Hoofdstuk 14: Verandering in de moderne samenleving
Paragraaf 14.1 Context: traditioneel of modern
Cultuur → Het geheel van voorstellingen, uitdrukkingsvormen, opvattingen, waarden en
normen die mensen als lid van een groep of samenleving hebben verworven.
Institutionalisering → Het proces waarbij een complex van waarden en min of meer
geformaliseerde regels vastgelegd wordt in standaard gedragspatronen, die het gedrag van
mensen en hun onderlinge relaties reguleren.
Dat gedrag in de moderne samenleving grotendeels voorspelbaar is, komt door
institutionalisering, want mensen houden zich meestal wel aan hun waarden en normen. Het
proces van institutionalisering geeft mensen enige zekerheid in het alledaagse handelen en
wat meer ruimte en tijd. Het zorgt ervoor dat mensen een betekenisvolle structuur en
samenhang herkennen en ervaren.
Organisaties zijn verbanden tussen mensen die een gemeenschappelijk doel nastreven en
zich richten op de standaard gedragspatronen die gevormd worden.
Door gebrek aan institutionalisering in traditionele samenlevingen is er sprake van veel meer
variatie in normen dan in moderne samenlevingen.
Rationalisering → Het proces van het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met
de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van het doelgericht inzetten
van middelen om zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten te bereiken.
Vanaf 1800 zijn mensen steeds meer op een rationele manier gaan handelen. De productie
van kennis en de toepassing van wetenschap is centraler komen te staan. Dit in tegenstelling
tot de premoderne tijd waarin het denken en doen van mensen veel meer geleid werd door
gewoontes en godsdienstige tradities. Max Weber typeerde dit als ‘onttovering van de
wereld’.
Voordelen van rationalisering volgens Max Weber:
De verdere uitbouw van de wetenschap en daardoor grotere mate van beheersing
van sociale processen en de natuur.
De rationele en efficiënte vormgeving van arbeidsorganisaties.
De nadruk op universele formele regels en gelijke behandeling van gelijke gevallen in
plaats van personen gunsten verlenen op basis van emotionele bindingen.
Het meten van opbrengsten en de aandacht voor de juiste persoon op de juiste plek.
Nadelen van rationalisering volgens Max Weber:
Een wereld waarin ons bestaan als mens steeds meer wordt gecontroleerd en
waarbij de middelen steeds meer de doelen gaan overheersen.
Differentiatie in arbeidsverdeling die leidt tot enerzijds vervreemding van werknemers
ten gevolge van de ver doorgevoerde specialisatie van werkzaamheden en
anderzijds tot grote machtsverschillen in organisaties en de samenleving als geheel.
De onpersoonlijke benadering en formele, bureaucratische opstelling in relaties
tussen mensen.
De hoge eisen die het moderne arbeidsproces aan werknemers stelt waardoor veel
mensen zich ziek moeten melden als gevolg van stress. Daarnaast is er een
onderklasse ontstaan die niet aan de eisen kan voldoen en daarom wordt uitgesloten
door de samenleving.
De toename van de macht van bureaucratisch organisaties.
De paradigma’s over rationalisering:
Functionalisme-paradigma:
, De voordelen van rationalisering, volgens Weber, worden benadrukt. Rationalisme
vormde de basis voor de kapitalistische economie en leidde tot groei van materiële
welvaart. Dit houdt verband met de theorie van Durkheim over arbeidsverdeling. Dit is
een belangrijk aspect van de rationalisering en het is onderverdeeld in 2 soorten
solidariteit.
Mechanische solidariteit → geringe arbeidsdeling waarvan sprake was in de
traditionele samenleving.
Organische solidariteit → een verdere arbeidsdeling waarvan sprake is in de
moderne samenleving.
Conflict-paradigma:
De nadruk wordt gelegd op het ontstaan van maatschappelijke
ongelijkheidsverhoudingen door rationalisering. Het kapitalisme leidt tot een ongelijke
verdeling van de welvaart en ongelijke verhoudingen in de samenleving met het
‘berekenende doel-middel denken’. In de kapitalistische economie staat vooral de
ongelijkheid tussen de bezittende en de niet-bezittende klasse centraal, volgens
Marx. Het streven naar winst wordt in hoge mate versterkt door het inzetten van
rationele methoden en procedures.
