HISTORISCHE REFLECTIE
INHOUDSOPGAVE
0. Introductie “zorgen voor morgen” .................................................................................................. 4
0.1 Droomscenario’s ............................................................................................................................ 4
0.2 Doemscenario’s ............................................................................................................................. 5
0.3 Een historische reflectie op een veranderde samenleving ............................................................ 6
0.4 Waarom is geschiedenis belangrijk in opleiding sociaal werk? ................................................... 10
1. Patronen in historische ontwikkelingen ....................................................................................... 11
1.1 Diverse invalshoeken ................................................................................................................... 11
1.2 Ontwikkeling van de statistiek ...................................................................................................... 14
1.3 Visies en kritiek ............................................................................................................................ 16
2. Patronen in economische ontwikkeling ........................................................................................ 18
2.1 Van schommelingen tot ‘big history’ ............................................................................................ 19
2.2 De lange golven van Kondratieff .................................................................................................. 20
2.3 K-golven ....................................................................................................................................... 20
2.4 De context van de K-golven ......................................................................................................... 21
3. Patronen in technologische ontwikkeling .................................................................................... 22
4.1 De levenscyclus van een technologische revolutie ..................................................................... 22
4.2 Golven van technologische otnwikkeling ..................................................................................... 22
4. Van een landbouw- naar een industriële samenleving ................................................................ 23
4.1 Proces can commodificatie .......................................................................................................... 23
4.2 Opkomst van een markteconomie ............................................................................................... 23
4.3 Proletarisering .............................................................................................................................. 23
4.4 Wijzigend tijdsbesef ..................................................................................................................... 25
5. Naar andere verhoudingen ............................................................................................................. 26
5.1 Van een standen- naar een klassensamenleving ........................................................................ 26
5.2 Van oude maten naar een metriek stelsel ................................................................................... 26
5.3 Van ambachten naar vrijheid van arbeid ..................................................................................... 27
6. Van recuperatiedemografie naar demografische transitie .......................................................... 28
6.1 Het plafond doorbroken ............................................................................................................... 28
6.2 Een Malthusiaans spanningsveld ................................................................................................ 30
6.3 Armoede niet in de hand werken ................................................................................................. 31
6.4 Migratie van platteland naar steden ............................................................................................. 32
6.5 Steden barsten uit hun voegen .................................................................................................... 33
Eerste golf (1780-1850) ....................................................................................................................... 34
1. Eerste industriële revolutie fase 1 (1780-1816) ............................................................................. 34
1.1 Een revolutie? .......................................................................................................................... 35
Pagina 1 van 97
, 1.2 Bepalende kenmerken ............................................................................................................. 35
1.3 Canal Mania (1793-1797) ........................................................................................................ 36
2. Opgaande fase (1780-1815) .......................................................................................................... 36
3. Neergaande fase (1815-1850) ....................................................................................................... 39
3.1 Napoleontische oorlogen ......................................................................................................... 39
3.2 Jaar zonder zomer (1816) ........................................................................................................ 41
4. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 41
4.1 Luddisme (1810-1812 en 1816-1817 en 1826) ........................................................................ 41
4.2 Captain swing (1830-1831) ...................................................................................................... 42
4.3 Revoluties 1830 en 1848 ......................................................................................................... 43
4.4 Chartisme (1838-1860) ............................................................................................................ 44
Tweede golf ( 1850-1895) .................................................................................................................... 45
1. Eerste Industriële Revolutie fase II (1850-1873) ........................................................................... 45
2. Opgaande fase (1850-1875) .......................................................................................................... 46
2.1 Great british leap ...................................................................................................................... 46
2.2 Stoommachines ........................................................................................................................ 46
