RECHTSSOCIOLOGIE
Stephanie De Kinder
0
,Deze eindcompetenties worden getoetst op het examen!
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën nauwkeurig
kunnen definiëren.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën helder
kunnen uitleggen.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën kunnen
toepassen op een concrete en actuele casus op het snijvlak van recht en samenleving.
• De belangrijkste sociale processen in de samenleving kunnen toelichten.
• De eigenheid van de empirische, sociologische benadering van het recht begrijpen in relatie tot de
doctrinaire benadering.
Hoe behaal je een uitmuntende score?
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën nauwkeurig
kunnen definiëren.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën helder
kunnen uitleggen.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën kunnen
toepassen op een concrete en actuele casus op het snijvlak van recht en samenleving.
• De belangrijkste sociale processen in de samenleving kunnen toelichten.
• De eigenheid van de empirische, sociologische benadering van het recht begrijpen in relatie tot de
doctrinaire benadering.
1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?........................................................................................................................7
1.1. Inleiding............................................................................................................................................................7
1.2 Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht.....................................................................14
1.2.1 De pleinvrees van juristen........................................................................................................................14
1.2.2. Sire, il n’y a plus d’intellectuels...............................................................................................................15
1.2.3. Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht........................................................................17
1.2.4. Juristen en sociologen.............................................................................................................................18
1.2.5. Sociologisch anti- instrumentalisme........................................................................................................19
1.2.7 Marginaliteit van de rechtssociologie.......................................................................................................21
1.4.Een rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving.......................................................22
1.4.1. Inleiding..................................................................................................................................................22
1.4.2. Omschrijving............................................................................................................................................23
1.4.2.1. Symptomen......................................................................................................................................23
1.4.2.2. Definitie............................................................................................................................................24
1.4.2.3 Waar?................................................................................................................................................24
1.4.2.4 Toepassing op het onderwijs.............................................................................................................25
1.4.3. Aanleidingen............................................................................................................................................26
1.4.4. Dieper liggende oorzaken........................................................................................................................27
1.4.3. Negatieve gevolgen.................................................................................................................................27
1.4.5. Positieve gevolgen...................................................................................................................................28
1.4.6. Conclusie: Leven met juridisering............................................................................................................28
1.5 De ‘grondige’ studie van het rechtsinstrumentalisme.....................................................................................29
1.5.1 Ideologische achtergrond........................................................................................................................30
1.5.2 Instrumentalisme: 5 kenmerken..............................................................................................................30
1.5.3 Instrumentalisme: Impliciete premissen..................................................................................................30
1.5.4: Instrumentalisme: metafoor van de architectuur...................................................................................31
1.5.5 Kritiek.......................................................................................................................................................31
Introductie op Kritiek....................................................................................................................................31
Opbouw fundamentele kritiek op instrumentalisme....................................................................................32
1. Kritiek op 5 inhoudelijke aspecten........................................................................................................32
2. Kritiek op impliciete premissen.............................................................................................................32
Recapitulatie.............................................................................................................................................33
1.5.6 Naar een alternatief................................................................................................................................33
Het Semi – Autonome sociale veld............................................................................................................33
2
,Hoofdstuk 2: Regelgeving..........................................................................................................................................33
2.1 Inleiding...........................................................................................................................................................33
2.2 Deregulering als mpphervorming: een rechtssociologische probleemstelling (Luc Huyse).............................39
A.VRAGEN BIJ DEBAT.................................................................................................................................39
“Multiplication abracadabrante des lois?”....................................................................................................39
Overregulering?............................................................................................................................................42
Deregulering: hoe?........................................................................................................................................43
B. MAATSCHAPPELIJKE PROBLEEMSTELLING GEPRECISEERD....................................................................44
C. REGULERING EN INSTRUMENTALISERING VAN HET RECHT...................................................................45
Functies van het recht verschoven van codificatie naar modificatie: recht als middel voor social
engineering (Schwitters), het is het instrument bij uitstek............................................................................45
Historische duiding........................................................................................................................................45
Bredere inbedding.........................................................................................................................................47
2.3. FROM VISION TO REALITY: EX POST EVALUATION OF LEGISLATION (K. Van Aeken)......................................48
