Revalidatie en kinesitherapie v.h. neurologische
stelsel
Samenvatting
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Herstel v.h. neurologische en stelsel en betekenis voor de revalidatie
Algemene inleiding ......................................................................................................................... 1
Specifieke inleiding ........................................................................................................................ 1
Deel 1: Plasticiteit: fysiologische basis functieherstel........................................................ 2
1.1. Introductie .......................................................................................................................................2
1.2. Plasticiteit en ontwikkeling .......................................................................................................2
1.3. Letsel geïnduceerde plasticiteit en functieherstel .............................................................2
1.3.1. Cellulaire reactie op letsel .................................................................................................................... 3
A. Oedeem ............................................................................................................................................................................. 3
B. Degeneratie ..................................................................................................................................................................... 3
C. Diaschisis ......................................................................................................................................................................... 4
D. Denervatie hypersensitiviteit ................................................................................................................................. 5
E. Neurale regeneratie: collaterale sprouting of regeneratieve synaptogenese .................................... 5
F. Demaskeren van stille synapsen ............................................................................................................................ 5
1.3.2. Veranderingen in corticale mapping na een laesie en tijdens functieherstel ................ 5
A. Remapping volgend op perifere laesies ............................................................................................................. 5
B. Remapping volgend op centrale laesies ............................................................................................................. 6
C. Reorganisatie na grote corticale laesies ............................................................................................................. 7
D. Bijdrage van ipsilaterale motorische banen in functieherstel ................................................................. 7
E. Gekruiste plasticiteit ................................................................................................................................................... 7
F. Trainingseffect op corticale reorganisatie (Voorbeeld p 26) ............................................... 7
G. Klinische implicaties ................................................................................................................................................... 7
1.4. Plasticiteit: van labo naar werkvloer ......................................................................................8
1.4.1. Use it or lose it ........................................................................................................................................... 8
1.4.2. Use it and improve it ............................................................................................................................... 8
1.4.3. Specificiteit .................................................................................................................................................. 8
1.4.4. Herhaling ..................................................................................................................................................... 8
1.4.5. Intensiteit..................................................................................................................................................... 9
1.4.6. Tijd .................................................................................................................................................................. 9
1.4.7. Betekenisvolheid ...................................................................................................................................... 9
1.4.8. Leeftijd .............................................................................................................................................................. 9
Deel 2: Algemeen herstelvermogen van het zenuwstelsel ............................................. 10
2.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 10
2.1.1. Wat is herstel? ............................................................................................................................................. 10
2.1.2. Niveaus van herstel .................................................................................................................................. 10
2.2. Functieherstel na hersenbeschadiging ................................................................................... 11
2.3. Herstelmechanismen .................................................................................................................... 11
2.3.1. Neurale reorganisatie en reactivatie ................................................................................................. 11
2.3.2. Compensatie (functionele reorganisatie) ....................................................................................... 11
2.3.3. Omgevingsaanpassing ............................................................................................................................. 12
2.4. Herstel na perifeer zenuwletsel ................................................................................................ 12
2.4.1. Wetmatigheden .......................................................................................................................................... 12
2.4.2. Mechanismen .............................................................................................................................................. 13
2.4.3. Fasen van herstel (sensibiliteit) .......................................................................................................... 13
A. Direct na de laesie .......................................................................................................................................................... 13
B. Collaterale sprouting van dunne vezels vanuit aangrenzende gebieden .............................................. 13
C. Collaterale sprouting van dikke vezels (Later op gang) ....................................................................... 13
E. Vanuit proximale zenuwuiteinde groeien nieuwe vezels naar gedenerveerde gebied ................... 13
F. Groeien ook dikke vezels naar generveerde gebied........................................................................................ 14
2.4.4. Herstel van spierinnervatie en motoriek ........................................................................................ 14
,Deel 3: Specifiek herstelvermogen van het zenuwstelsel – CVA als rolmodel ......... 15
3.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 15
3.2. Herstel na CVA ................................................................................................................................. 15
3.3. Definiëren spontaan biologisch herstel na CVA ................................................................... 16
3.4. Patroon functioneel herstel modificeerbaar ........................................................................ 16
3.4. Onderliggende mechanismen voor activiteitsherstel ........................................................ 16
3.4.1. Het redden/conserveren van penumbra-weefsel ....................................................................... 16
3.4.2. Resolutie diaschisis................................................................................................................................... 17
3.4.3. Ervaringsafhankelijke neuroplasticiteit .......................................................................................... 17
A. Ervaringsafhankelijke synapto- en neurogenese ............................................................................................. 17
B. Corticale mapplasticiteit ............................................................................................................................................. 17
C. Ruggenmergplasticiteit ............................................................................................................................................... 17
D. Angiogenese ..................................................................................................................................................................... 18
3.4.4. Gedragsmatige compensatiestrategieën ......................................................................................... 18
3.4.5. Kan vroege intensieve training overuse veroorzaken?............................................................. 18
3.4.6. Functioneel herstel modelleren .......................................................................................................... 19
3.5. Genetica en neurorevalidatie ..................................................................................................... 19
3.5.1. Genetische factoren die plasticiteit beïnvloeden ......................................................................... 20
3.5.2. BDNF ............................................................................................................................................................... 20
3.5.3 ApoE à Niet kennen ................................................................................................................................. 21
3.5.4. Genetische impact op andere plasticiteitsgerelateerde processen ..................................... 21
A. Leren .................................................................................................................................................................................... 21
B. Aandacht ............................................................................................................................................................................ 21
C. Depressie ........................................................................................................................................................................... 21
3.5.5. Behandelvormen........................................................................................................................................ 21
A. Oefentherapie .................................................................................................................................................................. 21
B. Farmacotherapie ............................................................................................................................................................ 21
3.6. Willekeurige motorische controle en disfunctie ................................................................. 21
3.7. Evolutie in motorisch leren en gevolgen voor de neurorevalidatie .............................. 22
3.7.1. Het standaardmodel ................................................................................................................................. 22
3.7.2. Aandachtsfocus........................................................................................................................................... 23
3.7.3. Kennisaccumulatie .................................................................................................................................... 23
3.7.4. Praktijkvariabiliteit .................................................................................................................................. 24
A. Context-gebonden variabiliteit ................................................................................................................................ 24
B. Differentiaal leren .......................................................................................................................................................... 24
Hoofdstuk 1: Algemene inleidende begrippen voor de praktijk
Deel 1: Aanpak, de start ............................................................................................................. 25
1.1. Wat is het probleem? ..................................................................................................................... 25
1.2. Wat is het doel van de behandeling? ........................................................................................ 25
1.3. Welke onderzoeksgegevens zijn nodig? ................................................................................. 25
1.4. Maak een probleemanalyse en formuleer een verklaringshypothese ......................... 26
1.5. Geef 1 of meer interventiehypothesen .................................................................................... 26
1.6. Ontwerp een behandelplan ......................................................................................................... 26
1.7. Breng je behandelplan ten uitvoer ........................................................................................... 26
1.8. Evalueer behandelresultaten en stuur bij ............................................................................. 26
Deel 2: Methoden in de neurorevalidatie en hun principes .......................................... 27
2.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 27
2.2. Patiënt ................................................................................................................................................ 27
