trauma opgelopen in je jeugd, al slachtoffer geweest van
geweld, kans groter dat je het zelf als volwassene gaat gebruiken, want je hebt het zo geleerd,
je neemt het allemaal mee in je rugzakje & je wilt het vaak niet, maar het feit dat je die
jeugdervaringen hebt gehad speelt nu eenmaal een rol
v Slachtofferschap: pleger- en slachtofferrol ontwikkelen zich in de levensloop vaak als
alternerende rollen
v Alcohol- drug- en medicatiemisbruik
v Sociaal isolement, eenzaamheid, hechtingsproblemen
UITLOKKENDE FACTOREN
Triggers, het druppeltje dat de emmer doet overlopen – signalen die zie je (je ziet of er iets aan de
hand is), risicofactoren: de kans op geweld wordt groter è Iets te veel wat dat maakt waardoor
mensen op geweld overgaan, dat wat maakt dat de bom gaat ontploffen
v Cluster A: onrecht: het gevoel dat je onrechtvaardig behandelt wordt, je voelt je de zwakkere
in een bepaalde situatie, heel veel onrecht, je voelt je verradden, je staat precies onderaan de
ladder
v Cluster B: disrespect: onrespectvol behandeld worden, bv. Iemand maakt je belachelijk in het
bijzijn van iemand anders, gepest worden, uitgelachen worden, iemand dat je niet respecteert
v Cluster C: miskenning: dat je genegeerd wordt, niet gezien wordt, niet gehoord wordt, dat je
precies niet bestaat, dat je als laatste gekozen wordt
9
, v Cluster D: onmacht: met je rug tegen de muur staan, je wordt uit je huis gezet, je kan niet
meer binnen, je voelt je machteloos, uitzichtloos, je kan niks meer doen, je loopt vast
VOORBEELDEXAMENVRAAG: CASUS
Simon is 8 maanden oud. Zijn oma maakt zich ernstig zorgen: Simon vertoont motorische achterstand
en reageert niet adequaat op sociale interactie. Hij is niet ondervoed, maar is wel vaak ziek. De vader
van Simon is schipper en is vaak weg van huis, de moeder heeft een bipolaire stoornis en functioneert
zeer wisselend. Bij momenten is ze niet in staat om aandacht aan Simon te geven of voor hem te
zorgen.
Op dit moment is de situatie aan het escaleren: moeder ligt bijna continu in haar bed, is (nog) meer
beginnen drinken en Simon ziet er verwaarloosd uit…
WAT ZIJN IN DEZE CASUS MOGELIJKE ALARMBELLETJES?
• Vaak ziek
• Ziet er verwaarloosd uit
• Bipolaire stoornis van mama: het hebben van een psychische problematiek is heel vaak een
risicofactor, wat wil zeggen als een opvoeder hiermee gediagnosticeerd is, dat de kans op
geweld groter is, wil niet zeggen dat het automatisch zo is, maar het is wel belangrijk dat we
het meenemen, dat de kans hier groter is dan een gezien waar er geen sprake is van zo een
problematiek
• papa vaak weg : niet per se een signaal om te zeggen dat er sprake is van mishandeling, je
gaat het wel moeten bevragen of onderzoeken
• mama die terug meer is beginnen drinken: alcohol maakt de kans op geweld groter
• mama ligt meer en meer in bed & is afwezig
• Simon is nog maar 8 maanden oud: je moet er als hulpverlener iets mee doen met die
achterstand, of er begeleiding bij nodig gaat zijn, want wat de oorzaak ook is, op 8 maanden al
een achterstand = onderzoek nodig
o Motorische achterstand & geen adequate reactie op sociale interactie
Bij examenvraag: ook een waarom bij geven, gaan beredeneren, waarom is het nu voor mijn een
alarmbelletje? (bv. geef meer uitleg over 3 signalen, verklaar)
Signalen zijn tekenen dat er iets aan de hand KAN zijn, MAAR het kan ook een andere oorzaak hebben,
er is geen causaal verband tussen bepaalde signalen en dat het dan sws betekent dat er dan sws
intrafamiliaal geweld in een situatie is
VEILIGHEIDS- EN RISICOTAXATIE
ONGERUSTHEID? à VEILIGHEID EN RISICOTAXATIE
Waarom van belang?