Probleemstelling...............................................................................................................................................48
Definitie.............................................................................................................................................................48
Types (3)............................................................................................................................................................49
Algemene criteria..............................................................................................................................................49
Situatie in België en Vlaanderen........................................................................................................................49
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting.................................................................................................................50
3.1. Straffen tussen rede en gevoel.......................................................................................................................50
1. Straffen is méér dan het bestrijden van criminaliteit....................................................................................50
2. De straftoeming als betekende sociale praktijk.............................................................................................56
3.Gevangenisstraf en alternatieven......................................................................................................................63
Inleiding (p 149 -150)............................................................................................................................................64
3.4. CIVIL LITIGATION IN BELGIUM...........................................................................................................................68
THE RECONSTRUCTION OF THE PYRAMID OF LEGAL DISPUTES – A PRELIMINARY REPORT..................................68
Y. WOUTERS en F. VAN LOON (.............................................................................................................................68
1.Inleiding..........................................................................................................................................................68
3. De gegevens..................................................................................................................................................72
4.Reconstructie van de pyramide.....................................................................................................................73
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting..............................................................................................................81
4.1 Inleiding..........................................................................................................................................................81
Bemiddeling versus Arbitrage...........................................................................................................................82
.......................................................................................................................................................................... 83
Voor en nadelen van bemiddeling....................................................................................................................83
3
, Wet van 21 februari 2005: in het Gerechtelijk wetboek een deel VII ingevoerd houdende de regeling van de
bemiddeling. .....................................................................................................................................................86
Wet van 18 juni 2018 houdende diverse bepalingen inzake burgerlijk recht en bepalingen met het oog op
de bevordering van alternatieve vormen van geschillenoplossing................................................................86
Wet 2018: toenemende juridisering van bemiddeling?....................................................................................87
Arbitrage..........................................................................................................................................................89
Wat met arbitrage? BIBC...................................................................................................................................89
4.2 Mediatie, de derde weg (S. Parmentier).........................................................................................................89
0. BIJ WIJZE VAN INLEIDING..............................................................................................................................89
1. DE VLAG EN DE LADING.................................................................................................................................90
2.Drie belangrijke uitdagingen..........................................................................................................................91
3. Maatschappelijke trend als achtergrond.......................................................................................................92
1. Gediversifieerde (multiculturele) samenleving..........................................................................................92
2. Internationalisering en globalisering.........................................................................................................92
3. Technologisering (ICT)...............................................................................................................................93
4.Besluit............................................................................................................................................................93
4.3. WIE KLAAGT BIJ DE OMBUDSMAN EN WAT ZIJN DE EFFECTEN VAN ZIJN WERK? B. HUBEAU 1. Introductie
van de ombudsman...............................................................................................................................................94
2. Geschiedenis: een geschenk uit het Noorden...................................................................................................96
3.Profiel van de klager bij ombudsdienten........................................................................................................97
4. Effecten van het ombudswerk.......................................................................................................................98
5. Tot slot: meerwaarde?..................................................................................................................................98
Verschil stereotypes en wetenschappelijk onderzoek.............................................................................100
De professie :...........................................................................................................................................101
Definitie juridische beroep......................................................................................................................102
Verzwegen kennis?..................................................................................................................................103
5.2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten......................................104
1. Juridische beroepen algemeen overzicht....................................................................................................104
I. De rechtenopleiding.................................................................................................................................104
II. Studenten en aantal afgestudeerden in de rechten A. Groei van het aantal afgestudeerden................105
B. Eerste verklaringsfactor: Vlaamse ontvoogding..................................................................................105
C. Tweede verklaringsfactor: emancipatie van de vrouw........................................................................106
D. Internationalisering en globalisering...................................................................................................106
E. Afgestudeerden in de rechten en democratisering onderwijs.............................................................106