2.2.1. Motivatie........................................................................................................................................................ 27
2.2.2. Arousal (bewustzijn)................................................................................................................................ 28
2.2.3. Aandacht ........................................................................................................................................................ 28
2.2.4. Emotie............................................................................................................................................................. 28
, 2.2.5. Cognitie .......................................................................................................................................................... 28
2.2.6. Bewuste inzet of routine? ...................................................................................................................... 29
2.2.7. Individuele persoonskenmerken ........................................................................................................ 30
2.3. Therapeut .......................................................................................................................................... 30
2.3.1. Rol van taal ................................................................................................................................................... 30
2.3.2. Gebruik van zwakke en/of sterke kanalen ..................................................................................... 31
2.3.3. Stimulatie ...................................................................................................................................................... 32
2.3.4. Metingen ........................................................................................................................................................ 32
2.3.5. Foutendetectie ............................................................................................................................................ 32
2.3.6. Feedback, KP en KR .................................................................................................................................. 32
2.3.7. Sensorische manipulatie ........................................................................................................................ 33
2.4. Oefeningen ........................................................................................................................................ 33
2.4.1. Het doel van de oefeningen ................................................................................................................... 33
2.4.2. De intensiteit en frequentie van de oefeningen ........................................................................... 34
2.4.3. De aard van de oefeningen .................................................................................................................... 34
2.4.4. Ecologische validiteit en generlisatie ............................................................................................... 35
2.4.5. Opbouw van het oefenprogramma .................................................................................................... 35
2.5. Omgeving ........................................................................................................................................... 36
2.5.1. Aangerijkte omgeving .............................................................................................................................. 36
2.5.2. Aangepaste omgeving .............................................................................................................................. 36
2.5.3. Structuur ....................................................................................................................................................... 36
2.5.4. Familie en vrienden .................................................................................................................................. 36
2.5.5. Het behandelteam ..................................................................................................................................... 37
2.6. Keuze .................................................................................................................................................. 37
Hoofdstuk 2: Het cerebrovasculair accident
1. Inleiding ...................................................................................................................................... 38
1.1. Definitie en epidemiologie .......................................................................................................... 38
1.2. Algemeen klinisch beeld .............................................................................................................. 38
1.3. Belangrijke componenten voor herstel en prognose ......................................................... 39
2. Klinische beeld ......................................................................................................................... 41
2.1. Motorische stoornissen ................................................................................................................ 41
2.1.1. Positieve steunreactie ............................................................................................................................. 42
2.1.2. Gekruiste extensiereflex ......................................................................................................................... 42
2.1.3. Reflex van Babinski................................................................................................................................... 42
2.1.4. Geassocieerde reacties ............................................................................................................................ 42
2.2. Sensorische stoornissen ............................................................................................................... 43
2.2.1. Sensibiliteitsstoornissen ........................................................................................................................ 43
2.2.2. Visusstoornissen ........................................................................................................................................ 43
2.3. Hogere corticale functies ............................................................................................................. 43
2.3.1 Afasie ................................................................................................................................................................ 44
2.3.2. Apraxie ........................................................................................................................................................... 44
2.3.3. Agnosie ........................................................................................................................................................... 44
2.3.4. Neglect of hemi-inattentiesyndroom ................................................................................................ 45
2.4. Typologie v.d. linker en rechter hemiplegiepatiënt ........................................................... 46
2.4.1. Het rechter hemisyndroom (linker hemisfeer letsel)................................................................ 46
2.4.2. Het linker hemisyndroom (rechter hemisfeer letsel)................................................................ 47
2.5. Geassocieerde stoornissen en complicaties .......................................................................... 47
2.5.1. Pusher-syndroom ...................................................................................................................................... 47
2.5.2. Schouderpijn ................................................................................................................................................ 48
2.5.3. Facialisparalyse .......................................................................................................................................... 50
2.5.4. Vermoeidheid en depressie .................................................................................................................. 51
, 2.5.5. Incontinentie ............................................................................................................................................... 51
2.5.6. Vallen .............................................................................................................................................................. 51
2.5.7. Epilepsie ........................................................................................................................................................ 51
2.5.8. Longcomplicaties ....................................................................................................................................... 51
3. Onderzoek/evaluatie.............................................................................................................. 52
3.1. Situering ............................................................................................................................................ 52
3.2. Meetinstrumenten ......................................................................................................................... 52
3.3. Tijdstip voor meten ....................................................................................................................... 52
4. Behandeling ............................................................................................................................... 53
4.1. Inleiding, algemene doelstellingen .......................................................................................... 53
4.2. Stroke Unit ........................................................................................................................................ 53
4.3. Behandelconcepten ....................................................................................................................... 53
4.3.1. Bobath concept of Neurodevelopmental Treatment (NDT) ................................................... 54
4.3.2. PANat concept (huidige benaming Johnstone therapie) .......................................................... 54
4.3.3. Motor Relearning Programme (MRP) .............................................................................................. 55
4.3.4.Motorisch leren ........................................................................................................................................... 55
Hoofdstuk 3: Dwarslaesie
Deel 1: De primaire stoornissen.............................................................................................. 56
1.1. Definitie ............................................................................................................................................. 56
1.2. Symptomatologie ............................................................................................................................ 56
1.2.1. Motorische uitval ....................................................................................................................................... 56
1.2.2. Sensibele uitval ........................................................................................................................................... 56
1.2.3. Vegetatieve stoornissen .......................................................................................................................... 56
1.2.4. Spinale shockfase....................................................................................................................................... 57
1.3. Uitgebreidheid ................................................................................................................................. 57
1.3.1. Laesiehoogte ................................................................................................................................................ 57
1.3.2. Complete of incomplete .......................................................................................................................... 58
1.4. Classificatie ruggenmerglaesies ................................................................................................ 58
1.5. Nomenclatuur .................................................................................................................................. 58
1.5.1. ASIA-definities ............................................................................................................................................ 58
1.5.2. Definitie “neurologisch niveau” ........................................................................................................... 58
1.5.3. Definitie “motorisch niveau” ................................................................................................................ 59
1.5.4. Definitie “sensorisch niveau” ............................................................................................................... 59
1.5.5. Definitie “incomplete laesie” ................................................................................................................ 59
1.5.6. Definitie “complete laesie” .................................................................................................................... 59
1.5.7. Definitie “zone van partiële innervatie” .......................................................................................... 59
1.6. Diagnostiek ....................................................................................................................................... 59
1.6.1. Anamnese...................................................................................................................................................... 59
1.6.2. Onderzoek van de motoriek (ASIA) ................................................................................................... 59