Vervreemding → het isolement van de individuele mens, die geen zeggenschap
heeft over wat en hoe er geproduceerd wordt en die in feite machteloos is.
Bijvoorbeeld een productiemedewerker aan de lopende band.
Rationele-actor-paradigma:
Door de rationalisering kunnen actoren in toenemende mate het proces beheren om
de eigen doelen te bereiken. Mensen ontwikkelen een samenhangend geheel van
doelen die men wil realiseren. Dit kader ordent en systematiseert het leven van de
mensen. Als voorbeeld kun je denken aan bucketlists.
Onderling verschillen traditionele samenlevingen erg veel van elkaar. Dit komt doordat de
variatie op macro-niveau tussen traditionele samenlevingen erg groot is.
De variatie op microniveau is het grootst binnen een moderne samenleving. Dat komt door
het proces van individualisering, want mensen in een moderne samenleving willen graag hun
leven zelfstandig vormgeven en zichzelf onderscheiden van anderen.
Individualisering → Het proces waarbij individuen in toenemende mate hun zelfstandigheid
op verschillende gebieden kunnen vergroten.
Sociale institutie → Een complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag
van mensen en hun onderlinge relaties reguleren.
Paragraaf 14.2 Analyse: wording van de moderne samenleving
Sociaal wetenschappers beschouwen zichzelf als de systematische wetenschappelijke
reflectie, omdat de sociale wetenschappen zijn ontstaan in het begin van het proces van
modernisering.
Vaak wordt de Verlichting als ‘beginpunt’ van deze verandering genomen, waarin de
processen van rationalisering, staatsvorming, democratisering, institutionalisering,
individualisering en globalisering hebben gezorgd voor ingrijpende sociale en politieke
veranderingen in de wereld. In de moderne westerse samenleving wordt over heel veel
onderwerpen anders gedacht dan vroeger.
Kenmerken moderne westerse samenleving:
Politieke kenmerken:
Moderne westerse samenlevingen zijn vaak democratische rechtsstaten, waarin
burgers rechten en macht hebben. Door middel van verkiezingen maakt de bevolking
haar voorkeur voor het bestuur van het land kenbaar en op die manier is de macht
Paragraaf 14.1 Context: traditioneel of modern
Cultuur → Het geheel van voorstellingen, uitdrukkingsvormen, opvattingen, waarden en
normen die mensen als lid van een groep of samenleving hebben verworven.
Institutionalisering → Het proces waarbij een complex van waarden en min of meer
geformaliseerde regels vastgelegd wordt in standaard gedragspatronen, die het gedrag van
mensen en hun onderlinge relaties reguleren.
Dat gedrag in de moderne samenleving grotendeels voorspelbaar is, komt door
institutionalisering, want mensen houden zich meestal wel aan hun waarden en normen. Het
proces van institutionalisering geeft mensen enige zekerheid in het alledaagse handelen en
wat meer ruimte en tijd. Het zorgt ervoor dat mensen een betekenisvolle structuur en
samenhang herkennen en ervaren.
Organisaties zijn verbanden tussen mensen die een gemeenschappelijk doel nastreven en
zich richten op de standaard gedragspatronen die gevormd worden.
Door gebrek aan institutionalisering in traditionele samenlevingen is er sprake van veel meer
variatie in normen dan in moderne samenlevingen.
Rationalisering → Het proces van het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met
de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van het doelgericht inzetten
van middelen om zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten te bereiken.
Vanaf 1800 zijn mensen steeds meer op een rationele manier gaan handelen. De productie
van kennis en de toepassing van wetenschap is centraler komen te staan. Dit in tegenstelling
tot de premoderne tijd waarin het denken en doen van mensen veel meer geleid werd door
gewoontes en godsdienstige tradities. Max Weber typeerde dit als ‘onttovering van de
wereld’.
Voordelen van rationalisering volgens Max Weber:
De verdere uitbouw van de wetenschap en daardoor grotere mate van beheersing
van sociale processen en de natuur.
De rationele en efficiënte vormgeving van arbeidsorganisaties.
De nadruk op universele formele regels en gelijke behandeling van gelijke gevallen in
plaats van personen gunsten verlenen op basis van emotionele bindingen.
Het meten van opbrengsten en de aandacht voor de juiste persoon op de juiste plek.