2.3 Op het goede spoor.................................................................................................................. 47
2.4 Vaart achter gezet .................................................................................................................... 50
2.5 Geen kink in de kabel ............................................................................................................... 50
2.6 Internationale samenwerking ................................................................................................... 52
3. Neergaande fase (1875-1895) ....................................................................................................... 53
3.1 Opkomend (staats)nationalisme .............................................................................................. 53
3.2 Frans-Duitse oorlog (1870-1871) ............................................................................................. 53
3.3 In een ‘lange depressie’ gesukkeld (1873)............................................................................... 54
3.4 Agricultural invasion (1870-1890) ............................................................................................ 57
4. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 57
4.1 Karl Marx: mechanisering en vooruitgang................................................................................ 57
4.2 Eerste internationale (1864-1876)............................................................................................ 59
4.3 Vooruit ...................................................................................................................................... 60
4.4 Verzuiling .................................................................................................................................. 62
4.5 Christendemocratische arbeidersbeweging ............................................................................. 62
4.6 Haymarket square (chicaho, 1886) .......................................................................................... 63
4.7 Groeiende sociale onrust ......................................................................................................... 63
4.8 Stakingsgolf Luik (maart-april 1886) ........................................................................................ 64
Derde golf (1895-1945) ........................................................................................................................ 65
1. Tweede Industriële Revolutie fase I (1895-1929) .......................................................................... 65
2. Typering ......................................................................................................................................... 65
2.1 Bevolkingstoename .................................................................................................................. 65
Pagina 2 van 97
, 2.2 Arbeidsmigratie ........................................................................................................................ 71
2.3 Bepalende kenmerken ............................................................................................................. 73
2.4 Belangrijke evoluties ................................................................................................................ 74
2.5 Economische structuurveranderingen...................................................................................... 75
2.6 Vervuiling .................................................................................................................................. 76
3. Opgaande fase (1895-1914) .......................................................................................................... 82
3.1 (In)formeel imperialsime en kolonisatie .................................................................................... 82
3.2 Innovaties op het vlak van de bedrijfsorganisatie .................................................................... 84
3.3 Innovaties op het vlak van het productiehuis ........................................................................... 86
3.4 Innovaties op het vlak van energie en materialen .................................................................... 88
3.5 Nieuwe industriële sectoren ..................................................................................................... 89
3.6 Beschikbaarheid van grondstoffen ........................................................................................... 89
3.7 Uitbouw van transportinfrastructuur en communicatie ............................................................. 90
4. Neergaande fase (1914-1945) ....................................................................................................... 91
4.1 Eerste wereldoorlog (1914-1918) ............................................................................................. 91
4.2 Russische revolutie (1917) ....................................................................................................... 91
4.3 Tweede wereldoorlog (1939-1945) .......................................................................................... 91
4.4 Chinese burgeroorlog (1927-1949) .......................................................................................... 92
4.5 Van bubbels tot crash (1929) ................................................................................................... 92
5. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 95
5.1 Strijd om vrouwenstemrecht ..................................................................................................... 95
5.2 Arbeidersbeweging ................................................................................................................... 96
Pagina 3 van 97
, 0. INTRODUCTIE “ZORGEN VOOR MORGEN”
0.1 DROOMSCENARIO’S
Utopie = schets van de ideale samenleving
Droomscenario’s versus doemscenario’s:
Welke maatregelen nemen om toekomst er beter te doen uitzien??
Hoe?
└ Terugblikken op vroeger en aftoetsen wat toen goed was en wat slecht
└ Welke lange termijn ontwikkelingen hebben ons tot hier gebracht
Poging om utopieën te realiseren + kanttekeningen:
└ "utopie van de ene is de dystopie van de andere"
└ Wat voor de ene een ideaal is, is voor de ander een verschrikking
Overgang landbouwsamenleving naar industriële samenleving:
Fundamentele verandering die tot op vandaag de dag spelen
└ 16de 17de eeuw: geleidelijk aan op gang komen
19 eeuw: werd zeer belangrijk
o Proletarisering = zelfstandig bedrijf uitbouwen, zelf voorziend zijn (keerzijde: weinig
mogelijk afhankelijk worden van anderen)
└ ~ loonafhankelijkheid → bestaansonzekerheid
└ Ziek, oud, zwak ➔ geen loon ➔ zekerheid proberen houden?
Oplossingen:
o Vrouwen en kinderen ook werken
o Meerdere werken
= hoofdzaak: overleven !!!!!!