F. Diversificatie van de juristen................................................................................................................107
2. De diverse juridische beroepen...................................................................................................................108
I. De advocatuur..........................................................................................................................................108
4
, A.Organistie.............................................................................................................................................108
B.Toegang tot het beroep........................................................................................................................109
C.Toename van het aantal advocaten.....................................................................................................111
D.Enkele ontwikkelingen ihb: de vervrouwelijking..................................................................................111
E.Enkele ontwikkelingen ihb: de samenwerkingsvormen en specialisaties.............................................112
F. Enkele ontwikkelingen ihb: internationalisering en globalisering........................................................114
II. Het notariaat...........................................................................................................................................115
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................115
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................115
III. De magistratuur......................................................................................................................................116
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................116
B.Aantal professionele magistrate..........................................................................................................117
C.Evolutie man/vrouw verhouding..........................................................................................................117
D.Lekenrechters......................................................................................................................................118
IV. De gerechtsdeurwaarder.......................................................................................................................118
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................118
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................119
V. De bedrijfsjurist.......................................................................................................................................119
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................119
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................119
3.Conclusie......................................................................................................................................................120
6.1. Inleiding........................................................................................................................................................121
6.2. Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving............................................123
1. Sociaal wetenschappelijke inzichten...........................................................................................................123
1.1 Complementariteit tussen naleving en handhaving..............................................................................123
1.2 Handhavingsinstanties...........................................................................................................................124
1.3 Empirisch onderzoek: uitgangspunten..................................................................................................125
2. Doelgroepen................................................................................................................................................126
2.2. Sociale bereidheid tot naleving...........................................................................................................127
3. De Tafel van Elf............................................................................................................................................128
Controledimensies (handhavingsdimensie).............................................................................................130
Sanctiedimensies.....................................................................................................................................130
4. Communicatie als handhavingsinstrument.................................................................................................131
5. Algemeen besluit: tailoring for legitimacy...................................................................................................132
De politie.............................................................................................................................................................132
6.3 vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap.................................................................................134
5
, Over- en underpolicing van groepen, niet van buurten..................................................................................135
Overpolicing van vaste klanten.......................................................................................................................136
Underpolicing en verwaarlozing......................................................................................................................138
Twee zijden van dezelfde medaille..................................................................................................................140
Aversie tegen het COP-discours, en toch ernaar handelen.............................................................................140
Relatie tussen intern vertoog en aanpak.........................................................................................................140
Hoofdstuk 9. Rechtshulp.........................................................................................................................................143
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening....................................................................143
1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context...........................................143
1.1. Historiek...............................................................................................................................................144
1.2.welvaartstaat en juridisering: naar een gewijzigde context voor RHV?....................................................147
1.3. Kritische benadering van RHV: meer dan noodzakelijk............................................................................150
2. Maatschappelijk verantwoorde rhv.............................................................................................................152
2.1.Publiek of privaat?.................................................................................................................................152
2.2. Rh en sociaal werk................................................................................................................................153
6
,Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?
1.1. Inleiding
In dit boek wordt het recht benaderd vanuit de rechtssociologie.
Juristen hanteren een intern en normatief gezichtspunt op het recht (law in the books).
o Intern = impliciet uitgaan van het bewaken van de coherentie van het recht, men werkt aan een
samenhangende rechtsleer (doctrine)
“Men = Student, professor, rechter, advocaat, raadsheer, procureur, etc.”
De doctrine geeft op haar beurt richting aan het denken en handelen van die groepen
De interne samenhang van de doctrine is belangrijk voor het functioneren van de complexe
positieve rechtsorde dat eventuele inconsistenties altijd tot reactie leiden
Illustratie: Urgenda-zaak (of klimaatzaak)
Nederlandse rechter hield zich volgens tegenstanders niet aan zijn rol als “la
bouche de la loi” maar nam een activistische, politieke rol op.