Nadelen van rationalisering volgens Max Weber:
Een wereld waarin ons bestaan als mens steeds meer wordt gecontroleerd en
waarbij de middelen steeds meer de doelen gaan overheersen.
Differentiatie in arbeidsverdeling die leidt tot enerzijds vervreemding van werknemers
ten gevolge van de ver doorgevoerde specialisatie van werkzaamheden en
anderzijds tot grote machtsverschillen in organisaties en de samenleving als geheel.
De onpersoonlijke benadering en formele, bureaucratische opstelling in relaties
tussen mensen.
De hoge eisen die het moderne arbeidsproces aan werknemers stelt waardoor veel
mensen zich ziek moeten melden als gevolg van stress. Daarnaast is er een
onderklasse ontstaan die niet aan de eisen kan voldoen en daarom wordt uitgesloten
door de samenleving.
De toename van de macht van bureaucratisch organisaties.
De paradigma’s over rationalisering:
Functionalisme-paradigma:
, De voordelen van rationalisering, volgens Weber, worden benadrukt. Rationalisme
vormde de basis voor de kapitalistische economie en leidde tot groei van materiële
welvaart. Dit houdt verband met de theorie van Durkheim over arbeidsverdeling. Dit is
een belangrijk aspect van de rationalisering en het is onderverdeeld in 2 soorten
solidariteit.
Mechanische solidariteit → geringe arbeidsdeling waarvan sprake was in de
traditionele samenleving.
Organische solidariteit → een verdere arbeidsdeling waarvan sprake is in de
moderne samenleving.
Conflict-paradigma:
De nadruk wordt gelegd op het ontstaan van maatschappelijke
ongelijkheidsverhoudingen door rationalisering. Het kapitalisme leidt tot een ongelijke
verdeling van de welvaart en ongelijke verhoudingen in de samenleving met het
‘berekenende doel-middel denken’. In de kapitalistische economie staat vooral de
ongelijkheid tussen de bezittende en de niet-bezittende klasse centraal, volgens
Marx. Het streven naar winst wordt in hoge mate versterkt door het inzetten van
rationele methoden en procedures.
Vervreemding → het isolement van de individuele mens, die geen zeggenschap
heeft over wat en hoe er geproduceerd wordt en die in feite machteloos is.
Bijvoorbeeld een productiemedewerker aan de lopende band.
Rationele-actor-paradigma:
Door de rationalisering kunnen actoren in toenemende mate het proces beheren om
de eigen doelen te bereiken. Mensen ontwikkelen een samenhangend geheel van
doelen die men wil realiseren. Dit kader ordent en systematiseert het leven van de
mensen. Als voorbeeld kun je denken aan bucketlists.
Onderling verschillen traditionele samenlevingen erg veel van elkaar. Dit komt doordat de
variatie op macro-niveau tussen traditionele samenlevingen erg groot is.
De variatie op microniveau is het grootst binnen een moderne samenleving. Dat komt door
het proces van individualisering, want mensen in een moderne samenleving willen graag hun
leven zelfstandig vormgeven en zichzelf onderscheiden van anderen.
Individualisering → Het proces waarbij individuen in toenemende mate hun zelfstandigheid
op verschillende gebieden kunnen vergroten.
Sociale institutie → Een complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag
van mensen en hun onderlinge relaties reguleren.
Paragraaf 14.2 Analyse: wording van de moderne samenleving
Sociaal wetenschappers beschouwen zichzelf als de systematische wetenschappelijke
reflectie, omdat de sociale wetenschappen zijn ontstaan in het begin van het proces van
modernisering.
Vaak wordt de Verlichting als ‘beginpunt’ van deze verandering genomen, waarin de
processen van rationalisering, staatsvorming, democratisering, institutionalisering,
individualisering en globalisering hebben gezorgd voor ingrijpende sociale en politieke
veranderingen in de wereld. In de moderne westerse samenleving wordt over heel veel
onderwerpen anders gedacht dan vroeger.
Kenmerken moderne westerse samenleving:
Politieke kenmerken:
Moderne westerse samenlevingen zijn vaak democratische rechtsstaten, waarin
burgers rechten en macht hebben. Door middel van verkiezingen maakt de bevolking
haar voorkeur voor het bestuur van het land kenbaar en op die manier is de macht
