SAMENVATTING LANDSCHAPSZORG &-DESIGN
1. H1: Landschapszorg en -planning: Principes integrale LSzorg .................................................................. 4
1.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 4
1.1.1. Zijn integrale Lsn bedreigd? .......................................................................................................... 4
1.1.2. LS als inzet van…? (sneller over) ................................................................................................... 4
1.1.3. The First Assessment of Europe’s Environment: Chapter8: Landscapes ...................................... 5
1.1.4. Landschapszorg ............................................................................................................................. 5
1.1.5. Wat is landschap? ......................................................................................................................... 5
1.1.5.1. Elementen voor een operationele definitie van LS .................................................................. 5
1.1.5.2. Drie componenten à Benaderingen en concepten ................................................................. 6
1.1.5.3. Formele definities ..................................................................................................................... 6
1.1.6. Wat is erfgoed? ............................................................................................................................. 7
1.2. Principes voor integrale LSzorg .............................................................................................................. 7
1.2.1. Het landschap plannen ................................................................................................................. 7
1.2.1.1. LS vs land .................................................................................................................................. 7
1.2.1.2. Een gelaagd landschap ............................................................................................................. 8
1.2.2. Wie is competent/bevoegd? ......................................................................................................... 9
1.2.3. Subsidiariteit en fragmentatie .................................................................................................... 13
1.2.4. Landschap als integrerend concept ............................................................................................ 15
1.2.4.1. Verschillende denkwijzen en culturen .................................................................................... 15
1.2.4.2. Sector-facet model ................................................................................................................. 15
1.2.4.3. Landschapskarakter ................................................................................................................ 16
1.2.4.4. Plannen op schaal van het LS.................................................................................................. 17
1.2.5. Landschapskwaliteit en -waarden ............................................................................................... 17
1.2.6. LSprincipes .................................................................................................................................. 20
1.2.6.1. Duurzaamheid ........................................................................................................................ 20
1.2.6.2. Multifunctionaliteit................................................................................................................. 21
1.2.6.3. Vermijden/reduceren van fragmentatie................................................................................. 21
1.2.7. Overgaan tot actie ...................................................................................................................... 22
1.2.7.1. Toekomstscenario’s ................................................................................................................ 23
1.2.7.2. Inter- en transdisciplinair........................................................................................................ 23
2. H2: Landschapszorg en -planning: Internationale context ..................................................................... 24
2.1. Het algemeen beleidskader ................................................................................................................. 24
2.2. UN, UNESCO, ICOMOS ......................................................................................................................... 24
2.2.1. UNESCO WH Cultural Landscapes ............................................................................................... 24
2.2.2. UNESCO Biosphere reserves ....................................................................................................... 28
2.2.3. UNESCO Geopark ........................................................................................................................ 30
2.3. Europa.................................................................................................................................................. 31
2.3.1. Natura 2000 – Europese beschermde natuur ............................................................................. 32
2.3.2. Het Europese verdrag voor de bescherming vh archeologische erfgoed (Malta, 1995)............. 33
2.3.3. Europese Landschapsconvenctie (ELC) (Firenze, 2000) .............................................................. 34
2.3.4. Kaderconventie over de waarde van het Culturele erfgoed (Faro, 2005)................................... 38
2.3.5. De Europese landbouwpolitiek CAP: Common Agricultural Policy ............................................. 39
1
, Het gemeenschappelijk landbouwbeleid .................................................................................................... 39
3. H3: Landschapszorg en -planning: Vlaamse context .............................................................................. 41
DEEL 1: Inleiding en Onroerend Erfgoed ........................................................................................................ 41
3.1. Het algemeen beleidskader ................................................................................................................. 41
3.1.1. België als federale staat: 4 beleidsniveaus (3 in Vlaanderen) ..................................................... 42