1.6.3. Onderzoek van de sensoriek (ASIA) .................................................................................................. 60
1.6.4. Functionele evaluatie ............................................................................................................................... 60
1.6.5. Kinesitherapeutische bilan bij dwarslaesie ................................................................................... 61
1.7. Epidemiologie .................................................................................................................................. 61
1.7.1. Etiologie ......................................................................................................................................................... 61
1.7.2. Leeftijdsverdeling ...................................................................................................................................... 61
1.7.3. Prognose ........................................................................................................................................................ 61
1.7.4. Initiële medische behandeling ............................................................................................................. 62
Deel 2: De secundaire stoornis-complicaties...................................................................... 64
1.1. Decubitus ........................................................................................................................................... 64
1.1.1. Definitie ......................................................................................................................................................... 64
, 1.1.2. Oorzaken ....................................................................................................................................................... 64
A. Externe factoren ............................................................................................................................................................. 64
B. Interne factoren .............................................................................................................................................................. 64
1.1.3. Ontstaansmechanisme ............................................................................................................................ 64
1.1.4. Evolutie .......................................................................................................................................................... 65
1.1.5. Voorkeurslokalisatie ................................................................................................................................ 65
1.1.6. Preventie ....................................................................................................................................................... 65
A. Risicoschalen ................................................................................................................................................................... 65
B. Vermindering van druk- en schuifkrachten ....................................................................................................... 65
1.1.7. Behandeling ................................................................................................................................................. 66
1.2. Contractuurvorming en gewrichtsverstijving ...................................................................... 67
1.2.1 Symptomatologie ........................................................................................................................................ 67
1.2.2. Behandeling ................................................................................................................................................. 67
1.3. Neurogene heterotrope ossificatie ........................................................................................... 68
1.3.1. Definitie ......................................................................................................................................................... 68
1.3.2. Incidentie en etiologie ............................................................................................................................. 68
1.3.3. Symptomatologie ....................................................................................................................................... 68
1.3.4. Diagnostiek ................................................................................................................................................... 68
1.3.5. Behandeling ................................................................................................................................................. 68
1.4. Circulatiestoornissen .................................................................................................................... 69
1.4.1. Orthostatische hypotensie ..................................................................................................................... 69
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 69
B. Pathofysiologie ................................................................................................................................................................ 69
C. Symptomen ....................................................................................................................................................................... 69
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 69
1.4.2. Diepe veneuze thrombose ..................................................................................................................... 69
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 69
B. Etiologie ............................................................................................................................................................................. 69
C. Symptomatologie ........................................................................................................................................................... 69
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 70
1.4.3. Autonome dysreflexie .............................................................................................................................. 70
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 70
B. Etiologie ............................................................................................................................................................................. 70
C. Symptomatologie ........................................................................................................................................................... 70
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 70
1.4.4. Neurogene shock ....................................................................................................................................... 70
1.4.5. Cardiale dysritmieën ................................................................................................................................ 71
1.4.6. Temperatuurdysregulatie ...................................................................................................................... 71
1.4.7. Zweetstoornissen ...................................................................................................................................... 71
1.5. Urologische en vruchtbaarheidsstoornissen .................................................................... 71
1.5.1. Urologische stoornissen ......................................................................................................................... 71
A. Fysiologie........................................................................................................................................................................... 71
B. Pathofysiologie ................................................................................................................................................................ 71
C. Behandeling ...................................................................................................................................................................... 72
1.5.2. Darmstoornissen ....................................................................................................................................... 72
1.5.3. Vruchtbaarheidsstoornissen ................................................................................................................ 72
1.6. Respiratoire stoornissen ............................................................................................................. 73
1.6.1. Pathologie ..................................................................................................................................................... 73
1.6.2. Symptomatologie en diagnose ............................................................................................................. 73
1.6.3. Behandeling ................................................................................................................................................. 74
1.7. Arm- en handfunctiestoornissen............................................................................................... 74
1.7.1. Doelstellingen ............................................................................................................................................. 74
A. voorkomen van deformiteiten ................................................................................................................................. 74
B. Herstel van functie ........................................................................................................................................................ 74
1.7.2. Behandeling ................................................................................................................................................. 75
A. Conservatieve behandeling ....................................................................................................................................... 75
, B. Operatieve behandeling .............................................................................................................................................. 75
1.8. Pijn ....................................................................................................................................................... 75
1.9. Het verwerkingsproces ................................................................................................................ 76
1.9.1. Algemeen verwerkingsmodel bij verlies ......................................................................................... 76
1.9.2. Specifieke aspecten ................................................................................................................................... 76
Deel 3: Beperkingen in activiteit............................................................................................. 77
1.1. Beperkingen bij transfers ............................................................................................................ 77
1.1.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 77
1.1.2. Oorzaken van beperkingen ................................................................................................................... 77
A. Lichamelijke beperkingen .......................................................................................................................................... 77
B. Psychische beperkingen .............................................................................................................................................. 77
1.1.3. Voorwaarden voor functionele training .......................................................................................... 77
1.2. Addendum: functionele training ............................................................................................... 78
1.2.1. Hoofdbalans (vanaf C2,3,4) ................................................................................................................... 78
1.2.2. Balans ............................................................................................................................................................. 78
1.2.3. Zitbalans ........................................................................................................................................................ 78
1.2.4. Komen tot puppyhouding ...................................................................................................................... 78
1.2.5. Omrollen buiklig-ruglig (vanaf C6) .................................................................................................... 78
1.2.6. Omrollen ruglig-buiklig .......................................................................................................................... 79
1.2.7. Zijwaartse verplaatsing in bed of op mat ........................................................................................ 79
1.2.8. Van ruglig tot zit komen en vv ............................................................................................................. 79
1.2.9. Push-ups (C5-6) ......................................................................................................................................... 79
1.2.10. Romp verplaatsen in langzit .............................................................................................................. 80
1.2.11. Benen verplaatsen in langzit .............................................................................................................. 80
1.2.12. Tot zit komen met de benen over de rand van het bed .......................................................... 80
1.2.13. Verplaatsen van bed naar rolstoel en vice versa ....................................................................... 80