Ø Veiligheid vergroten betrokkenen: terug veiligheid komt in een gevaarlijke of onveilige situatie
10
College 1: introductie ...................................................................................................................................... 5
Wat is intrafamiliaal geweld? ............................................................................................................................. 5
Vormen van intrafamiliaal geweld...................................................................................................................... 6
enkele Prevalentiecijfers ..................................................................................................................................... 6
Nieuwe wetten .................................................................................................................................................... 7
Femicide ......................................................................................................................................................... 7
Nieuwe wet op seksueel strafrecht ................................................................................................................ 7
Inclusief hulpverlenen ......................................................................................................................................... 8
Signalen, risico’s en uitlokkende factoren ........................................................................................................... 8
Signalen .......................................................................................................................................................... 8
Risicofactoren ................................................................................................................................................. 9
Uitlokkende factoren ...................................................................................................................................... 9
Voorbeeldexamenvraag: casus ......................................................................................................................... 10
Veiligheids- en risicotaxatie .............................................................................................................................. 10
implementatie in GGZ: kindreflex ................................................................................................................ 12
Specifieke vorm van IFG: syndroom munchausen by proxy ......................................................................... 13
College 2-4: Partnergeweld ........................................................................................................................... 14
Definitie en juridische visie................................................................................................................................ 14
Cijfers ................................................................................................................................................................ 15
Omkadering partnergeweld .............................................................................................................................. 16
Hechting ....................................................................................................................................................... 16
Relatiedynamiek ........................................................................................................................................... 16
Impact van stress: ......................................................................................................................................... 17
Typologieën....................................................................................................................................................... 17
kenmerken van intiem terreur .......................................................................................................................... 18
geweldcyclus ..................................................................................................................................................... 22
fases van femicide............................................................................................................................................. 22
aanpak bij de twee types .................................................................................................................................. 26
veiligheidsplan .................................................................................................................................................. 27
Algemene principes: ..................................................................................................................................... 27
1
, Richtvragen:.................................................................................................................................................. 27
Time-out: ...................................................................................................................................................... 27
Psycho-educatie: .......................................................................................................................................... 27
“Maak je eigen reddingsplan” (wertenbroeck & cense): ............................................................................. 28
College 5: Getuigenis partnergeweld............................................................................................................. 28
College 6: Ouderenmis(be)handeling ............................................................................................................ 30
inleiding ............................................................................................................................................................ 30
definitie en begrippen ....................................................................................................................................... 30
prevalentie ........................................................................................................................................................ 31
vormen en signalen ........................................................................................................................................... 32
risicofactoren .................................................................................................................................................... 35
aanpak .............................................................................................................................................................. 35
College 7 & 8: traumasensitieve aanpaken bij (vermoeden van) kindermishandeling .................................... 37
Wat is kindermishandeling?.............................................................................................................................. 37
wat is verontrusting? ........................................................................................................................................ 37
kindermishandeling op het VK ..................................................................................................................... 38
vormen van kindermishandeling ....................................................................................................................... 38
toxische stress en trauma ................................................................................................................................. 40
prevalentie en sporen van kindermishandeling ................................................................................................ 44
veerkracht bevorderen en traumasensitief werken .......................................................................................... 45
veiligheid en risicotaxatie ................................................................................................................................. 46
aanpak van kindermishandeling ....................................................................................................................... 47
Hulp inschakelen: wat nu? ................................................................................................................................ 49
College 9: slachtoffer-daderbemiddeling ....................................................................................................... 51
Bemiddeling in een notendop ........................................................................................................................... 51
Doel ................................................................................................................................................................... 51
Principes ............................................................................................................................................................ 51