3.2. Onroerend Erfgoed .............................................................................................................................. 44
3.2.1. Agentschap Onroerend Erfgoed.................................................................................................. 44
3.2.1.1. Bescherming archeologisch patrimonium .............................................................................. 46
3.2.1.2. Bescherming van monumenten en stads- en dorpsgezichten ................................................ 47
3.2.1.3. Bescherming van landschappen ............................................................................................. 49
3.2.2. Inventarissen ............................................................................................................................... 55
3.2.2.1. Inventaris van bouwkundig erfgoed (Elementen) .................................................................. 55
3.2.2.2. Inventaris van archeologische zones (Elementen en gehelen) ............................................... 56
3.2.2.3. Inventaris van het landschappelijke erfgoed (Elementen en gehelen) .................................. 56
3.2.2.4. Behoud van erfgoedlandschappen ......................................................................................... 60
3.2.2.5. Rechtsgevolgen ‘Vastgesteld LSatlasrelict’ vs erfgoedLS ........................................................ 62
3.2.2.6. Vergelijking bescherming als LS en erfgoedLS ........................................................................ 63
3.2.2.7. Wat te zien op Geoportaal OE? .............................................................................................. 64
3.2.2.8. VB ErfgoedLS en eerste EerfgoedLS ........................................................................................ 64
3.2.2.9. Vergelijking drie inventarissen ............................................................................................... 66
3.2.2.10. Algemene principes inventaris ........................................................................................... 67
3.2.3. Onroerenderfgoedrichtplan ........................................................................................................ 67
3.2.4. Reflectie ...................................................................................................................................... 67
DEEL 2: Natuur – Ruimtelijke Ordening, Wat is nieuw? Bescherming van natuur, fauna & flora en bossen .... 68
3.3. Tijdslijn en regelgeving van natuur, flauna & flora en bossen (snel overgaan, niet gezien id les) ....... 68
3.4. Tijdslijn en regelgeving van Ruimtelijke ordening (snel overgaan, niet gezien id les) ......................... 71
3.5. Wat is nieuw ih LSbeleid in Vlaanderen? ............................................................................................. 74
4. Landschapsperceptie en – beleving ....................................................................................................... 79
4.1. Landschapsperceptie ........................................................................................................................... 80
4.1.1. Beïnvloedende factoren (gezichtsvermogen en visuele opbouw ve LS) ..................................... 80
4.1.2. Psychologische aspecten van perceptie...................................................................................... 84
4.1.3. Visuele landschapsanalyse – voorbeelden .................................................................................. 85
4.1.4. Onderzoeksmethoden Lspereceptie ........................................................................................... 86
4.2. Landschapsbeleving ............................................................................................................................. 88
4.2.1. Theorieën .................................................................................................................................... 88
5. Landschapsarchitectuur in Europa ........................................................................................................ 89
5.1. LS in schilderkunst – Het ingebeelde LS................................................................................................ 89
5.2. Landschapsarchitectuur – Het ontworpen LS....................................................................................... 89
5.2.1. Tuinarchitectuur.......................................................................................................................... 90
5.2.2. De middeleeuwse tuinen ............................................................................................................ 91
5.2.3. De Renaissance tuinen (Toscaanse Villa) .................................................................................... 92
2
, 5.2.4. De formele Franse slottuin.......................................................................................................... 95
5.2.5. De Engelse tuin ......................................................................................................................... 101
5.2.6. Eclecticisme: 19de eeuw ............................................................................................................ 104
Examen:
- 2 vragen à één uit LSzorg en planning en één uit LSperceptie en beleving en architectuur
o Algemene principes uit de eerste les en perceptie en instrumentarium (koppeling van
die aspecten in 1 vraag) voorbeelden uit de excursie geven om antwoord te staven
- Excursies worden niet bevraag, moeten wel toegepast worden + vbn kunnen geven
- Schriftelijk met mondelinge verdediging
1. Landschapszorg en -planning
- Principes integrale landschapszorg
2. Landschapszorg en – planning
- Internationale context
3. Landschapszorg en – planning
- Vlaamse context
4. Landschapsperceptie en – beleving
5. Landschapsarchitectuur
3
, 1. H1: Landschapszorg en -planning: Principes integrale LSzorg
1.1. Inleiding
1.1.1. Zijn integrale Lsn bedreigd?
- Traditionele cultuurLSn raken verstoord en verloren…
- De crisis vh LS
o “Na WOII transformatie v agrarisch-ambachtelijke ie geavanceerd-industriële
maatschappij versneld => traditioneel cultuurLS meer en meer veranderd ie
modern, industrieel LS. Crisis van het LS gevolg v hoge tempo v veranderingen &
onvermogen v mensen om zich even snel aan het vormende LS aan te passen.”