OM ging in beroep
Rechters, advocaten én rechtswetenschappers begonnen naar argumenten te
zoeken om het vonnis te rijmen met de doctrine of het te laten vernietigen
o Normatief = de wetten, verdragen, jurisprudentie én rechtsgeleerde beschouwingen bepalen hoe
normadressanten zich moeten gedragen
De geldigheid van de voorschriften vloeit voort uit maar uit de interne systematiek van
het positieve recht
Waarin elk algemeen verbindend voorschrift te herleiden is tot wilsuiting van het
volk (behandeld door wettelijke organen en procedures)
Niet uit ethische motieven of sociale conventies
Rechtssociologen hanteren een extern en empirisch gezichtspunt op het recht
(law in action)
o Extern = de coherentie van het rechtssysteem is geen zorg voor de rechtssociologen
( = het veronachtzamen van de interne coherentie van het rechtssysteem)
Gevolgen:
het recht is breder dan het geldende, positieve recht.
Ook sociale normen of informele beslechtingsprocedures
7
, ( bv. Bemiddeling), die ontsnappen aan de voorschriften van het positieve
recht, worden tot de studie gerekend.
Tegenstrijdigheden en dysfuncties van het recht worden autonome
onderzoeksonderwerpen
Een extern perspectief laat bv. toe om de feitelijke ongelijkheid van procespartijen te
confronteren met het juridische gelijkheidsbeginsel.
Of maakt het mogelijk dat conflicten tussen overheidsregels en informele groepsnormen in kaart
worden gebracht
Kan pas vorm krijgen als er naast rechtsgeleerdheid een tweede wetenschappelijke discipline
wordt ingeschakeld.
Sociologie ligt voor de hand omdat we geïnteresseerd zijn in de relatie van het recht
met de samenleving
Aan die discipline wordt het tweede kenmerkt van de benadering ontleend:
o Empirisch = wat is en niet wat zou moeten zijn, wijst op het belang van wetenschappelijke
gegevensverzameling
Aan de hand van gegevens verkregen via veldwerk, surveys of analyse van bestaande bronnen
Kennis vloeit voort uit het empirisch onderzoek van het recht in de samenleving en wordt
niet louter afgeleid uit de doctrine.
Zo kunnen rechtssociologen de partijen observeren in een geschil, de bevolking
bevragen op welke wijze waarop zij zouden omgaan met juridische problemen via
telefonische interviews.
Deze interdisciplinaire benadering heeft zich de afgelopen jaren sterk kunnen ontwikkelen
naar een meer autonome vorm van wetenschapsbeoefening.
Rechtssociologie onderscheidt zich van rechtswetenschappen door:
1. Empirische Methode
i.p.v. doctrinaire methode die meerdere methoden omarmt:
- Heuristisch (‘recht vinden’),
- Normatief (voorschrijven hoe het ‘zou moeten’, Sollen/Ought)
- Argumentatief (een standpunt verdedigen),
- Interpretatief (interpreteren van open of vage normen in lijn met doctrine)
- En beperkt empirisch (feiten verzamelen die als juridisch gekwalificeerd kunnen worden).
2. Extern Perspectief
i.p.v. intern perspectief (deelnemer aan de rechtspraktijk)
8
, Het verschil in methode:
1. De empirische methode:
2. Juridische (doctrinaire) methode:
Regel
---------- subsumptie: feiten onder regel brengen
Feiten
• Feiten verzamelen empirisch
• De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek
• De regel kan open of vage normen bevatten interpreteren
• Meerdere regels zijn mogelijk afwegen
• De regel kent gebreken verbeteren van de regel (normatief)
9
Stephanie De Kinder
0
,Deze eindcompetenties worden getoetst op het examen!