1.3. Beperkingen bij voortbewegen en staan ................................................................................ 81
1.3.1. Rolstoelrijden .............................................................................................................................................. 81
A. Vereisten mbt het rolstoelrijden ............................................................................................................................. 81
B. Rolstoeltechnieken ........................................................................................................................................................ 81
1.3.2. Statraining .................................................................................................................................................... 82
A. Verticalisatie .................................................................................................................................................................... 82
B. Therapeutisch een preventief belang .................................................................................................................... 82
1.3.3. Gangrevalidatie .......................................................................................................................................... 83
A. De stahouding .................................................................................................................................................................. 83
B. Opstaan vanuit rolstoel met beenbeugels/spalken ........................................................................................ 83
C. Opdrukken in de loopbrug ......................................................................................................................................... 83
D. Gaantechnieken in de loopbrug ............................................................................................................................... 84
E. Gangtraining met elleboogkrukken........................................................................................................................ 84
F. Functionele training ...................................................................................................................................................... 85
Leerpad Dwarslaesie ................................................................................................................... 86
Acute fase: ................................................................................................................................................................. 86
Functionele training: ............................................................................................................................................ 91
Hoofdstuk 4: Parkinson
1. Klinisch beeld ............................................................................................................................ 97
1.1. Situering en definitie ..................................................................................................................... 97
1.2. Symptomatologie ............................................................................................................................ 97
1.2.1. Motorisch ...................................................................................................................................................... 97
1.2.2. Niet-motorisch ............................................................................................................................................ 97
1.3. ICF ........................................................................................................................................................ 98
1.4. Getroffen hersengebieden ........................................................................................................... 98
1.5. Subtypes............................................................................................................................................. 98
1.6. Diagnose ............................................................................................................................................ 99
, 1.7. Therapie ............................................................................................................................................ 99
1.8. Ziekteverloop ................................................................................................................................... 99
2. Vroege stadium vd ziekte (H&Y 1 en 2).......................................................................... 100
2.1. Motorische symptomen ............................................................................................................. 100
2.1.1. Axiale motoriek ....................................................................................................................................... 100
2.1.2. Tremor ........................................................................................................................................................ 100
2.1.3. Het gelaat ................................................................................................................................................... 100
2.1.4. De stem ....................................................................................................................................................... 100
2.1.5. De houding................................................................................................................................................. 100
2.1.6. Gangpatroon ............................................................................................................................................. 101
2.2. Niet-motorische symptomen ................................................................................................... 101
3. Midden en laterale stadia (H&Y 3-4) ............................................................................... 101
3.1. On-off fluctuaties ......................................................................................................................... 101
3.2. Dyskinesieën ................................................................................................................................. 101
3.3. Freezing .......................................................................................................................................... 101
3.4. Houding ........................................................................................................................................... 102
3.5. Evenwichtsverlies ....................................................................................................................... 102
3.6. Slikstoornissen ............................................................................................................................. 102
4. Niet-motorische symptomen ............................................................................................. 102
5. Evaluatie ................................................................................................................................... 104
5.1. Inleiding .......................................................................................................................................... 104
5.2. De start ............................................................................................................................................ 104
5.3. Evaluatie op stoornisniveau .................................................................................................... 104
5.3.1. MDS-UPDRS............................................................................................................................................... 104
A. Rigiditeit.......................................................................................................................................................................... 105
B. Bradykinesie ................................................................................................................................................................. 105
C. Posturale instabiliteit ................................................................................................................................................ 105
D. Tremor ............................................................................................................................................................................. 105
5.3.2. Andere evaluaties op stoornis .......................................................................................................... 106
5.4. Evaluatie op activiteitsniveau ................................................................................................. 106
5.4.1. Fijne motoriek .......................................................................................................................................... 106
5.4.2. Gaan .............................................................................................................................................................. 106
5.4.3. Transfers .................................................................................................................................................... 107
5.4.4. Valrisico ...................................................................................................................................................... 107
5.5. Evaluatie op participatieniveau ............................................................................................. 107
6. Behandeling ............................................................................................................................. 108
6.1. Algemene situering ..................................................................................................................... 108
6.2. Behandeling in de vroege stadia ............................................................................................ 108
6.2.1. Zelfmanagement ..................................................................................................................................... 108
6.2.2. Verhogen van de fitheid ....................................................................................................................... 108
6.2.3. Verminderen van pijn ........................................................................................................................... 109
6.3. Behandeling midden (en latere) stadia van ziekte (H&Y 3-4) ..................................... 110
6.3.1. Transfer training ..................................................................................................................................... 110
6.3.2. Evenwicht training ................................................................................................................................. 110
6.3.3. Handvaardigheid .................................................................................................................................... 110
6.3.4. Gangreeducatie ........................................................................................................................................ 110
6.4. Behandeling late stadia van de ziekte (H&Y 5) ................................................................. 111
6.4.1. Behoud van vitale functies ................................................................................................................. 111
6.4.2. Preventie van decubitus en contracturen .................................................................................... 111
6.4.3. Ondersteunen van de partner/mantelzorger ............................................................................ 112
, Hoofdstuk 0: Herstel v.h. neurologische stelsel en betekenis voor de revalidatie
Algemene inleiding
Statisch zenuwstelsel:
• Ontstaan zenuwcellen (neuronen) , vormen uitlopers (axonen en dendrieten) en onderlinge
verbindingen; proces afgerond. Structuur en functie vast (kernen en banen vaste locatie)
• Aanpassingen/regeneratie i.h. perifere zs mogelijk, centrale zs utopisch ideaal
• Men ging er van uit structurele beschadiging: definitieve functionele stoornis
• Steunweefsel: een belangrijke rol in de communicatie tussen cellen.
Golgi à neuronale plasticiteit: i.h. CZS regeneratieve processen ‘neuronale plasticiteit’
William James à The Principles of Psychology;
• In de grote hersenen nieuwe koppelingen. ‘plasticiteit’
• Tijdens leerproces: voortdurend nieuwe koppelingen è vaardigheden efficiënter verlopen.
Letsels en aandoeningen hersenen + ruggenmerg tasten clusters of pools van zenuwcellen of
neuronen aan en onderbreken hun verbindingen of projecties.
Neurologische basis voor constateren van functieherstel: mechanismen van activiteitsafhankelijk
leren via gepaarde gelijkaardige werkende neuronen. Revalidatiestrategieën kunnen zich richten op
het manipuleren van moleculen, cellen en synaptische netwerken.
Flexibiliteit/plasticiteit: mogelijks niet zo ≠ met ontwikkelingsfase. (ongefundeerde uitspraken p 4).
Opvatting plasticiteit: zolang er neuronen en synapsen (brein) zijn; herleren/veranderingen mogelijk.
Ervaring en oefening è adaptaties op nagenoeg alle niveau’s v.d. organisatie ZS.
Regelruimte: ingegeven door genetica (NATURE); omgeving à individuele regelruimte (NURTURE)
Regelruimte + letsel = reservecapaciteit
Specifieke inleiding
Waarneembare en niet-waarneembare (re)acties: erfelijkheid en omgeving een rol spelen.
Bewegen: (motorisch) gedrag
• Interactie tussen input, cognitie en output
• Prikkels krijgen, interpreteren, afwegen tot actie of niet, finale uitvoering
− Enkelverstuiking: motorisch gedrag verstoord
− Hersentrauma: motorisch gedrag gedesorganiseerd
• Aanpassen: neurofysiologisch vermogen om gedrag te veranderen
• Motorisch gedrag: niet hersteld tot eenzelfde/gelijkaardige status met bep restricties
è aanpassen/reorganiseren
Flexibiliteit: potentieel om problemen op te lossen/omgaan met uitdagingen.
• Genoom + mix van variabelen verantwoordelijk (opleiding, sociale contacten,..)