o “Ook het moderne LS ie cultuurLS, maar het soort cultuur waarvan het de
uitdrukking is, is grondig veeranderd
- Veranderingen ih LS
o Traditionele LSn à Heel lange evolutie & vrij stabiel
o Nieuwe LSn à Snelle veranderingen & grote impact
1.1.2. LS als inzet van…? (sneller over)
- LS als inzet van veelheid
o “= Grote verscheidenheid van deels tegengestelde en strijdige belangen
en functies die LS moet dienen: wonen, leven, recreëren, verkeer,
industrie, landbouw en er zijn natuurgebieden
àVroeger meeste functies verweven, nu meer zelfstandige functies
à Resultaat: Segmentering vd ruimte”
- “Het hele LS = gepland, geordend en teogesneden op behoeften vd
(post)moderne samenleving”
- “Idee vd maakbaarheid nooit zo sterk geweest, zelfs natuur & wildernis geacht
maakbaar te zijn...Deze ideologie bedreigd vooral het klassieke cultuurLS. Wordt
gemangeld tss de grootschalige ingrepen v landinrichting & landschapsbouw &
4
1. H1: Landschapszorg en -planning: Principes integrale LSzorg .................................................................. 4
1.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 4
1.1.1. Zijn integrale Lsn bedreigd? .......................................................................................................... 4
1.1.2. LS als inzet van…? (sneller over) ................................................................................................... 4
1.1.3. The First Assessment of Europe’s Environment: Chapter8: Landscapes ...................................... 5
1.1.4. Landschapszorg ............................................................................................................................. 5
1.1.5. Wat is landschap? ......................................................................................................................... 5
1.1.5.1. Elementen voor een operationele definitie van LS .................................................................. 5
1.1.5.2. Drie componenten à Benaderingen en concepten ................................................................. 6
1.1.5.3. Formele definities ..................................................................................................................... 6
1.1.6. Wat is erfgoed? ............................................................................................................................. 7
1.2. Principes voor integrale LSzorg .............................................................................................................. 7
1.2.1. Het landschap plannen ................................................................................................................. 7
1.2.1.1. LS vs land .................................................................................................................................. 7
1.2.1.2. Een gelaagd landschap ............................................................................................................. 8
1.2.2. Wie is competent/bevoegd? ......................................................................................................... 9
1.2.3. Subsidiariteit en fragmentatie .................................................................................................... 13
1.2.4. Landschap als integrerend concept ............................................................................................ 15
1.2.4.1. Verschillende denkwijzen en culturen .................................................................................... 15
1.2.4.2. Sector-facet model ................................................................................................................. 15
1.2.4.3. Landschapskarakter ................................................................................................................ 16
1.2.4.4. Plannen op schaal van het LS.................................................................................................. 17
1.2.5. Landschapskwaliteit en -waarden ............................................................................................... 17
1.2.6. LSprincipes .................................................................................................................................. 20
1.2.6.1. Duurzaamheid ........................................................................................................................ 20
1.2.6.2. Multifunctionaliteit................................................................................................................. 21
1.2.6.3. Vermijden/reduceren van fragmentatie................................................................................. 21
1.2.7. Overgaan tot actie ...................................................................................................................... 22
1.2.7.1. Toekomstscenario’s ................................................................................................................ 23
1.2.7.2. Inter- en transdisciplinair........................................................................................................ 23
2. H2: Landschapszorg en -planning: Internationale context ..................................................................... 24
2.1. Het algemeen beleidskader ................................................................................................................. 24
2.2. UN, UNESCO, ICOMOS ......................................................................................................................... 24
2.2.1. UNESCO WH Cultural Landscapes ............................................................................................... 24
2.2.2. UNESCO Biosphere reserves ....................................................................................................... 28
2.2.3. UNESCO Geopark ........................................................................................................................ 30
2.3. Europa.................................................................................................................................................. 31
2.3.1. Natura 2000 – Europese beschermde natuur ............................................................................. 32
2.3.2. Het Europese verdrag voor de bescherming vh archeologische erfgoed (Malta, 1995)............. 33
2.3.3. Europese Landschapsconvenctie (ELC) (Firenze, 2000) .............................................................. 34
2.3.4. Kaderconventie over de waarde van het Culturele erfgoed (Faro, 2005)................................... 38
2.3.5. De Europese landbouwpolitiek CAP: Common Agricultural Policy ............................................. 39
1
, Het gemeenschappelijk landbouwbeleid .................................................................................................... 39
3. H3: Landschapszorg en -planning: Vlaamse context .............................................................................. 41
DEEL 1: Inleiding en Onroerend Erfgoed ........................................................................................................ 41
3.1. Het algemeen beleidskader ................................................................................................................. 41
3.1.1. België als federale staat: 4 beleidsniveaus (3 in Vlaanderen) ..................................................... 42