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën nauwkeurig
kunnen definiëren.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën helder
kunnen uitleggen.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën kunnen
toepassen op een concrete en actuele casus op het snijvlak van recht en samenleving.
• De belangrijkste sociale processen in de samenleving kunnen toelichten.
• De eigenheid van de empirische, sociologische benadering van het recht begrijpen in relatie tot de
doctrinaire benadering.
Hoe behaal je een uitmuntende score?
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën nauwkeurig
kunnen definiëren.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën helder
kunnen uitleggen.
• De fundamentele sociologische en rechtssociologische begrippen, paradigma's en theorieën kunnen
toepassen op een concrete en actuele casus op het snijvlak van recht en samenleving.
• De belangrijkste sociale processen in de samenleving kunnen toelichten.
• De eigenheid van de empirische, sociologische benadering van het recht begrijpen in relatie tot de
doctrinaire benadering.
1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?........................................................................................................................7
1.1. Inleiding............................................................................................................................................................7
1.2 Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht.....................................................................14
1.2.1 De pleinvrees van juristen........................................................................................................................14
1.2.2. Sire, il n’y a plus d’intellectuels...............................................................................................................15
1.2.3. Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht........................................................................17
1.2.4. Juristen en sociologen.............................................................................................................................18
1.2.5. Sociologisch anti- instrumentalisme........................................................................................................19
1.2.7 Marginaliteit van de rechtssociologie.......................................................................................................21
1.4.Een rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving.......................................................22
1.4.1. Inleiding..................................................................................................................................................22
1.4.2. Omschrijving............................................................................................................................................23
1.4.2.1. Symptomen......................................................................................................................................23
1.4.2.2. Definitie............................................................................................................................................24
1.4.2.3 Waar?................................................................................................................................................24
1.4.2.4 Toepassing op het onderwijs.............................................................................................................25
1.4.3. Aanleidingen............................................................................................................................................26
1.4.4. Dieper liggende oorzaken........................................................................................................................27
1.4.3. Negatieve gevolgen.................................................................................................................................27
1.4.5. Positieve gevolgen...................................................................................................................................28
1.4.6. Conclusie: Leven met juridisering............................................................................................................28
1.5 De ‘grondige’ studie van het rechtsinstrumentalisme.....................................................................................29
1.5.1 Ideologische achtergrond........................................................................................................................30
1.5.2 Instrumentalisme: 5 kenmerken..............................................................................................................30
1.5.3 Instrumentalisme: Impliciete premissen..................................................................................................30
1.5.4: Instrumentalisme: metafoor van de architectuur...................................................................................31
1.5.5 Kritiek.......................................................................................................................................................31
Introductie op Kritiek....................................................................................................................................31
Opbouw fundamentele kritiek op instrumentalisme....................................................................................32
1. Kritiek op 5 inhoudelijke aspecten........................................................................................................32
2. Kritiek op impliciete premissen.............................................................................................................32
Recapitulatie.............................................................................................................................................33
1.5.6 Naar een alternatief................................................................................................................................33
Het Semi – Autonome sociale veld............................................................................................................33
2
,Hoofdstuk 2: Regelgeving..........................................................................................................................................33
2.1 Inleiding...........................................................................................................................................................33
2.2 Deregulering als mpphervorming: een rechtssociologische probleemstelling (Luc Huyse).............................39
A.VRAGEN BIJ DEBAT.................................................................................................................................39
“Multiplication abracadabrante des lois?”....................................................................................................39
Overregulering?............................................................................................................................................42
Deregulering: hoe?........................................................................................................................................43
B. MAATSCHAPPELIJKE PROBLEEMSTELLING GEPRECISEERD....................................................................44
C. REGULERING EN INSTRUMENTALISERING VAN HET RECHT...................................................................45
Functies van het recht verschoven van codificatie naar modificatie: recht als middel voor social
engineering (Schwitters), het is het instrument bij uitstek............................................................................45
Historische duiding........................................................................................................................................45
Bredere inbedding.........................................................................................................................................47