• Eenzelfde letsel op eenzelfde plaats met hetzelfde volume:
− Resultaat verschillend
− Regorganisatiepotentieel variabel
è Ene hemiplegische P is andere niet ondanks pathologie gelijkenissen
• Kerntaak revalidatie:
− Verken resterende flexibiliteit ; ontgin via gepaste strategieën
− Actief; tot nieuw geadapteerde toestand evaluerenπ
1
stelsel
Samenvatting
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Herstel v.h. neurologische en stelsel en betekenis voor de revalidatie
Algemene inleiding ......................................................................................................................... 1
Specifieke inleiding ........................................................................................................................ 1
Deel 1: Plasticiteit: fysiologische basis functieherstel........................................................ 2
1.1. Introductie .......................................................................................................................................2
1.2. Plasticiteit en ontwikkeling .......................................................................................................2
1.3. Letsel geïnduceerde plasticiteit en functieherstel .............................................................2
1.3.1. Cellulaire reactie op letsel .................................................................................................................... 3
A. Oedeem ............................................................................................................................................................................. 3
B. Degeneratie ..................................................................................................................................................................... 3
C. Diaschisis ......................................................................................................................................................................... 4
D. Denervatie hypersensitiviteit ................................................................................................................................. 5
E. Neurale regeneratie: collaterale sprouting of regeneratieve synaptogenese .................................... 5
F. Demaskeren van stille synapsen ............................................................................................................................ 5
1.3.2. Veranderingen in corticale mapping na een laesie en tijdens functieherstel ................ 5
A. Remapping volgend op perifere laesies ............................................................................................................. 5
B. Remapping volgend op centrale laesies ............................................................................................................. 6
C. Reorganisatie na grote corticale laesies ............................................................................................................. 7
D. Bijdrage van ipsilaterale motorische banen in functieherstel ................................................................. 7
E. Gekruiste plasticiteit ................................................................................................................................................... 7
F. Trainingseffect op corticale reorganisatie (Voorbeeld p 26) ............................................... 7
G. Klinische implicaties ................................................................................................................................................... 7
1.4. Plasticiteit: van labo naar werkvloer ......................................................................................8
1.4.1. Use it or lose it ........................................................................................................................................... 8
1.4.2. Use it and improve it ............................................................................................................................... 8
1.4.3. Specificiteit .................................................................................................................................................. 8
1.4.4. Herhaling ..................................................................................................................................................... 8
1.4.5. Intensiteit..................................................................................................................................................... 9
1.4.6. Tijd .................................................................................................................................................................. 9
1.4.7. Betekenisvolheid ...................................................................................................................................... 9
1.4.8. Leeftijd .............................................................................................................................................................. 9
Deel 2: Algemeen herstelvermogen van het zenuwstelsel ............................................. 10
2.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 10
2.1.1. Wat is herstel? ............................................................................................................................................. 10
2.1.2. Niveaus van herstel .................................................................................................................................. 10
2.2. Functieherstel na hersenbeschadiging ................................................................................... 11
2.3. Herstelmechanismen .................................................................................................................... 11
2.3.1. Neurale reorganisatie en reactivatie ................................................................................................. 11
2.3.2. Compensatie (functionele reorganisatie) ....................................................................................... 11
2.3.3. Omgevingsaanpassing ............................................................................................................................. 12
2.4. Herstel na perifeer zenuwletsel ................................................................................................ 12
2.4.1. Wetmatigheden .......................................................................................................................................... 12
2.4.2. Mechanismen .............................................................................................................................................. 13
2.4.3. Fasen van herstel (sensibiliteit) .......................................................................................................... 13
A. Direct na de laesie .......................................................................................................................................................... 13
B. Collaterale sprouting van dunne vezels vanuit aangrenzende gebieden .............................................. 13
C. Collaterale sprouting van dikke vezels (Later op gang) ....................................................................... 13
E. Vanuit proximale zenuwuiteinde groeien nieuwe vezels naar gedenerveerde gebied ................... 13
F. Groeien ook dikke vezels naar generveerde gebied........................................................................................ 14
2.4.4. Herstel van spierinnervatie en motoriek ........................................................................................ 14
,Deel 3: Specifiek herstelvermogen van het zenuwstelsel – CVA als rolmodel ......... 15
3.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 15
3.2. Herstel na CVA ................................................................................................................................. 15
3.3. Definiëren spontaan biologisch herstel na CVA ................................................................... 16
3.4. Patroon functioneel herstel modificeerbaar ........................................................................ 16
3.4. Onderliggende mechanismen voor activiteitsherstel ........................................................ 16
3.4.1. Het redden/conserveren van penumbra-weefsel ....................................................................... 16
3.4.2. Resolutie diaschisis................................................................................................................................... 17
3.4.3. Ervaringsafhankelijke neuroplasticiteit .......................................................................................... 17
A. Ervaringsafhankelijke synapto- en neurogenese ............................................................................................. 17
B. Corticale mapplasticiteit ............................................................................................................................................. 17
C. Ruggenmergplasticiteit ............................................................................................................................................... 17
D. Angiogenese ..................................................................................................................................................................... 18
3.4.4. Gedragsmatige compensatiestrategieën ......................................................................................... 18
3.4.5. Kan vroege intensieve training overuse veroorzaken?............................................................. 18
3.4.6. Functioneel herstel modelleren .......................................................................................................... 19
3.5. Genetica en neurorevalidatie ..................................................................................................... 19
3.5.1. Genetische factoren die plasticiteit beïnvloeden ......................................................................... 20
3.5.2. BDNF ............................................................................................................................................................... 20
3.5.3 ApoE à Niet kennen ................................................................................................................................. 21
3.5.4. Genetische impact op andere plasticiteitsgerelateerde processen ..................................... 21
A. Leren .................................................................................................................................................................................... 21
B. Aandacht ............................................................................................................................................................................ 21
C. Depressie ........................................................................................................................................................................... 21
3.5.5. Behandelvormen........................................................................................................................................ 21
A. Oefentherapie .................................................................................................................................................................. 21
B. Farmacotherapie ............................................................................................................................................................ 21
3.6. Willekeurige motorische controle en disfunctie ................................................................. 21
3.7. Evolutie in motorisch leren en gevolgen voor de neurorevalidatie .............................. 22
3.7.1. Het standaardmodel ................................................................................................................................. 22
3.7.2. Aandachtsfocus........................................................................................................................................... 23
3.7.3. Kennisaccumulatie .................................................................................................................................... 23
3.7.4. Praktijkvariabiliteit .................................................................................................................................. 24
A. Context-gebonden variabiliteit ................................................................................................................................ 24
B. Differentiaal leren .......................................................................................................................................................... 24
Hoofdstuk 1: Algemene inleidende begrippen voor de praktijk
Deel 1: Aanpak, de start ............................................................................................................. 25
1.1. Wat is het probleem? ..................................................................................................................... 25
1.2. Wat is het doel van de behandeling? ........................................................................................ 25
1.3. Welke onderzoeksgegevens zijn nodig? ................................................................................. 25
1.4. Maak een probleemanalyse en formuleer een verklaringshypothese ......................... 26
1.5. Geef 1 of meer interventiehypothesen .................................................................................... 26
1.6. Ontwerp een behandelplan ......................................................................................................... 26
1.7. Breng je behandelplan ten uitvoer ........................................................................................... 26
1.8. Evalueer behandelresultaten en stuur bij ............................................................................. 26
Deel 2: Methoden in de neurorevalidatie en hun principes .......................................... 27
2.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 27
2.2. Patiënt ................................................................................................................................................ 27