Opties om werkomstandigheden aan te klagen:
1. Overheid
a. Minimale steun ontvangen (~ocmw)
2. Private organisaties/liefdadigheidsorganisaties
a. Altijd onder voorwaarden
b. Draaien op vrijwilligers
3. Grijze zone
a. Bedelen, stelen,…
b. Marge van samenleving
└ Wanneer begon men te klagen? Begin industriële revolutie; negatieve kanten van industrialisering
Pagina 4 van 97
INHOUDSOPGAVE
0. Introductie “zorgen voor morgen” .................................................................................................. 4
0.1 Droomscenario’s ............................................................................................................................ 4
0.2 Doemscenario’s ............................................................................................................................. 5
0.3 Een historische reflectie op een veranderde samenleving ............................................................ 6
0.4 Waarom is geschiedenis belangrijk in opleiding sociaal werk? ................................................... 10
1. Patronen in historische ontwikkelingen ....................................................................................... 11
1.1 Diverse invalshoeken ................................................................................................................... 11
1.2 Ontwikkeling van de statistiek ...................................................................................................... 14
1.3 Visies en kritiek ............................................................................................................................ 16
2. Patronen in economische ontwikkeling ........................................................................................ 18
2.1 Van schommelingen tot ‘big history’ ............................................................................................ 19
2.2 De lange golven van Kondratieff .................................................................................................. 20
2.3 K-golven ....................................................................................................................................... 20
2.4 De context van de K-golven ......................................................................................................... 21
3. Patronen in technologische ontwikkeling .................................................................................... 22
4.1 De levenscyclus van een technologische revolutie ..................................................................... 22
4.2 Golven van technologische otnwikkeling ..................................................................................... 22
4. Van een landbouw- naar een industriële samenleving ................................................................ 23
4.1 Proces can commodificatie .......................................................................................................... 23
4.2 Opkomst van een markteconomie ............................................................................................... 23
4.3 Proletarisering .............................................................................................................................. 23
4.4 Wijzigend tijdsbesef ..................................................................................................................... 25
5. Naar andere verhoudingen ............................................................................................................. 26
5.1 Van een standen- naar een klassensamenleving ........................................................................ 26
5.2 Van oude maten naar een metriek stelsel ................................................................................... 26
5.3 Van ambachten naar vrijheid van arbeid ..................................................................................... 27
6. Van recuperatiedemografie naar demografische transitie .......................................................... 28
6.1 Het plafond doorbroken ............................................................................................................... 28
6.2 Een Malthusiaans spanningsveld ................................................................................................ 30
6.3 Armoede niet in de hand werken ................................................................................................. 31
6.4 Migratie van platteland naar steden ............................................................................................. 32
6.5 Steden barsten uit hun voegen .................................................................................................... 33
Eerste golf (1780-1850) ....................................................................................................................... 34
1. Eerste industriële revolutie fase 1 (1780-1816) ............................................................................. 34
1.1 Een revolutie? .......................................................................................................................... 35
Pagina 1 van 97
, 1.2 Bepalende kenmerken ............................................................................................................. 35
1.3 Canal Mania (1793-1797) ........................................................................................................ 36
2. Opgaande fase (1780-1815) .......................................................................................................... 36
3. Neergaande fase (1815-1850) ....................................................................................................... 39
3.1 Napoleontische oorlogen ......................................................................................................... 39
3.2 Jaar zonder zomer (1816) ........................................................................................................ 41
4. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 41
4.1 Luddisme (1810-1812 en 1816-1817 en 1826) ........................................................................ 41
4.2 Captain swing (1830-1831) ...................................................................................................... 42
4.3 Revoluties 1830 en 1848 ......................................................................................................... 43
4.4 Chartisme (1838-1860) ............................................................................................................ 44
Tweede golf ( 1850-1895) .................................................................................................................... 45
1. Eerste Industriële Revolutie fase II (1850-1873) ........................................................................... 45
2. Opgaande fase (1850-1875) .......................................................................................................... 46
2.1 Great british leap ...................................................................................................................... 46
2.2 Stoommachines ........................................................................................................................ 46