2.3. FROM VISION TO REALITY: EX POST EVALUATION OF LEGISLATION (K. Van Aeken)......................................48
Probleemstelling...............................................................................................................................................48
Definitie.............................................................................................................................................................48
Types (3)............................................................................................................................................................49
Algemene criteria..............................................................................................................................................49
Situatie in België en Vlaanderen........................................................................................................................49
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting.................................................................................................................50
3.1. Straffen tussen rede en gevoel.......................................................................................................................50
1. Straffen is méér dan het bestrijden van criminaliteit....................................................................................50
2. De straftoeming als betekende sociale praktijk.............................................................................................56
3.Gevangenisstraf en alternatieven......................................................................................................................63
Inleiding (p 149 -150)............................................................................................................................................64
3.4. CIVIL LITIGATION IN BELGIUM...........................................................................................................................68
THE RECONSTRUCTION OF THE PYRAMID OF LEGAL DISPUTES – A PRELIMINARY REPORT..................................68
Y. WOUTERS en F. VAN LOON (.............................................................................................................................68
1.Inleiding..........................................................................................................................................................68
3. De gegevens..................................................................................................................................................72
4.Reconstructie van de pyramide.....................................................................................................................73
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting..............................................................................................................81
4.1 Inleiding..........................................................................................................................................................81
Bemiddeling versus Arbitrage...........................................................................................................................82
.......................................................................................................................................................................... 83
Voor en nadelen van bemiddeling....................................................................................................................83
3
, Wet van 21 februari 2005: in het Gerechtelijk wetboek een deel VII ingevoerd houdende de regeling van de
bemiddeling. .....................................................................................................................................................86
Wet van 18 juni 2018 houdende diverse bepalingen inzake burgerlijk recht en bepalingen met het oog op
de bevordering van alternatieve vormen van geschillenoplossing................................................................86
Wet 2018: toenemende juridisering van bemiddeling?....................................................................................87
Arbitrage..........................................................................................................................................................89
Wat met arbitrage? BIBC...................................................................................................................................89
4.2 Mediatie, de derde weg (S. Parmentier).........................................................................................................89
0. BIJ WIJZE VAN INLEIDING..............................................................................................................................89
1. DE VLAG EN DE LADING.................................................................................................................................90
2.Drie belangrijke uitdagingen..........................................................................................................................91
3. Maatschappelijke trend als achtergrond.......................................................................................................92
1. Gediversifieerde (multiculturele) samenleving..........................................................................................92
2. Internationalisering en globalisering.........................................................................................................92
3. Technologisering (ICT)...............................................................................................................................93
4.Besluit............................................................................................................................................................93
4.3. WIE KLAAGT BIJ DE OMBUDSMAN EN WAT ZIJN DE EFFECTEN VAN ZIJN WERK? B. HUBEAU 1. Introductie
van de ombudsman...............................................................................................................................................94
2. Geschiedenis: een geschenk uit het Noorden...................................................................................................96
3.Profiel van de klager bij ombudsdienten........................................................................................................97
4. Effecten van het ombudswerk.......................................................................................................................98
5. Tot slot: meerwaarde?..................................................................................................................................98
Verschil stereotypes en wetenschappelijk onderzoek.............................................................................100
De professie :...........................................................................................................................................101
Definitie juridische beroep......................................................................................................................102
Verzwegen kennis?..................................................................................................................................103
5.2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten......................................104
1. Juridische beroepen algemeen overzicht....................................................................................................104
I. De rechtenopleiding.................................................................................................................................104
II. Studenten en aantal afgestudeerden in de rechten A. Groei van het aantal afgestudeerden................105
B. Eerste verklaringsfactor: Vlaamse ontvoogding..................................................................................105
C. Tweede verklaringsfactor: emancipatie van de vrouw........................................................................106
D. Internationalisering en globalisering...................................................................................................106