2.2.1. Motivatie........................................................................................................................................................ 27
2.2.2. Arousal (bewustzijn)................................................................................................................................ 28
2.2.3. Aandacht ........................................................................................................................................................ 28
2.2.4. Emotie............................................................................................................................................................. 28
, 2.2.5. Cognitie .......................................................................................................................................................... 28
2.2.6. Bewuste inzet of routine? ...................................................................................................................... 29
2.2.7. Individuele persoonskenmerken ........................................................................................................ 30
2.3. Therapeut .......................................................................................................................................... 30
2.3.1. Rol van taal ................................................................................................................................................... 30
2.3.2. Gebruik van zwakke en/of sterke kanalen ..................................................................................... 31
2.3.3. Stimulatie ...................................................................................................................................................... 32
2.3.4. Metingen ........................................................................................................................................................ 32
2.3.5. Foutendetectie ............................................................................................................................................ 32
2.3.6. Feedback, KP en KR .................................................................................................................................. 32
2.3.7. Sensorische manipulatie ........................................................................................................................ 33
2.4. Oefeningen ........................................................................................................................................ 33
2.4.1. Het doel van de oefeningen ................................................................................................................... 33
2.4.2. De intensiteit en frequentie van de oefeningen ........................................................................... 34
2.4.3. De aard van de oefeningen .................................................................................................................... 34
2.4.4. Ecologische validiteit en generlisatie ............................................................................................... 35
2.4.5. Opbouw van het oefenprogramma .................................................................................................... 35
2.5. Omgeving ........................................................................................................................................... 36
2.5.1. Aangerijkte omgeving .............................................................................................................................. 36
2.5.2. Aangepaste omgeving .............................................................................................................................. 36
2.5.3. Structuur ....................................................................................................................................................... 36
2.5.4. Familie en vrienden .................................................................................................................................. 36
2.5.5. Het behandelteam ..................................................................................................................................... 37
2.6. Keuze .................................................................................................................................................. 37
Hoofdstuk 2: Het cerebrovasculair accident
1. Inleiding ...................................................................................................................................... 38
1.1. Definitie en epidemiologie .......................................................................................................... 38
1.2. Algemeen klinisch beeld .............................................................................................................. 38
1.3. Belangrijke componenten voor herstel en prognose ......................................................... 39
2. Klinische beeld ......................................................................................................................... 41
2.1. Motorische stoornissen ................................................................................................................ 41
2.1.1. Positieve steunreactie ............................................................................................................................. 42
2.1.2. Gekruiste extensiereflex ......................................................................................................................... 42
2.1.3. Reflex van Babinski................................................................................................................................... 42
2.1.4. Geassocieerde reacties ............................................................................................................................ 42
2.2. Sensorische stoornissen ............................................................................................................... 43
2.2.1. Sensibiliteitsstoornissen ........................................................................................................................ 43
2.2.2. Visusstoornissen ........................................................................................................................................ 43
2.3. Hogere corticale functies ............................................................................................................. 43
2.3.1 Afasie ................................................................................................................................................................ 44
2.3.2. Apraxie ........................................................................................................................................................... 44
2.3.3. Agnosie ........................................................................................................................................................... 44
2.3.4. Neglect of hemi-inattentiesyndroom ................................................................................................ 45
2.4. Typologie v.d. linker en rechter hemiplegiepatiënt ........................................................... 46
2.4.1. Het rechter hemisyndroom (linker hemisfeer letsel)................................................................ 46
2.4.2. Het linker hemisyndroom (rechter hemisfeer letsel)................................................................ 47
2.5. Geassocieerde stoornissen en complicaties .......................................................................... 47
2.5.1. Pusher-syndroom ...................................................................................................................................... 47
2.5.2. Schouderpijn ................................................................................................................................................ 48
2.5.3. Facialisparalyse .......................................................................................................................................... 50
2.5.4. Vermoeidheid en depressie .................................................................................................................. 51
, 2.5.5. Incontinentie ............................................................................................................................................... 51
2.5.6. Vallen .............................................................................................................................................................. 51
2.5.7. Epilepsie ........................................................................................................................................................ 51
2.5.8. Longcomplicaties ....................................................................................................................................... 51
3. Onderzoek/evaluatie.............................................................................................................. 52
3.1. Situering ............................................................................................................................................ 52
3.2. Meetinstrumenten ......................................................................................................................... 52
3.3. Tijdstip voor meten ....................................................................................................................... 52
4. Behandeling ............................................................................................................................... 53
4.1. Inleiding, algemene doelstellingen .......................................................................................... 53
4.2. Stroke Unit ........................................................................................................................................ 53
4.3. Behandelconcepten ....................................................................................................................... 53
4.3.1. Bobath concept of Neurodevelopmental Treatment (NDT) ................................................... 54
4.3.2. PANat concept (huidige benaming Johnstone therapie) .......................................................... 54
4.3.3. Motor Relearning Programme (MRP) .............................................................................................. 55
4.3.4.Motorisch leren ........................................................................................................................................... 55
Hoofdstuk 3: Dwarslaesie
Deel 1: De primaire stoornissen.............................................................................................. 56
1.1. Definitie ............................................................................................................................................. 56
1.2. Symptomatologie ............................................................................................................................ 56
1.2.1. Motorische uitval ....................................................................................................................................... 56
1.2.2. Sensibele uitval ........................................................................................................................................... 56
1.2.3. Vegetatieve stoornissen .......................................................................................................................... 56
1.2.4. Spinale shockfase....................................................................................................................................... 57
1.3. Uitgebreidheid ................................................................................................................................. 57
1.3.1. Laesiehoogte ................................................................................................................................................ 57
1.3.2. Complete of incomplete .......................................................................................................................... 58
1.4. Classificatie ruggenmerglaesies ................................................................................................ 58
1.5. Nomenclatuur .................................................................................................................................. 58
1.5.1. ASIA-definities ............................................................................................................................................ 58
1.5.2. Definitie “neurologisch niveau” ........................................................................................................... 58
1.5.3. Definitie “motorisch niveau” ................................................................................................................ 59
1.5.4. Definitie “sensorisch niveau” ............................................................................................................... 59
1.5.5. Definitie “incomplete laesie” ................................................................................................................ 59
1.5.6. Definitie “complete laesie” .................................................................................................................... 59
1.5.7. Definitie “zone van partiële innervatie” .......................................................................................... 59
1.6. Diagnostiek ....................................................................................................................................... 59
1.6.1. Anamnese...................................................................................................................................................... 59
1.6.2. Onderzoek van de motoriek (ASIA) ................................................................................................... 59
1.6.3. Onderzoek van de sensoriek (ASIA) .................................................................................................. 60