Actueel .............................................................................................................................................................. 53
Bemiddeling bij intrafamiliaal geweld (IFG)...................................................................................................... 53
Wat kan de dienst betekenen voor partijen? ............................................................................................... 53
Meer specifiek: ............................................................................................................................................. 53
Mogelijkheden in slachtoffer-daderbemiddeling (algemeen – niet enkel IFG) ................................................. 54
2
, Wat kunnen de partijen zelf bepalen? .............................................................................................................. 54
Timing en tempo van de bemiddeling: ......................................................................................................... 55
Inhoud van de bemiddeling: ......................................................................................................................... 55
Directe versus indirecte bemiddeling: .......................................................................................................... 55
Bemiddeling met/zonder overeenkomt: geen waardeverschil .................................................................... 55
Herstelfonds ................................................................................................................................................. 56
Signalen die kunnen wijzen op een behoefte aan bemiddeling ........................................................................ 56
Vanuit daderkant .......................................................................................................................................... 56
Vanuit slachtofferkant .................................................................................................................................. 57
College 10: Sociale dienst jeugdrechtbank .................................................................................................... 58
Vraag ................................................................................................................................................................ 58
voor wie?........................................................................................................................................................... 58
Signs of safety meets family seeing .................................................................................................................. 59
Casus Wouter .................................................................................................................................................... 60
veiligheid inschalen ........................................................................................................................................... 62
Casus DANA ...................................................................................................................................................... 63
3 huisjes ............................................................................................................................................................ 65
Wat neem ik mee? ............................................................................................................................................ 66
College 11: De rol en aanpak van van politie en parket binnen het family justice center ............................... 67
IFG vraagt om: .................................................................................................................................................. 67
politie als organisatie ........................................................................................................................................ 68
Parket als organisatie ....................................................................................................................................... 70
Politie als partner in veilig huis ......................................................................................................................... 71
profielen ............................................................................................................................................................ 72
College 12: Veilig huis ................................................................................................................................... 74
Casus: Maaike en Thijs ...................................................................................................................................... 74
Sociale dienst Jeugd en Gezin ........................................................................................................................... 74
Tijdelijk huis Verbod (THV) ................................................................................................................................ 75
1712 .................................................................................................................................................................. 76
sociaal onderzoek ............................................................................................................................................. 76
CAW Crisisteam +18 .......................................................................................................................................... 77
CO3 – Casusregie .............................................................................................................................................. 77
Procedure maatschappelijke noodzaak (MaNo) ............................................................................................... 79
3
, M-DOC .............................................................................................................................................................. 79
Parketmelding bij hoogdringendheid................................................................................................................ 79
Ondersteuningscentrum Jeugdzorg (OCJ) ......................................................................................................... 80
vertrouwenscentrum Kindermishandeling (VK) ................................................................................................ 80
signs of safety ................................................................................................................................................... 80
oudergroep (Veilig Huis) ................................................................................................................................... 81
gerechtelijke jeugdhulpverlening ...................................................................................................................... 81
sociale dienst jeugdrechtbank (SDJ) .................................................................................................................. 82
nog belangrijke partners .............................................................................................................................. 82
College 13: Veilig Thuis 2............................................................................................................................... 82
Wat is de ketenaanpak CO3? ............................................................................................................................ 82
casusregie binnen de ketenaanpak ................................................................................................................... 84
expertisecentrum FJC “veilig huis” .................................................................................................................... 86
groepen op Veilig huis .................................................................................................................................. 87
afronden CO3-dossier – Veilig loslaten ........................................................................................................ 87
afrondingsdocument .................................................................................................................................... 87
voorbeeldexamenvragen .............................................................................................................................. 88
bemiddeling ...................................................................................................................................................... 88
kindermishandeling........................................................................................................................................... 88
4
,SAMENVATTING INTRAFAMILIAAL GEWELD
COLLEGE 1: INTRODUCTIE
WAT IS INTRAFAMILIAAL GEWELD?