3.2. Onroerend Erfgoed .............................................................................................................................. 44
3.2.1. Agentschap Onroerend Erfgoed.................................................................................................. 44
3.2.1.1. Bescherming archeologisch patrimonium .............................................................................. 46
3.2.1.2. Bescherming van monumenten en stads- en dorpsgezichten ................................................ 47
3.2.1.3. Bescherming van landschappen ............................................................................................. 49
3.2.2. Inventarissen ............................................................................................................................... 55
3.2.2.1. Inventaris van bouwkundig erfgoed (Elementen) .................................................................. 55
3.2.2.2. Inventaris van archeologische zones (Elementen en gehelen) ............................................... 56
3.2.2.3. Inventaris van het landschappelijke erfgoed (Elementen en gehelen) .................................. 56
3.2.2.4. Behoud van erfgoedlandschappen ......................................................................................... 60
3.2.2.5. Rechtsgevolgen ‘Vastgesteld LSatlasrelict’ vs erfgoedLS ........................................................ 62
3.2.2.6. Vergelijking bescherming als LS en erfgoedLS ........................................................................ 63
3.2.2.7. Wat te zien op Geoportaal OE? .............................................................................................. 64
3.2.2.8. VB ErfgoedLS en eerste EerfgoedLS ........................................................................................ 64
3.2.2.9. Vergelijking drie inventarissen ............................................................................................... 66
3.2.2.10. Algemene principes inventaris ........................................................................................... 67
3.2.3. Onroerenderfgoedrichtplan ........................................................................................................ 67
3.2.4. Reflectie ...................................................................................................................................... 67
DEEL 2: Natuur – Ruimtelijke Ordening, Wat is nieuw? Bescherming van natuur, fauna & flora en bossen .... 68
3.3. Tijdslijn en regelgeving van natuur, flauna & flora en bossen (snel overgaan, niet gezien id les) ....... 68
3.4. Tijdslijn en regelgeving van Ruimtelijke ordening (snel overgaan, niet gezien id les) ......................... 71
3.5. Wat is nieuw ih LSbeleid in Vlaanderen? ............................................................................................. 74
4. Landschapsperceptie en – beleving ....................................................................................................... 79
4.1. Landschapsperceptie ........................................................................................................................... 80
4.1.1. Beïnvloedende factoren (gezichtsvermogen en visuele opbouw ve LS) ..................................... 80
4.1.2. Psychologische aspecten van perceptie...................................................................................... 84
4.1.3. Visuele landschapsanalyse – voorbeelden .................................................................................. 85
4.1.4. Onderzoeksmethoden Lspereceptie ........................................................................................... 86
4.2. Landschapsbeleving ............................................................................................................................. 88
4.2.1. Theorieën .................................................................................................................................... 88
5. Landschapsarchitectuur in Europa ........................................................................................................ 89
5.1. LS in schilderkunst – Het ingebeelde LS................................................................................................ 89
5.2. Landschapsarchitectuur – Het ontworpen LS....................................................................................... 89
5.2.1. Tuinarchitectuur.......................................................................................................................... 90
5.2.2. De middeleeuwse tuinen ............................................................................................................ 91
5.2.3. De Renaissance tuinen (Toscaanse Villa) .................................................................................... 92
2
, 5.2.4. De formele Franse slottuin.......................................................................................................... 95
5.2.5. De Engelse tuin ......................................................................................................................... 101
5.2.6. Eclecticisme: 19de eeuw ............................................................................................................ 104
Examen:
- 2 vragen à één uit LSzorg en planning en één uit LSperceptie en beleving en architectuur
o Algemene principes uit de eerste les en perceptie en instrumentarium (koppeling van
die aspecten in 1 vraag) voorbeelden uit de excursie geven om antwoord te staven
- Excursies worden niet bevraag, moeten wel toegepast worden + vbn kunnen geven
- Schriftelijk met mondelinge verdediging
1. Landschapszorg en -planning
- Principes integrale landschapszorg
2. Landschapszorg en – planning
- Internationale context
3. Landschapszorg en – planning
- Vlaamse context
4. Landschapsperceptie en – beleving
5. Landschapsarchitectuur
3
, 1. H1: Landschapszorg en -planning: Principes integrale LSzorg
1.1. Inleiding
1.1.1. Zijn integrale Lsn bedreigd?
- Traditionele cultuurLSn raken verstoord en verloren…
- De crisis vh LS
o “Na WOII transformatie v agrarisch-ambachtelijke ie geavanceerd-industriële
maatschappij versneld => traditioneel cultuurLS meer en meer veranderd ie
modern, industrieel LS. Crisis van het LS gevolg v hoge tempo v veranderingen &
onvermogen v mensen om zich even snel aan het vormende LS aan te passen.”
o “Ook het moderne LS ie cultuurLS, maar het soort cultuur waarvan het de
uitdrukking is, is grondig veeranderd
- Veranderingen ih LS
o Traditionele LSn à Heel lange evolutie & vrij stabiel
o Nieuwe LSn à Snelle veranderingen & grote impact
1.1.2. LS als inzet van…? (sneller over)
- LS als inzet van veelheid
o “= Grote verscheidenheid van deels tegengestelde en strijdige belangen
en functies die LS moet dienen: wonen, leven, recreëren, verkeer,
industrie, landbouw en er zijn natuurgebieden
àVroeger meeste functies verweven, nu meer zelfstandige functies
à Resultaat: Segmentering vd ruimte”
- “Het hele LS = gepland, geordend en teogesneden op behoeften vd
(post)moderne samenleving”
- “Idee vd maakbaarheid nooit zo sterk geweest, zelfs natuur & wildernis geacht
maakbaar te zijn...Deze ideologie bedreigd vooral het klassieke cultuurLS. Wordt
gemangeld tss de grootschalige ingrepen v landinrichting & landschapsbouw &
4