1.6.4. Functionele evaluatie ............................................................................................................................... 60
1.6.5. Kinesitherapeutische bilan bij dwarslaesie ................................................................................... 61
1.7. Epidemiologie .................................................................................................................................. 61
1.7.1. Etiologie ......................................................................................................................................................... 61
1.7.2. Leeftijdsverdeling ...................................................................................................................................... 61
1.7.3. Prognose ........................................................................................................................................................ 61
1.7.4. Initiële medische behandeling ............................................................................................................. 62
Deel 2: De secundaire stoornis-complicaties...................................................................... 64
1.1. Decubitus ........................................................................................................................................... 64
1.1.1. Definitie ......................................................................................................................................................... 64
, 1.1.2. Oorzaken ....................................................................................................................................................... 64
A. Externe factoren ............................................................................................................................................................. 64
B. Interne factoren .............................................................................................................................................................. 64
1.1.3. Ontstaansmechanisme ............................................................................................................................ 64
1.1.4. Evolutie .......................................................................................................................................................... 65
1.1.5. Voorkeurslokalisatie ................................................................................................................................ 65
1.1.6. Preventie ....................................................................................................................................................... 65
A. Risicoschalen ................................................................................................................................................................... 65
B. Vermindering van druk- en schuifkrachten ....................................................................................................... 65
1.1.7. Behandeling ................................................................................................................................................. 66
1.2. Contractuurvorming en gewrichtsverstijving ...................................................................... 67
1.2.1 Symptomatologie ........................................................................................................................................ 67
1.2.2. Behandeling ................................................................................................................................................. 67
1.3. Neurogene heterotrope ossificatie ........................................................................................... 68
1.3.1. Definitie ......................................................................................................................................................... 68
1.3.2. Incidentie en etiologie ............................................................................................................................. 68
1.3.3. Symptomatologie ....................................................................................................................................... 68
1.3.4. Diagnostiek ................................................................................................................................................... 68
1.3.5. Behandeling ................................................................................................................................................. 68
1.4. Circulatiestoornissen .................................................................................................................... 69
1.4.1. Orthostatische hypotensie ..................................................................................................................... 69
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 69
B. Pathofysiologie ................................................................................................................................................................ 69
C. Symptomen ....................................................................................................................................................................... 69
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 69
1.4.2. Diepe veneuze thrombose ..................................................................................................................... 69
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 69
B. Etiologie ............................................................................................................................................................................. 69
C. Symptomatologie ........................................................................................................................................................... 69
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 70
1.4.3. Autonome dysreflexie .............................................................................................................................. 70
A. Definitie .............................................................................................................................................................................. 70
B. Etiologie ............................................................................................................................................................................. 70
C. Symptomatologie ........................................................................................................................................................... 70
D. Behandeling...................................................................................................................................................................... 70
1.4.4. Neurogene shock ....................................................................................................................................... 70
1.4.5. Cardiale dysritmieën ................................................................................................................................ 71
1.4.6. Temperatuurdysregulatie ...................................................................................................................... 71
1.4.7. Zweetstoornissen ...................................................................................................................................... 71
1.5. Urologische en vruchtbaarheidsstoornissen .................................................................... 71
1.5.1. Urologische stoornissen ......................................................................................................................... 71
A. Fysiologie........................................................................................................................................................................... 71
B. Pathofysiologie ................................................................................................................................................................ 71
C. Behandeling ...................................................................................................................................................................... 72
1.5.2. Darmstoornissen ....................................................................................................................................... 72
1.5.3. Vruchtbaarheidsstoornissen ................................................................................................................ 72
1.6. Respiratoire stoornissen ............................................................................................................. 73
1.6.1. Pathologie ..................................................................................................................................................... 73
1.6.2. Symptomatologie en diagnose ............................................................................................................. 73
1.6.3. Behandeling ................................................................................................................................................. 74
1.7. Arm- en handfunctiestoornissen............................................................................................... 74
1.7.1. Doelstellingen ............................................................................................................................................. 74
A. voorkomen van deformiteiten ................................................................................................................................. 74
B. Herstel van functie ........................................................................................................................................................ 74
1.7.2. Behandeling ................................................................................................................................................. 75
A. Conservatieve behandeling ....................................................................................................................................... 75
, B. Operatieve behandeling .............................................................................................................................................. 75
1.8. Pijn ....................................................................................................................................................... 75
1.9. Het verwerkingsproces ................................................................................................................ 76
1.9.1. Algemeen verwerkingsmodel bij verlies ......................................................................................... 76
1.9.2. Specifieke aspecten ................................................................................................................................... 76
Deel 3: Beperkingen in activiteit............................................................................................. 77
1.1. Beperkingen bij transfers ............................................................................................................ 77
1.1.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 77
1.1.2. Oorzaken van beperkingen ................................................................................................................... 77
A. Lichamelijke beperkingen .......................................................................................................................................... 77
B. Psychische beperkingen .............................................................................................................................................. 77
1.1.3. Voorwaarden voor functionele training .......................................................................................... 77
1.2. Addendum: functionele training ............................................................................................... 78
1.2.1. Hoofdbalans (vanaf C2,3,4) ................................................................................................................... 78
1.2.2. Balans ............................................................................................................................................................. 78
1.2.3. Zitbalans ........................................................................................................................................................ 78
1.2.4. Komen tot puppyhouding ...................................................................................................................... 78
1.2.5. Omrollen buiklig-ruglig (vanaf C6) .................................................................................................... 78
1.2.6. Omrollen ruglig-buiklig .......................................................................................................................... 79
1.2.7. Zijwaartse verplaatsing in bed of op mat ........................................................................................ 79
1.2.8. Van ruglig tot zit komen en vv ............................................................................................................. 79
1.2.9. Push-ups (C5-6) ......................................................................................................................................... 79
1.2.10. Romp verplaatsen in langzit .............................................................................................................. 80
1.2.11. Benen verplaatsen in langzit .............................................................................................................. 80
1.2.12. Tot zit komen met de benen over de rand van het bed .......................................................... 80
1.2.13. Verplaatsen van bed naar rolstoel en vice versa ....................................................................... 80
1.3. Beperkingen bij voortbewegen en staan ................................................................................ 81