v “Intrafamiliaal geweld (afgekort IFG) is elk dwingend, intimiderend gedrag dat uitgeoefend
wordt tegenover een gezins- of familielidof (ex-)intieme partner én waarbij dit dwingend
intimiderend gedrag gepaard gaat met geweld of dreiging met geweld en een intrafamiliale
invloed heeft.”
v Strafrechtelijke definitie (omzendbrief COL 4/2006): “Wordt als intrafamiliaal geweld
beschouwd: iedere vorm van fysiek, seksueel, psychisch of economisch geweld tussen
echtgenoten, samenwonenden of personen die hebben samengewoond en tussen wie een
affectieve band bestaat of bestaan heeft.”
ð Geweld: fysiek, psychisch en seksueel geweld, alsook economische verdrukking, isolatie. Het
kan gaan over actief of passief geweld of dreiging met geweld. Het geweld kan zowel gepleegd
worden door volwassenen als door kinderen en adolescenten. Zowel kinderen als
volwassenen kunnen er het slachtoffer van zijn. Men kan zowel rechtstreeks als
onrechtstreeks slachtoffer zijn van intrafamiliaal geweld. Getuige zijn van geweld is in die zin
ook een vorm van slachtofferschap.
o Actief of passief geweld: actief = dat je iets doet: bv. Je gaat actief iemand een slag
geven, actief iemand uitschelden, je zegt het wel
o Passief = ook een vorm van geweld, maar je gaat niks doen – bv. Verwaarlozing – het
feit dat je niks doet = het probleem, Iemand van belangrijke zaken te gaan onthouden,
geen gepaste kleren kopen, geen eten
ð Intrafamiliaal: zowel partners als ex-partners, ouders (of diegenen die de ouderlijke taak
vervullen) tgo. kinderen, volwassenen tgo. ouderen, kinderen tgo. ouders en kinderen
onderling. Huisvrienden vallen buiten de afbakening van intrafamiliaal geweld.
INTRAFAMILIAAL GEWELD
è Niet gewoon puur het kindermishandelende stukje, maar voornamelijk ook partnergeweld,
oudermishandeling, verwaarlozing, oudergeweld
è Dwingend en intimiderende gedrag
è Het gaat over het intrafamiliale stukje: soms moeilijk om daar een lijn in te trekken, is het intra
of extra?
o Intrafamilliaal = iets wat binnen het gezin of huishouden gebeurt (ook ex-partners)
è Ook een dreiging met geweld = IFG – ook al heeft die persoon die andere persoon niet
aangeraakt, verder niets meegedaan
o Dreigen met geweld is ook geweld, want je hebt er een impact van
5
,VORMEN VAN INTRAFAMILIAAL GEWELD
¨ Kindermishandeling: ouder à kind (kind = er staat geen leeftijd op)
¨ Oudermishandeling: kind à ouder
¨ Ouderenmis(be)handeling: volwassene à oudere
¨ Partnergeweld: ouder/partner à ouder/partner
o Of ex!
¨ Siblinggeweld: kind à kind (ook nieuw samengestelde gezinnen)
¨ Getuige van geweld (bv. Altijd horen dat je ouders ruzie maken)
¨ Stalking
¨ Gendergerelateerd geweld
Maar ook:
è Eergerelateerd geweld – dat je de familie eer als gezinslid hebt geschaad of kan schaden
o Gedwongen huwelijk
o Genitale verminking
o …
!! Fysiek, psychisch/emotioneel, economisch en/of seksueel!!