2.3 Op het goede spoor.................................................................................................................. 47
2.4 Vaart achter gezet .................................................................................................................... 50
2.5 Geen kink in de kabel ............................................................................................................... 50
2.6 Internationale samenwerking ................................................................................................... 52
3. Neergaande fase (1875-1895) ....................................................................................................... 53
3.1 Opkomend (staats)nationalisme .............................................................................................. 53
3.2 Frans-Duitse oorlog (1870-1871) ............................................................................................. 53
3.3 In een ‘lange depressie’ gesukkeld (1873)............................................................................... 54
3.4 Agricultural invasion (1870-1890) ............................................................................................ 57
4. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 57
4.1 Karl Marx: mechanisering en vooruitgang................................................................................ 57
4.2 Eerste internationale (1864-1876)............................................................................................ 59
4.3 Vooruit ...................................................................................................................................... 60
4.4 Verzuiling .................................................................................................................................. 62
4.5 Christendemocratische arbeidersbeweging ............................................................................. 62
4.6 Haymarket square (chicaho, 1886) .......................................................................................... 63
4.7 Groeiende sociale onrust ......................................................................................................... 63
4.8 Stakingsgolf Luik (maart-april 1886) ........................................................................................ 64
Derde golf (1895-1945) ........................................................................................................................ 65
1. Tweede Industriële Revolutie fase I (1895-1929) .......................................................................... 65
2. Typering ......................................................................................................................................... 65
2.1 Bevolkingstoename .................................................................................................................. 65
Pagina 2 van 97
, 2.2 Arbeidsmigratie ........................................................................................................................ 71
2.3 Bepalende kenmerken ............................................................................................................. 73
2.4 Belangrijke evoluties ................................................................................................................ 74
2.5 Economische structuurveranderingen...................................................................................... 75
2.6 Vervuiling .................................................................................................................................. 76
3. Opgaande fase (1895-1914) .......................................................................................................... 82
3.1 (In)formeel imperialsime en kolonisatie .................................................................................... 82
3.2 Innovaties op het vlak van de bedrijfsorganisatie .................................................................... 84
3.3 Innovaties op het vlak van het productiehuis ........................................................................... 86
3.4 Innovaties op het vlak van energie en materialen .................................................................... 88
3.5 Nieuwe industriële sectoren ..................................................................................................... 89
3.6 Beschikbaarheid van grondstoffen ........................................................................................... 89
3.7 Uitbouw van transportinfrastructuur en communicatie ............................................................. 90
4. Neergaande fase (1914-1945) ....................................................................................................... 91
4.1 Eerste wereldoorlog (1914-1918) ............................................................................................. 91
4.2 Russische revolutie (1917) ....................................................................................................... 91
4.3 Tweede wereldoorlog (1939-1945) .......................................................................................... 91
4.4 Chinese burgeroorlog (1927-1949) .......................................................................................... 92
4.5 Van bubbels tot crash (1929) ................................................................................................... 92
5. Sociale bewegingen ....................................................................................................................... 95
5.1 Strijd om vrouwenstemrecht ..................................................................................................... 95
5.2 Arbeidersbeweging ................................................................................................................... 96
Pagina 3 van 97
, 0. INTRODUCTIE “ZORGEN VOOR MORGEN”
0.1 DROOMSCENARIO’S
Utopie = schets van de ideale samenleving
Droomscenario’s versus doemscenario’s:
Welke maatregelen nemen om toekomst er beter te doen uitzien??
Hoe?
└ Terugblikken op vroeger en aftoetsen wat toen goed was en wat slecht
└ Welke lange termijn ontwikkelingen hebben ons tot hier gebracht
Poging om utopieën te realiseren + kanttekeningen:
└ "utopie van de ene is de dystopie van de andere"
└ Wat voor de ene een ideaal is, is voor de ander een verschrikking
Overgang landbouwsamenleving naar industriële samenleving:
Fundamentele verandering die tot op vandaag de dag spelen
└ 16de 17de eeuw: geleidelijk aan op gang komen
19 eeuw: werd zeer belangrijk
o Proletarisering = zelfstandig bedrijf uitbouwen, zelf voorziend zijn (keerzijde: weinig
mogelijk afhankelijk worden van anderen)
└ ~ loonafhankelijkheid → bestaansonzekerheid
└ Ziek, oud, zwak ➔ geen loon ➔ zekerheid proberen houden?
Oplossingen:
o Vrouwen en kinderen ook werken
o Meerdere werken
= hoofdzaak: overleven !!!!!!
Opties om werkomstandigheden aan te klagen:
1. Overheid
a. Minimale steun ontvangen (~ocmw)
2. Private organisaties/liefdadigheidsorganisaties
a. Altijd onder voorwaarden
b. Draaien op vrijwilligers
3. Grijze zone
a. Bedelen, stelen,…
b. Marge van samenleving
└ Wanneer begon men te klagen? Begin industriële revolutie; negatieve kanten van industrialisering
Pagina 4 van 97