E. Afgestudeerden in de rechten en democratisering onderwijs.............................................................106
F. Diversificatie van de juristen................................................................................................................107
2. De diverse juridische beroepen...................................................................................................................108
I. De advocatuur..........................................................................................................................................108
4
, A.Organistie.............................................................................................................................................108
B.Toegang tot het beroep........................................................................................................................109
C.Toename van het aantal advocaten.....................................................................................................111
D.Enkele ontwikkelingen ihb: de vervrouwelijking..................................................................................111
E.Enkele ontwikkelingen ihb: de samenwerkingsvormen en specialisaties.............................................112
F. Enkele ontwikkelingen ihb: internationalisering en globalisering........................................................114
II. Het notariaat...........................................................................................................................................115
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................115
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................115
III. De magistratuur......................................................................................................................................116
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................116
B.Aantal professionele magistrate..........................................................................................................117
C.Evolutie man/vrouw verhouding..........................................................................................................117
D.Lekenrechters......................................................................................................................................118
IV. De gerechtsdeurwaarder.......................................................................................................................118
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................118
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................119
V. De bedrijfsjurist.......................................................................................................................................119
A.Toegang tot het beroep.......................................................................................................................119
B.Enkele ontwikkelingen.........................................................................................................................119
3.Conclusie......................................................................................................................................................120
6.1. Inleiding........................................................................................................................................................121
6.2. Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving............................................123
1. Sociaal wetenschappelijke inzichten...........................................................................................................123
1.1 Complementariteit tussen naleving en handhaving..............................................................................123
1.2 Handhavingsinstanties...........................................................................................................................124
1.3 Empirisch onderzoek: uitgangspunten..................................................................................................125
2. Doelgroepen................................................................................................................................................126
2.2. Sociale bereidheid tot naleving...........................................................................................................127
3. De Tafel van Elf............................................................................................................................................128
Controledimensies (handhavingsdimensie).............................................................................................130
Sanctiedimensies.....................................................................................................................................130
4. Communicatie als handhavingsinstrument.................................................................................................131
5. Algemeen besluit: tailoring for legitimacy...................................................................................................132
De politie.............................................................................................................................................................132
6.3 vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap.................................................................................134
5
, Over- en underpolicing van groepen, niet van buurten..................................................................................135
Overpolicing van vaste klanten.......................................................................................................................136
Underpolicing en verwaarlozing......................................................................................................................138
Twee zijden van dezelfde medaille..................................................................................................................140
Aversie tegen het COP-discours, en toch ernaar handelen.............................................................................140
Relatie tussen intern vertoog en aanpak.........................................................................................................140
Hoofdstuk 9. Rechtshulp.........................................................................................................................................143
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening....................................................................143
1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context...........................................143
1.1. Historiek...............................................................................................................................................144
1.2.welvaartstaat en juridisering: naar een gewijzigde context voor RHV?....................................................147
1.3. Kritische benadering van RHV: meer dan noodzakelijk............................................................................150
2. Maatschappelijk verantwoorde rhv.............................................................................................................152
2.1.Publiek of privaat?.................................................................................................................................152
2.2. Rh en sociaal werk................................................................................................................................153
6
,Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie?
1.1. Inleiding
In dit boek wordt het recht benaderd vanuit de rechtssociologie.
Juristen hanteren een intern en normatief gezichtspunt op het recht (law in the books).
o Intern = impliciet uitgaan van het bewaken van de coherentie van het recht, men werkt aan een
samenhangende rechtsleer (doctrine)
“Men = Student, professor, rechter, advocaat, raadsheer, procureur, etc.”