ENKELE PREVALENTIECIJFERS
Waarom is het soms zo moeilijk om prevalentiecijfers te plakken op intrafamiliaal geweld – niet alles
wordt gemeld, mensen zijn angstig om te melden, schaamte, bewustzijn, mensen weten ook niet altijd
waar ze naartoe moeten: politie, school, 1712…
De grootste problematiek is dat mensen vaak uit angst of uit schaamte geen aangifte gaan doen à
daardoor een heel groot dark number – we zien enkel het topje van de ijsberg
v In België 1/5 vrouwen en 1/7 mannen geconfronteerd met partnergeweld (2010)
o Sinds 2020 sterke toename: door corona – we zijn niet gemaakt om telkens samen
thuis te zitten
v in 75% van de gevallen van PG zijn kinderen thuis (Holden 2003 in Desair & Hermans, 2012)
o kinderen zijn heel vaak thuis – meemaken van geweld (getuige zijn) = ook
intrafamiliaal geweld
v Gerechtelijke statistieken (via parket):
6
, o In 2021 behandelde justitie 52 291 zaken van partnergeweld
o 25% van de klachten gaat over het niet naleven van het bezoekrecht (vaak psychisch
geweld/vechtscheiding) – omgangsregeling rond kinderen, zeker bij vechtscheiding
v In 2022 werden in België minstens 24 vrouwen vermoord door hun partner
v Gemiddeld 35 à 37 incidenten voor politie wordt gebeld – dan pas durven mensen zeggen:
“nu ga ik ermee naar de politie” – dan nog gaan er superveel nog steeds niet naar de politie
v 87% doet nooit aangifte
v 7/10 slachtoffers in de opvang keren terug naar huis nadien
NIEUWE WETTEN
v Nieuwe wet op femicide = staat alleen voor een vrouw die is vermoord
o Wereldwijd meer mannen gedood dan vrouwen (81%)
o IFG : meer vrouwen gedood – door expartner of partners of door familielid
v Bij partnermoorden die jaarlijks in België gepleegd worden (op een totaal van 2020 dodingen
per jaar) is 9 op 10 een vrouw
v 80 % van de dodingen van een vrouw is een context van PG
FEMICIDE
“Opzettelijke doding van een vrouw wegens haar gender of de dood van een vrouw tengevolge van
praktijken schadelijk zijn voor vrouwen, ongeacht of deze opzettelijke doding of schadelijke praktijken
gepleegd werden door een partner, familielid of een derde.”
Ø Gaat iets breder dan IFG
o Kan ook gewoon op straat gebeuren, los van dat er sprake is van intrafamiliaal geweld
Ø Slachtoffers krijgen meer rechten (bv: de zus van iemand die is vermoord) weten waar ze
naartoe kunnen voor begeleiding
Ø In opleidingen meer aandacht aan besteden: nog altijd veel te weinig (mss in heel hun
opleiding 4u IFG = heel beperkt)
!! Weten waarom is er nu zo een wet, wat heeft deze wet verandert… !!