1.3.1. Rolstoelrijden .............................................................................................................................................. 81
A. Vereisten mbt het rolstoelrijden ............................................................................................................................. 81
B. Rolstoeltechnieken ........................................................................................................................................................ 81
1.3.2. Statraining .................................................................................................................................................... 82
A. Verticalisatie .................................................................................................................................................................... 82
B. Therapeutisch een preventief belang .................................................................................................................... 82
1.3.3. Gangrevalidatie .......................................................................................................................................... 83
A. De stahouding .................................................................................................................................................................. 83
B. Opstaan vanuit rolstoel met beenbeugels/spalken ........................................................................................ 83
C. Opdrukken in de loopbrug ......................................................................................................................................... 83
D. Gaantechnieken in de loopbrug ............................................................................................................................... 84
E. Gangtraining met elleboogkrukken........................................................................................................................ 84
F. Functionele training ...................................................................................................................................................... 85
Leerpad Dwarslaesie ................................................................................................................... 86
Acute fase: ................................................................................................................................................................. 86
Functionele training: ............................................................................................................................................ 91
Hoofdstuk 4: Parkinson
1. Klinisch beeld ............................................................................................................................ 97
1.1. Situering en definitie ..................................................................................................................... 97
1.2. Symptomatologie ............................................................................................................................ 97
1.2.1. Motorisch ...................................................................................................................................................... 97
1.2.2. Niet-motorisch ............................................................................................................................................ 97
1.3. ICF ........................................................................................................................................................ 98
1.4. Getroffen hersengebieden ........................................................................................................... 98
1.5. Subtypes............................................................................................................................................. 98
1.6. Diagnose ............................................................................................................................................ 99
, 1.7. Therapie ............................................................................................................................................ 99
1.8. Ziekteverloop ................................................................................................................................... 99
2. Vroege stadium vd ziekte (H&Y 1 en 2).......................................................................... 100
2.1. Motorische symptomen ............................................................................................................. 100
2.1.1. Axiale motoriek ....................................................................................................................................... 100
2.1.2. Tremor ........................................................................................................................................................ 100
2.1.3. Het gelaat ................................................................................................................................................... 100
2.1.4. De stem ....................................................................................................................................................... 100
2.1.5. De houding................................................................................................................................................. 100
2.1.6. Gangpatroon ............................................................................................................................................. 101
2.2. Niet-motorische symptomen ................................................................................................... 101
3. Midden en laterale stadia (H&Y 3-4) ............................................................................... 101
3.1. On-off fluctuaties ......................................................................................................................... 101
3.2. Dyskinesieën ................................................................................................................................. 101
3.3. Freezing .......................................................................................................................................... 101
3.4. Houding ........................................................................................................................................... 102
3.5. Evenwichtsverlies ....................................................................................................................... 102
3.6. Slikstoornissen ............................................................................................................................. 102
4. Niet-motorische symptomen ............................................................................................. 102
5. Evaluatie ................................................................................................................................... 104
5.1. Inleiding .......................................................................................................................................... 104
5.2. De start ............................................................................................................................................ 104
5.3. Evaluatie op stoornisniveau .................................................................................................... 104
5.3.1. MDS-UPDRS............................................................................................................................................... 104
A. Rigiditeit.......................................................................................................................................................................... 105
B. Bradykinesie ................................................................................................................................................................. 105
C. Posturale instabiliteit ................................................................................................................................................ 105
D. Tremor ............................................................................................................................................................................. 105
5.3.2. Andere evaluaties op stoornis .......................................................................................................... 106
5.4. Evaluatie op activiteitsniveau ................................................................................................. 106
5.4.1. Fijne motoriek .......................................................................................................................................... 106
5.4.2. Gaan .............................................................................................................................................................. 106
5.4.3. Transfers .................................................................................................................................................... 107
5.4.4. Valrisico ...................................................................................................................................................... 107
5.5. Evaluatie op participatieniveau ............................................................................................. 107
6. Behandeling ............................................................................................................................. 108
6.1. Algemene situering ..................................................................................................................... 108
6.2. Behandeling in de vroege stadia ............................................................................................ 108
6.2.1. Zelfmanagement ..................................................................................................................................... 108
6.2.2. Verhogen van de fitheid ....................................................................................................................... 108
6.2.3. Verminderen van pijn ........................................................................................................................... 109
6.3. Behandeling midden (en latere) stadia van ziekte (H&Y 3-4) ..................................... 110
6.3.1. Transfer training ..................................................................................................................................... 110
6.3.2. Evenwicht training ................................................................................................................................. 110
6.3.3. Handvaardigheid .................................................................................................................................... 110
6.3.4. Gangreeducatie ........................................................................................................................................ 110
6.4. Behandeling late stadia van de ziekte (H&Y 5) ................................................................. 111
6.4.1. Behoud van vitale functies ................................................................................................................. 111
6.4.2. Preventie van decubitus en contracturen .................................................................................... 111
6.4.3. Ondersteunen van de partner/mantelzorger ............................................................................ 112
, Hoofdstuk 0: Herstel v.h. neurologische stelsel en betekenis voor de revalidatie
Algemene inleiding
Statisch zenuwstelsel:
• Ontstaan zenuwcellen (neuronen) , vormen uitlopers (axonen en dendrieten) en onderlinge
verbindingen; proces afgerond. Structuur en functie vast (kernen en banen vaste locatie)
• Aanpassingen/regeneratie i.h. perifere zs mogelijk, centrale zs utopisch ideaal
• Men ging er van uit structurele beschadiging: definitieve functionele stoornis
• Steunweefsel: een belangrijke rol in de communicatie tussen cellen.
Golgi à neuronale plasticiteit: i.h. CZS regeneratieve processen ‘neuronale plasticiteit’
William James à The Principles of Psychology;
• In de grote hersenen nieuwe koppelingen. ‘plasticiteit’
• Tijdens leerproces: voortdurend nieuwe koppelingen è vaardigheden efficiënter verlopen.
Letsels en aandoeningen hersenen + ruggenmerg tasten clusters of pools van zenuwcellen of
neuronen aan en onderbreken hun verbindingen of projecties.
Neurologische basis voor constateren van functieherstel: mechanismen van activiteitsafhankelijk
leren via gepaarde gelijkaardige werkende neuronen. Revalidatiestrategieën kunnen zich richten op
het manipuleren van moleculen, cellen en synaptische netwerken.
Flexibiliteit/plasticiteit: mogelijks niet zo ≠ met ontwikkelingsfase. (ongefundeerde uitspraken p 4).
Opvatting plasticiteit: zolang er neuronen en synapsen (brein) zijn; herleren/veranderingen mogelijk.
Ervaring en oefening è adaptaties op nagenoeg alle niveau’s v.d. organisatie ZS.
Regelruimte: ingegeven door genetica (NATURE); omgeving à individuele regelruimte (NURTURE)
Regelruimte + letsel = reservecapaciteit
Specifieke inleiding
Waarneembare en niet-waarneembare (re)acties: erfelijkheid en omgeving een rol spelen.
Bewegen: (motorisch) gedrag
• Interactie tussen input, cognitie en output
• Prikkels krijgen, interpreteren, afwegen tot actie of niet, finale uitvoering
− Enkelverstuiking: motorisch gedrag verstoord
− Hersentrauma: motorisch gedrag gedesorganiseerd
• Aanpassen: neurofysiologisch vermogen om gedrag te veranderen
• Motorisch gedrag: niet hersteld tot eenzelfde/gelijkaardige status met bep restricties
è aanpassen/reorganiseren
Flexibiliteit: potentieel om problemen op te lossen/omgaan met uitdagingen.
• Genoom + mix van variabelen verantwoordelijk (opleiding, sociale contacten,..)
• Eenzelfde letsel op eenzelfde plaats met hetzelfde volume:
− Resultaat verschillend
− Regorganisatiepotentieel variabel
è Ene hemiplegische P is andere niet ondanks pathologie gelijkenissen
• Kerntaak revalidatie:
− Verken resterende flexibiliteit ; ontgin via gepaste strategieën
− Actief; tot nieuw geadapteerde toestand evaluerenπ
1