De doctrine geeft op haar beurt richting aan het denken en handelen van die groepen
De interne samenhang van de doctrine is belangrijk voor het functioneren van de complexe
positieve rechtsorde dat eventuele inconsistenties altijd tot reactie leiden
Illustratie: Urgenda-zaak (of klimaatzaak)
Nederlandse rechter hield zich volgens tegenstanders niet aan zijn rol als “la
bouche de la loi” maar nam een activistische, politieke rol op.
OM ging in beroep
Rechters, advocaten én rechtswetenschappers begonnen naar argumenten te
zoeken om het vonnis te rijmen met de doctrine of het te laten vernietigen
o Normatief = de wetten, verdragen, jurisprudentie én rechtsgeleerde beschouwingen bepalen hoe
normadressanten zich moeten gedragen
De geldigheid van de voorschriften vloeit voort uit maar uit de interne systematiek van
het positieve recht
Waarin elk algemeen verbindend voorschrift te herleiden is tot wilsuiting van het
volk (behandeld door wettelijke organen en procedures)
Niet uit ethische motieven of sociale conventies
Rechtssociologen hanteren een extern en empirisch gezichtspunt op het recht
(law in action)
o Extern = de coherentie van het rechtssysteem is geen zorg voor de rechtssociologen
( = het veronachtzamen van de interne coherentie van het rechtssysteem)
Gevolgen:
het recht is breder dan het geldende, positieve recht.
Ook sociale normen of informele beslechtingsprocedures
7
, ( bv. Bemiddeling), die ontsnappen aan de voorschriften van het positieve
recht, worden tot de studie gerekend.
Tegenstrijdigheden en dysfuncties van het recht worden autonome
onderzoeksonderwerpen
Een extern perspectief laat bv. toe om de feitelijke ongelijkheid van procespartijen te
confronteren met het juridische gelijkheidsbeginsel.
Of maakt het mogelijk dat conflicten tussen overheidsregels en informele groepsnormen in kaart
worden gebracht
Kan pas vorm krijgen als er naast rechtsgeleerdheid een tweede wetenschappelijke discipline
wordt ingeschakeld.
Sociologie ligt voor de hand omdat we geïnteresseerd zijn in de relatie van het recht
met de samenleving
Aan die discipline wordt het tweede kenmerkt van de benadering ontleend:
o Empirisch = wat is en niet wat zou moeten zijn, wijst op het belang van wetenschappelijke
gegevensverzameling
Aan de hand van gegevens verkregen via veldwerk, surveys of analyse van bestaande bronnen
Kennis vloeit voort uit het empirisch onderzoek van het recht in de samenleving en wordt
niet louter afgeleid uit de doctrine.
Zo kunnen rechtssociologen de partijen observeren in een geschil, de bevolking
bevragen op welke wijze waarop zij zouden omgaan met juridische problemen via
telefonische interviews.
Deze interdisciplinaire benadering heeft zich de afgelopen jaren sterk kunnen ontwikkelen
naar een meer autonome vorm van wetenschapsbeoefening.
Rechtssociologie onderscheidt zich van rechtswetenschappen door:
1. Empirische Methode
i.p.v. doctrinaire methode die meerdere methoden omarmt:
- Heuristisch (‘recht vinden’),
- Normatief (voorschrijven hoe het ‘zou moeten’, Sollen/Ought)
- Argumentatief (een standpunt verdedigen),
- Interpretatief (interpreteren van open of vage normen in lijn met doctrine)
- En beperkt empirisch (feiten verzamelen die als juridisch gekwalificeerd kunnen worden).
2. Extern Perspectief
i.p.v. intern perspectief (deelnemer aan de rechtspraktijk)
8
, Het verschil in methode:
1. De empirische methode:
2. Juridische (doctrinaire) methode:
Regel
---------- subsumptie: feiten onder regel brengen
Feiten
• Feiten verzamelen empirisch
• De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek
• De regel kan open of vage normen bevatten interpreteren
• Meerdere regels zijn mogelijk afwegen
• De regel kent gebreken verbeteren van de regel (normatief)
9