NIEUWE WET OP SEKSUEEL STRAFRECHT
v Toestemming staat centraal: als je seksueel contact hebt – hiervoor was niet in een wet
gegoten wat eigenlijk toestemming geven was
o Toestemming kan ook te allen tijde ingetrokken worden – een verkrachting werd
alleen gezien wanneer er geen toestemming werd gegeven vantevoren, als je nu
tijdens de daad zegt stop: is het ook verkrachting volgens de wet
v Verzwarende omstandigheden indien dader middelen toedient – dit onder dwang
v Maar 10% van aangegeven verkrachtingen leiden tot een veroordeling
ð Deze wet gaat breder dan IFG : zorgcentra opgericht voor na seksueel geweld = ZSG
o Opgericht voornamelijk na de dood van Julie van Espen – heeft een stroomversnelling
gebracht in de oprichting van deze centra
7
, o Een afdeling (heel vaak in een ziekenhuis) waar je naartoe kan gaan als je in aanraking
bent gekomen met seksueel geweld
§ Liefst binnen de 7 dagen, je kan je laten verzorgen, klacht indienen (van de
politie mensen aanwezig die een opleiding hebben in dat soort zaken)
o Zodat mensen gemakkelijker de weg kunnen vinden naar de hulpverlening
INCLUSIEF HULPVERLENEN
Een kwaliteitsvolle hulpverleningsrelatie:
v Probeer de cliënt te ontmoeten als een uniek persoon, niet als vertegenwoordiger van een
groep
v Open houden en oprechte interesse
v Verschil mag er zijn
v Stel je grenzen en respecteer die van anderen
v Psycho-educatie
Luister oprecht ipv direct te beoordelen of het terug te koppelen naar je eigen referentiekader
In IFG situaties soms nood aan specifieke informatie! à er zijn tools vanuit CAW bijvoorbeeld
SIGNALEN, RISICO’S EN UITLOKKENDE FACTOREN
SIGNALEN
v Exploratie van signalen: lijst signalen = puur didactisch
o Weinigzeggend
o Andere oorzaak
o Kennis ontwikkelingspsychologie nodig
o Multiproblem: het zal vaak een combinatie van zijn (blauwe plekken & stiller & bang..)
v Signaal = alarmbelletje
o Bv. Blauwe plekken, geen winterjas aan (het is -5), dat iemand ineens stopt met
praten in de les terwijl die vorige week nog super uitbundig was, iemand dat je kent
zegt ineens al haar afspraken af en komt niet meer buiten
o Is heel vaak puur didactisch à signaal lijst
v Het is vaak heel weinigzeggend, een blauwe plek is niet per se omdat er geweld is in die
familie, het feit dat je geen winterjas aanhebt in de winter is omdat mijn ouders niet de
financiële middelen hebben
VOORBEELDEN: SIGNALEN VAN KINDERMISHANDELING
MOGELIJKE LICHAMELIJKE SIGNALEN:
• Kind heeft verschillende, onverklaarbare blauwe plekken of andere verwondingen/kneuzingen
• Kind is slecht verzorgd (bv. enkel T-shirt aan in de winter), niet hygiënisch (bv.ongewassen haar), …
• Kind is vaak vermoeid, lusteloos, zwak
• Kind vertoont een houterige manier van bewegen
8
,MOGELIJKE GEZINSSIGNALEN:
• Onhygiënische of gebrekkige leefomstandigheden
• Gezin is sociaal geïsoleerd, weinig of geen betrokkenheid op de omgeving of de school
• Gezin wisselt vaak van woning, huisarts, ziekenhuis,…
MOGELIJKE SIGNALEN OP SCHOOL:
• Leerproblemen of ontwikkelingsproblemen bij kind
• Problemen met taal / spraak
• Kind is regelmatig afwezig of te laat op school
• Kind heeft geen eten/drinken bij
RISICOFACTOREN
GEDRAGINGEN OF ZAKEN DIE DE KANS OP GEWELD GROTER MAKEN
v Situationele stress – in combinatie met gebrekkige coping
o vb. toename van conflicten in het gezin en de familie, ongeluk in de liefde, ontslag,
ruzie met baas, armoede, schulden, moeilijkheden met de kinderen, corona
o ineens komt er iets op je pad & dat zijn allemaal zaken die kunnen meespelen
waardoor je sneller zal overgaan in het gebruiken van geweld
o Window of tolerance
v Negatieve jeugdervaringen: zelf een trauma opgelopen in je jeugd, al slachtoffer geweest van
geweld, kans groter dat je het zelf als volwassene gaat gebruiken, want je hebt het zo geleerd,
je neemt het allemaal mee in je rugzakje & je wilt het vaak niet, maar het feit dat je die
jeugdervaringen hebt gehad speelt nu eenmaal een rol
v Slachtofferschap: pleger- en slachtofferrol ontwikkelen zich in de levensloop vaak als
alternerende rollen
v Alcohol- drug- en medicatiemisbruik
v Sociaal isolement, eenzaamheid, hechtingsproblemen
UITLOKKENDE FACTOREN
Triggers, het druppeltje dat de emmer doet overlopen – signalen die zie je (je ziet of er iets aan de
hand is), risicofactoren: de kans op geweld wordt groter è Iets te veel wat dat maakt waardoor
mensen op geweld overgaan, dat wat maakt dat de bom gaat ontploffen
v Cluster A: onrecht: het gevoel dat je onrechtvaardig behandelt wordt, je voelt je de zwakkere
in een bepaalde situatie, heel veel onrecht, je voelt je verradden, je staat precies onderaan de
ladder
v Cluster B: disrespect: onrespectvol behandeld worden, bv. Iemand maakt je belachelijk in het
bijzijn van iemand anders, gepest worden, uitgelachen worden, iemand dat je niet respecteert
v Cluster C: miskenning: dat je genegeerd wordt, niet gezien wordt, niet gehoord wordt, dat je
precies niet bestaat, dat je als laatste gekozen wordt
9
, v Cluster D: onmacht: met je rug tegen de muur staan, je wordt uit je huis gezet, je kan niet
meer binnen, je voelt je machteloos, uitzichtloos, je kan niks meer doen, je loopt vast
VOORBEELDEXAMENVRAAG: CASUS
Simon is 8 maanden oud. Zijn oma maakt zich ernstig zorgen: Simon vertoont motorische achterstand
en reageert niet adequaat op sociale interactie. Hij is niet ondervoed, maar is wel vaak ziek. De vader
van Simon is schipper en is vaak weg van huis, de moeder heeft een bipolaire stoornis en functioneert
zeer wisselend. Bij momenten is ze niet in staat om aandacht aan Simon te geven of voor hem te
zorgen.
Op dit moment is de situatie aan het escaleren: moeder ligt bijna continu in haar bed, is (nog) meer
beginnen drinken en Simon ziet er verwaarloosd uit…
WAT ZIJN IN DEZE CASUS MOGELIJKE ALARMBELLETJES?
• Vaak ziek
• Ziet er verwaarloosd uit
• Bipolaire stoornis van mama: het hebben van een psychische problematiek is heel vaak een
risicofactor, wat wil zeggen als een opvoeder hiermee gediagnosticeerd is, dat de kans op
geweld groter is, wil niet zeggen dat het automatisch zo is, maar het is wel belangrijk dat we
het meenemen, dat de kans hier groter is dan een gezien waar er geen sprake is van zo een
problematiek
• papa vaak weg : niet per se een signaal om te zeggen dat er sprake is van mishandeling, je
gaat het wel moeten bevragen of onderzoeken
• mama die terug meer is beginnen drinken: alcohol maakt de kans op geweld groter
• mama ligt meer en meer in bed & is afwezig
• Simon is nog maar 8 maanden oud: je moet er als hulpverlener iets mee doen met die
achterstand, of er begeleiding bij nodig gaat zijn, want wat de oorzaak ook is, op 8 maanden al
een achterstand = onderzoek nodig
o Motorische achterstand & geen adequate reactie op sociale interactie
Bij examenvraag: ook een waarom bij geven, gaan beredeneren, waarom is het nu voor mijn een
alarmbelletje? (bv. geef meer uitleg over 3 signalen, verklaar)
Signalen zijn tekenen dat er iets aan de hand KAN zijn, MAAR het kan ook een andere oorzaak hebben,
er is geen causaal verband tussen bepaalde signalen en dat het dan sws betekent dat er dan sws
intrafamiliaal geweld in een situatie is
VEILIGHEIDS- EN RISICOTAXATIE
ONGERUSTHEID? à VEILIGHEID EN RISICOTAXATIE
Waarom van belang?
Ø Veiligheid vergroten betrokkenen: terug veiligheid komt in een gevaarlijke of onveilige situatie
10
